ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΑΝΘΡΩΠΟΣ: Αντέχεις το «πώς», αν ξέρεις το «γιατί»

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΟΚΚΙΝΑΚΟΥ

Ψυχιάτρου

Αυτά που έχεις ζήσει δεν μπορεί κανείς να σου τα πάρει  

Φ. Νίτσε

Είναι πλέον πολλοί αυτοί που δεν έχουν τα μέσα για να ζήσουν. Τους βλέπεις παντού. Στα συσσίτια, στα κοινωνικά παντοπωλεία, στις εκκλησίες και στους κάδους απορριμμάτων. Είναι όμως ακόμα περισσότεροι αυτοί που έχουν τα μέσα για να ζήσουν, αλλά δεν βρίσκουν λόγο για να ζουν. Τέτοια αποσάθρωση του κοινωνικού ιστού έχει επισυμβεί.

Τα τελευταία 2-3 χρόνια είναι πάρα πολλές οι πράξεις απελπισίας, οι αυτοκτονίες πολιτών. Αλλά θα ήσαν ακόμα περισσότερες αν γινόταν πιο εμπεριστατωμένη καταγραφή. Μα δεν είναι μόνο οι αυτοκτονίες, αλλά και οι θάνατοι λόγω της κρίσης. Μιας κρίσης που δεν έχει τέλος. Δεν φαίνεται να έχει τέλος. Παρά τις διαβεβαιώσεις των πολιτικών, ότι σύντομα θα έλθει η ανάκαμψη, η ανάπτυξη.

Διαβεβαιώσεις που κάνουν ακόμα πιο δύσκολα τα πράγματα στον τομέα της ψυχολογίας, όταν έρχεται η διάψευση και η ματαίωση. Από αυτό το σπιράλ του αργού θανάτου, της αποξένωσης, της απώλειας της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της απώλειας της ελευθερίας, κινδυνεύουμε πλέον όλοι ως υπάρξεις. Κινδυνεύουμε να απολέσουμε το «γιατί» της ζωής. Το νόημά της. Και τότε... δεν θα υπάρχει λύση.

Σκέφτηκα πολύ πριν γράψω αυτό το σχόλιο. Με ώθησε κυρίως η προτροπή και η ανησυχία φίλων γι' αυτή την έλλειψη ελπίδας, το βύθισμα στην απελπισία χιλιάδων συμπολιτών μας. Δεν το κάνω ποτέ, να γράψω ως ειδικός. Γιατί απλούστατα πιστεύω ότι τη λύση δεν θα τη φέρουν οι ειδικοί. Μια ανθρώπινη ύπαρξη δεν είναι το σύνολο των βιολογικών, ψυχολογικών και κοινωνικών παραγόντων που πιστεύει η ψυχιατρική. Είναι όλα αυτά, μα και κάτι παραπάνω.

Γιατί το ανθρώπινο ον είναι αυτό που δύναται να υπερβεί τα εμπόδια, τα όρια, να κάνει την αυθυπέρβαση και να μετατρέψει την απελπισία σε δύναμη, σε ελπίδα, σε σκοπό, σε ένα βίο έμπλεο νοήματος. Η ανθρώπινη ιστορία είναι γεμάτη από τέτοια παραδείγματα. Αυτή η «μαζική κοινωνική νεύρωση» είναι δυνατόν να υποχωρήσει.  

Αναμφίβολα η ελευθερία του ανθρώπινου όντος είναι πεπερασμένη, περιορισμένη.

Διότι ο άνθρωπος δεν είναι ελεύθερος από τις συνθήκες, αλλά ελεύθερος όμως να κρατήσει τη μία ή την άλλη στάση απέναντι στις συνθήκες. Τα όρια του ανθρώπινου όντος είναι απρόσμενα μεγάλα και μπορεί να αντιμετωπίσει συνθήκες που δεν μπορεί να συλλάβει ο νους.

Ιδρυμα Λεχαινών: τόπος ή τρόπος για ψυχιατρική;

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΚΟΚΚΙΝΑΚΟΥ

(Ψυχιατρου, διευθυντη Κέντρου Ψυχικής Υγείας Χανίων)

Κάτι ήθελε να πει ο άνθρωπος εκείνος,

κάτι τραύλιζε.

Μα εγώ βιαζόμουν.

Τ. Πατρίκιος

Κάθε φορά που με τυχαίο τρόπο βγαίνει κάποιο σκάνδαλο από το χώρο της ψυχιατρικής φροντίδας, η μεν διοίκηση και πολιτική ηγεσία καμώνονται πως αιφνιδιάζονται, η δε επιστημονική κοινότητα ή θα καταγγέλλει τους καταγγέλλοντες ή θα προσπαθεί να δικαιολογήσει -επικαλούμενη επιστημονικούς λόγους- μια απαράδεκτη και σκανδαλώδη κατάσταση που επικρατεί σε ολόκληρο τον τομέα της ψυχικής υγείας. Τα Λεχαινά δεν είναι μια ακραία, εξαιρετική περίπτωση, αλλά η καθημερινότητα όλων των ιδρυμάτων κλειστού τύπου. Αλλά και ολόκληρου του συστήματος ψυχικής υγείας.

