ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ: Οι γιορτινές μέρες του ποιητή Γιώργου Σεφέρη

Γράφει ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης 

Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

 

Λίγοι είναι οι συγγραφείς μας, ειδικά οι επιφανέστεροι από αυτούς, που εμπνέονται από τα Χριστούγεννα ή την Πρωτοχρονιά - σε αντίθεση με την Ανάσταση. Η μεγάλη εξαίρεση είναι ο Παπαδιαμάντης, πλην μάς είναι δύσκολο να γνωρίζουμε πόσα, όντως, ευτυχισμένα Χριστούγεννα και ανάλογες Πρωτοχρονιές πέρασε ο ίδιος. Ο Γιώργος Σεφέρης όχι μόνο δεν εμπνέεται από αυτές τις γιορτινές μέρες, αισθάνεται ολωσδιόλου άβολα - όταν δεν νιώθει δυσφορία. Οι τυχαίες, θα έλεγα, ημερολογιακές σημειώσεις του - από την Πρωτοχρονιά του 1926 ως τα Χριστούγεννα του 1968 - αυτό μαρτυρούν. Αν κάτι φαίνεται να του δίνει μια κάποια ευχαρίστηση αυτές τις μέρες, είναι η εργασία του - ειδικά όταν συμβαίνει να τελειώνει κάποιο κείμενο: «31 Δεκέμβρη 1930: Σήμερα τελείωσα το ποίημα ("Ερωτικός Λόγος") αφού έφτυσα αίμα, χωρίς υπερβολή, δουλεύοντας δέκα ώρες την ημέρα!». Στο παρόν σύντομο σημείωμα περιοριζόμαστε σε λίγες σχετικές καταγραφές.

Η πρώτη καταγραφή, Παρασκευή, 1/1/1926, 00.01! Αρχίζει με την αναφορά στη μακρινή αγαπημένη Μπι... «Κουλουριασμένος σα γροθιά γύρω από την Ψυχή του. Αυτή η μόνιμη σύσπαση». Ακολουθεί ένα απόσπασμα από τον Montaigne και μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση: «το καλό ποίημα πρέπει να περιέχει τη φωνητική του έκφραση. Δεν πρέπει ν' αφήνει περιθώριο για φωνητική ερμηνεία»! Υστερα περιγράφει το τέλος της γιορτής. «Βράδυ. Στιγμές που αισθάνεται κανείς τον καιρό να φεύγει ψηλαφητά. Μια πλούσια αίθουσα χορού…Κάποιος αποκοιμάται σε μια πολυθρόνα… Εδώ κι εκεί απομεινάρια της γιορτής: χαρτιά τσαλακωμένα, στάχτες, αποτσίγαρα…».

Ανήµερα Πρωτοχρονιά του 1939 και του 1940 ο Σεφέρης και η Μαρώ ανεβαίνουν στην Ακρόπολη. 1939: «Βγήκα μαζί με τη Μαρώ το πρωί κατά τις 6. Ακόμη το μυστήριο της νύχτας […] Ανεβήκαμε στην Ακρόπολη μ' ένα ταξί. Ο σοφέρ κάπνιζε αδιάκοπα. Μπροστά στις σκάλες των Προπυλαίων ο αγέρας, εξαιρετικά φρέσκος: κρύος, ζωογόνος αληθινά και καθαρτήριος […] το συγκινητικό ήταν αυτή η μετάβαση, το χάραγμα. Απαλλαγμένη από κάθε χρώμα, κάθε πρόκληση, απόλυτα γυμνή. Η πιο γυμνή αυγή που είδα ποτέ μου…». 1940: «Το πρωί, προτού ξημερώσει, σαν και πέρσι, με τη Μαρώ στην Ακρόπολη. Το φεγγάρι ακριβώς μισό, πίσω από τα κουρελιασμένα σύννεφα […] Λίγοι άνθρωποι στους δρόμους, γλεντζέδες ή εργατικοί που πηγαίνουν να κοιμηθούν. Στην οδό Διονυσίου Αρεοπαγίτου ως πάνω στην Ακρόπολη, ατμόσφαιρα χωριού: κοκόρια. Κάτι βουκολικό σε τούτο το πρωινό, θα 'λεγες ευοίωνο…».

1942, Παρασκευή 25 Δεκέµβρη. Κάιρο, με την εξόριστη ελληνική κυβέρνηση: «Αυτό το βάσανο να ψάχνεις για δώρα, χωρίς κέφι και μετρώντας τα χρήματά σου. Η πλήξη αυτών των γιορτάδων. Κάποτε έχω την εντύπωση πως περιφέρομαι σαν το φάντασμα του Αμλέτου - πατέρα, μέσα σε τούτο το στρατόπεδο…».

1943, Πρωτοχρονιά: «Νομίζω ποτέ δεν ένιωσα τόσο γέρος. Δυστυχία που δεν μπορώ να εξαφανιστώ χτες και σήμερα. Αναζήτηση καταφυγίου. Χτες ζητήσαμε προστασία από τους Λαχωβάρη. Ανθρωποι απόλυτα καλοί. Δειπνήσαμε μαζί και κόψαμε την πίτα. Θυμήθηκα παλιές Πρωτοχρονιές στη Σμύρνη. Βγήκαμε κατά τη μία. Μεθυσμένοι, μεθυσμένοι παντού […]».

1944, Παραµονή Χριστουγέννων, Αθήνα: «Κλείνει η τρίτη βδομάδα του πολέμου. Η Πλάκα οπωσδήποτε ήσυχη. Αλλά τριγύρω, ατέλειωτα, ο θόρυβος της μάχης. Οι δρόμοι γεμάτοι πρόσφυγες. Διηγούνται φρικιαστικές σκηνές: ομήρους, εκτελέσεις. Αρρωστος από προχτές: ρίγη και πόνοι. Κάνει κρύο […] το καλύτερο σήμερα: από την κάμαρά μου άκουσα θαμπά και απόμακρα φωνές παιδιών - τα κάλαντα». Σάββατο, 30 Δεκέμβρη: «Σκοτωμοί, πρόσφυγες, κρύο κι αυτό το γάβγισμα του πολυβόλου. Το πρωί τηλεγράφημα από Λονδίνο. Ο βασιλιάς διορίζει τον Δαμασκηνό αντιβασιλέα. Η πολιτική ιντελιγκέντσια έχει χρεοκοπήσει πέρα για πέρα στην Ελλάδα». Κυριακή, 31 Δεκέμβρη: «Υπουργείο Εξωτερικών: Ορκωμοσία αντιβασιλέως. Επειτα στη Γαλλική Πρεσβεία».

Πρωτοχρονιά 1945: «Νομίζω, κανένας χρόνος σαν αυτόν που πέρασε: τίποτε πιο φριχτό από τους δύο τελευταίους μήνες». Χριστούγεννα '45: «Η Μαρώ άρρωστη. Χρηματικές στεναχώριες. Βγήκα κατά το μεσημέρι προς τ' Αναφιώτικα. Κοιτάζω να μείνω αρκετά χαμηλά, ν' αποφύγω τα αρχαία. Αυτή η χάρη του σαθρού, όχι του στερεού που βλέπεις στην Ελλάδα. Ενα ξεχαρβαλωμένο ανώφλι με τρία φυλλαράκια είναι πραγματικά κάτι! Είναι το φως […] Η Ελλάδα είναι ασυμπόνετη». 1947. Νύχτα 31 - 1 Γενάρη. Αθήνα, έχοντας επιστρέψει από τον Πόρο: «Στους δρόμους ήχοι από σουραύλια και κλαψιάρικα τραγούδια: τα κάλαντα. Εντονο συναίσθημα της ψυχικής διάλυσης των ανθρώπων. Σου μιλούν και αισθάνεσαι πως απλώνεις τα χέρια μέσα από μια ομίχλη από κουρέλια. Φοβερή έλλειψη συνοχής, ειρμού, συνέπειας: πουθενά δεν μπορείς να έχεις εμπιστοσύνη: φρίκη […] Δουλεύω πολύ για το βιβλίο του Καβάφη, κουρασμένα κάποτε […] Φορές κουβεντιάζοντας με τη Μ. για τις οικονομικές μας στερήσεις (δίκαιες κατά βάθος), λογαριάζω πως εργάζομαι, εκτός από την υπηρεσία, 10 ώρες την ημέρα χωρίς να κερδίζω τίποτε: η λογοτεχνία είναι δωρεάν στην Ελλάδα. Γι' αυτό και την εξευτελίζουν. Εχω κουράγιο […]».