Το ολοπαγές ίδρυμα, το Ασυλο, και κάθε μορφής κλειστή «νοσηλεία» αποτελεί το Βατερλό της Ψυχιατρικής και των ψυχιάτρων. Το ψυχιατρείο δεν θεραπεύει. Διαχειρίζεται ό,τι είναι ενοχλητικό για την κοινωνία και κρύβει ό,τι οι άνθρωποι θέλουν να κρύψουν, πραγματοποιώντας έτσι ένα ρόλο κοινωνικής ανάθεσης. Στην πραγματικότητα, φτιάχτηκε για να αποκλείει, να εγκλείει, να αποκόπτει από την κοινωνία και να περιθωριοποιεί. Εκεί ξεφορτώνουμε ανθρώπους ενοχλητικούς, εκεί από τόπος θεραπείας μετετράπη σε χώρο εξευτελισμού του ανθρώπου. Ασυλο, στην κυριολεξία, σημαίνει χώρος καταφυγής, αλλά εδώ πρόκειται για χώρο απογύμνωσης του ανθρώπου.

Τα τελευταία 25 χρόνια, παρά την εισροή πόρων από την Ε.Ε. για να γίνει επιτέλους η ψυχιατρική μεταρρύθμιση, το σύστημα ψυχιατρικής φροντίδας δεν άλλαξε. Το ιδρυματικό μοντέλο ηγεμονεύει διότι υλοποιήσαμε τη μεταρρύθμιση είτε με την εργολαβική εκδοχή της είτε μέσω προγραμμάτων (Ψυχαργώς κ.λπ.) αποσπασματικά, χωρίς σκοπό και στόχους. Δεν έγινε καμιά αλλαγή στο «ψυχιατρικό παράδειγμα» και καμιά αλλαγή στο ψυχιατρικό σκέπτεσθαι και στο ψυχιατρικό πράττειν· αντιθέτως, το ιδρυματικό μοντέλο διεσπάρη και στις λεγόμενες κοινοτικές δομές.

Ετσι, παρά το ότι έγιναν ορισμένες νέες δομές, ο χαρακτήρας του συστήματος ψυχιατρικής φροντίδας δεν άλλαξε, διότι αυτές δεν αντικαθιστούν αλλά συμπληρώνουν το Ασυλο.

Τα μέτρα περιορισμού των ελευθεριών που χαρακτηρίζουν την καθημερινότητα της ελληνικής Ψυχιατρικής, ενώ γίνονται με το αιτιολογικό της θεραπείας, στην ουσία δεν πολιτογραφούνται ως ποινικά αδικήματα μόνο χάρη στη διαμεσολάβηση της Ψυχιατρικής. Μόνο το σύστημα μεταγωγών να δει κανείς και το καθεστώς των αναγκαστικών νοσηλειών με τα ακολουθούμενα «μέτρα προφύλαξης» (απομονώσεις, καθηλώσεις κ.λπ.) αρκούν για να κατατάξει τη χώρα μας σε τριτοκοσμικό καθεστώς.

Ολο αυτό το πλέγμα των μέτρων, ενώ υποτίθεται ότι λαμβάνεται για την εξυπηρέτηση της θεραπείας, στην ουσία ακυρώνει κάθε έννοια θεραπείας, αφού η θεραπεία προϋποθέτει ο ασθενής να αναλάβει την υπαρξιακή και κοινωνική του ευθύνη.

Επομένως, η εγκατάλειψη των παιδιών στο ίδρυμα των Λεχαινών, τα φαινόμενα βίας που κάθε φορά αναδύονται στην επιφάνεια δεν αντιμετωπίζονται σποραδικά, ευκαιριακά, σαν μεμονωμένα περιστατικά.

Είναι το σύστημα ψυχιατρικής φροντίδας που τα παράγει και τα ενισχύει και αν δεν αλλάξει αυτό, τα φαινόμενα αυτά δεν περιορίζονται.

Η μεν διοίκηση πρέπει να δει ένα συνολικό πλέγμα θεσμικών, οικονομικών και νομικών-διοικητικών μέτρων, η δε ψυχιατρική κοινότητα πρέπει να πάψει να στρουθοκαμηλίζει και να κλείνει τις παραβιάσεις ελευθεριών και ατομικών δικαιωμάτων των ψυχικά ασθενών σε παρένθεση.

Είναι μια πραγματικότητα, που αν δεν αλλάξει το επιστημονικό υπόδειγμα της Ψυχιατρικής, αν δεν προχωρήσουμε σε μια Ψυχιατρική της κατανόησης, της συνοδοιπορίας και των δικαιωμάτων των πασχόντων, θα συνεχίσουμε να τη ζούμε.

Είναι όμως μια πραγματικότητα που δεν προσβάλλει μόνο την Ψυχιατρική αλλά και τον πολιτισμό μας.