Χριστούγεννα 1952. Στο α/π «Αιολία» προς Βηρυτό: «Νόμιζα πως το καράβι είναι ελληνικό, είναι παναμέζικο. Ολο το πλήρωμα ελληνικό. Στην πρώτη θέση η μουσική έπαιζε χτες ρεμπέτικα και τα κάλαντα. Σήμερα πρωί άρχισε με τα Τρία παιδιά βολιώτικα. Αλλά στις βάρκες και στα σωσίβια διαβάζεις: S/S AEOLIA - ΡΑΝΑΜΑ. Κι αυτή μια άμυνα του "Εθνους": όπως οι αλλοτινοί ραγιάδες παίρναν ξένες προστασίες για να φυλαχτούν από τον Σουλτάνο, σήμερα σκεπάζουν τα καράβια τους με τη σημαία του Παναμά για να προστατευτούν από το ελληνικό κράτος».

1953: Βηρυτός, Πρωτοχρονιά 1953 (Hôtel St Georges). «Φτάσαμε την περασμένη Κυριακή 28, το πρωί. Ο Θεός βοηθός».

Λονδίνο, Πρωτοχρονιά, 1959. Στο ημερολόγιό του (Μέρες Ζ) ο Σεφέρης παραθέτει ένα απόσπασμα από τη συλλογή του Βιζυηνού Ατθίδες αύραι (1884) που του έκαναν δώρο:

25η ΜΑΡΤΙΟΥ: Μνημονεύετε Διονύσιο Σολωμό και Ανδρέα Κάλβο

Γράφει ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης 

Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Η Επανάσταση του 1821 δεν φαίνεται, εξ όσων τουλάχιστον γνωρίζω, να απασχολεί σοβαρά τους περισσότερους μείζονες έλληνες ποιητές του 20ού αιώνα. Αν λ.χ. αναζητήσουμε ένα ποίημα του Κ. Π. Καβάφη σχετικό με την Ελληνική Επανάσταση, θα απογοητευθούμε. Το ποιητικό ενδιαφέρον του Αλεξανδρινού είναι σαφώς στραμμένο σε άλλες ιστορικές περιόδους και σε άλλα συμβάντα. Ούτε όμως και στον Σεφέρη, τον Ελύτη, τον Ρίτσο ή τον Σαχτούρη θα μπορούσε να εύρει κάποιος ένα ποίημα ευθέως υμνητικό της Ελληνικής Επανάστασης. Οι ποιητές αυτοί είχαν άλλους πολέμους και άλλες συμφορές να αφηγηθούν. Ο Σεφέρης τη Μικρασιατική καταστροφή, ο Ελύτης, παρά τη φωτεινότητα των στίχων του, παραμένει εσαεί ένας χαμένος «ανθυπολοχαγός», ο Ρίτσος είναι σημαδεμένος ως τον θάνατό του από τη βιαιότητα του Εμφυλίου, τις φυλακές και τις εξορίες. Ο Σαχτούρης αυτοπροβάλλεται ως εσταυρωμένος ποιητής που ακούει ένα άσπρο πουλί να απαγγέλλει «μέσα / σ' ένα τρομακτικό τώρα σκοτάδι, τα τραγούδια [τ] ου».

Παρά ταύτα, η μεγάλη Εθνική Επανάσταση, που δεν αξιώθηκε ακόμη να αποβεί και επανάσταση κοινωνική, δεν έμεινε αδόξαστη. 

Και δεν αναφέρομαι μόνο στους δύο μείζονες ποιητές μας, τον Διονύσιο Σολωμό και τον Ανδρέα Κάλβο, με τους οποίους θα καταλήξει το παρόν σημείωμα, αλλά και σε τρεις λαμπρούς ποιητές του 20ού αιώνα: τον Κ. Γ. Καρυωτάκη, τον Αγγελο Σικελιανό και τον Ν. Εγγονόπουλο, οι οποίοι, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο στρέφονται σε αυτό το μέγα γεγονός. Ωστόσο, όπως παρατηρούμε, και οι τρεις παραπέμπουν στην Επανάσταση, ή σε κάποιους ήρωές της, προκειμένου να σχολιάσουν, πλαγίως πλην σαφώς, τεκταινόμενα της δικής τους εποχής. Και δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς. Εδώ το θέμα της Επανάστασης συνιστά ένα είδος «μυθικοϊστορικής μεθόδου» (θα μπορούσα να πω) προκειμένου ο ποιητής να εκφράσει, όπως γίνεται με τη γνωστή «μυθική μέθοδο», αντικειμενικότερα τον τρόπο με τον οποίο προσλαμβάνεται αυτό το συγκεκριμένο ιστορικό γεγονός. 

 

Ο Καρυωτάκης, παράλληλα με τη βραχεία «Ηρωική Τριλογία» του (Διάκος, Κανάρης, Byron), στο ποίημά του «Εις Ανδρέαν Κάλβον» (1925-1926) θρηνεί απροκάλυπτα τη Μικρασιατική καταστροφή.  

 

Ο Σικελιανός με το ποίημα «25 Μαρτίου 1821 - 25 Μαρτίου 1946» (και όχι «25 Μάρτη 1821») αφορμώμενος από το «Εικοσιένα» ενώνει το αίμα που χύθηκε τότε με τα ποτάμια αίματος των Λαών, «που ορμάν στη λευτεριά π' ανοίγεται μπροστά τους».

Το ενδιαφέρον του Εγγονόπουλου με την Επανάσταση του 1821 προβάλλεται έντονα με δύο τρόπους. Πρώτον, με την ιδιοφυή εξεικόνιση ηρωικών μορφών του 1821, κυρίως φουστανελοφόρων ηρώων, και, δεύτερον, με τις πλάγιες, πλην σαφείς ιστορικές αναφορές του. Ο αναγνώστης τού Μπολιβάρ, λ.χ., συχνά βλέπει να συμπορεύεται ο νοτιοαμερικανός επαναστάτης με μορφές της ελληνικής και διεθνούς επανάστασης: «Μπολιβάρ! Είσαι του Ρήγα Φερραίου παιδί, / Του Αντωνίου Οικονόμου - που τόσο άδικα τον σφά/ξαν - και του Πασβαντζόγλου αδελφός / Τ' όνειρο του μεγάλου Μαξιμιλιανού ντε Ροβεσπιέρ...». Ας μνημονευθούν, τέλος, οι γνωστοί παλαμικοί στίχοι (από ένα τετράστιχο) που απευθύνονται στους έλληνες φαντάρους που φεύγουν για το μέτωπο (Νοέμβριος του 1940): «Αυτό το λόγο θα σας πω, δεν έχω άλλο κανένα / μεθύστε με τ' αθάνατο κρασί του Εικοσιένα!».

Ωστόσο, ας μη νομίσει ο αναγνώστης ότι αυτές και μόνο είναι οι μνείες των ελλήνων ποιητών του 20ού αιώνα στην Επανάσταση. Σε πάμπολλους έλληνες ποιητές του περασμένου αιώνα ανευρίσκονται, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, πολλές και ποικίλες αναφορές στο ίδιο το γεγονός της Επανάστασης και στον συμβολισμό της. Κυρίως όμως είναι οι εθνικοί ποιητές του 19ου αιώνα, δηλαδή ο Διονύσιος Σολωμός και ο Ανδρέας Κάλβος, που έχουν προβάλει και υμνήσει το Μέγα Γεγονός της φυλής. Την (ως σήμερα ανολοκλήρωτη) Επανάσταση του Εικοσιένα.

Δεν χρειάζεται, πιστεύω, (άλλωστε θα ήταν αδύνατον) να παραθέσω στίχους από τα σχετικά ποιήματα των δύο ιερών ποιητών μας που έχουν θέμα την Επανάσταση. Σχεδόν όλη η ποίηση του Σολωμού εκεί αναφέρεται. Το ίδιο γίνεται και με τον Κάλβο.  

 

Εύκολα, λοιπόν, ο αναγνώστης μπορεί να τα εντοπίσει και σε πολλά θα ωφεληθεί από τη μελέτη τους, καθώς θα αντιληφθεί ότι...

ΣΥΡΙΖΟΣΟΥΡΓΕΛΑΡΑΔΙΚΟ: Kούφιοι άνθρωποι

Του ΓΙΩΡΓΗ ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗ

Η απόφαση του κ. πρωθυπουργού να ανασύρει από την πολιτική αφάνεια τον κ. Κουβέλη και να τον χρίσει Αναπληρωτή Υπουργό Εθνικής Άμυνας είναι αναφαίρετο δικαίωμά του. Όπως άλλωστε αναφαίρετο δικαίωμα του κ. Κουβέλη είναι να  περιφέρει και να εκθέτει την οποία πολιτική ύπαρξή του μπροστά στην αδέκαστη ιστορία του τόπου. Δεν αποκλείεται μάλιστα, κάπου στο εγγύς μέλλον, να αποδειχθεί ότι σε αυτή την απόφαση του νέου  Αναπληρωτή Υπουργού συνέβαλε το πάντα και πανταχού παρόν, εγελιανής τάξεως πολύτροπο «πνεύμα της ιστορίας»: εκεί λ.χ. που πιστεύουμε ότι πάμε αριστερά, έχουμε στρίψει κανονικά στο πρώτο φανάρι δεξιά.   

Ακόμη περισσότερο φαρμακερό, παρά το παιγνιώδες του πράγματος, αποδεικνύεται το ίδιο το φέρσιμο της ιστορίας (ή της πολιτικής) καθώς ο κ. Κουβέλης δέχθηκε, και μάλιστα ασμένως, να τοποθετηθεί  υπό τον αξιότιμο Υπουργό Εθνικής Αμύνης κ. Πάνο Καμμένο για τον οποίο ο ίδιος είχε πριν κάποια χρόνια (3/5/2012)  δηλώσει τουιτάροντας: «Συμμαχία της Αριστεράς με στήριξη του κ. Καμμένου δεν την νοούμαι (!) και δεν την συζητάμε».

          

 

Εκπληξη λοιπόν της ιστορίας ή φάρσα; 

 

 

Οχι! Ούτε το ένα, ούτε το άλλο. Στην περίπτωση του κ. Κουβέλη δεν έχουμε απλώς το πονηρό γελάκι της ιστορίας διότι, παρά τα όσα ο ίδιος φαντάζεται για τον εαυτό του, η πολιτική του πορεία όλο τέτοιες  «πονηρές» διαδρομές ακολούθησε. Και μάλιστα με το πρόσχημα και ενταυτώ με το άλλοθι μιας τάχατες ακραιφνούς δημοκρατικής, σοσιαλιστικής πορείας και πολιτείας. Εδώ τώρα έχουμε κάτι βαρύτερο. Μέσα στη φαντασίωση που προκαλεί η σοβαροφάνειά μας, μέσα στο ταραγμένο πολιτικό μας μυαλό  και στον αθεράπευτο αριβισμό μας (με την επενέργεια και του καθόλου πολιτικού κλίματος) νομίζουμε ότι ωφελούμε τη χώρα, την ώρα που όντως την έχουμε βλάψει. Και μάλιστα πολύ. 

 

 

Ποιος λησμονεί την αποσκίρτηση του κ. Κουβέλη από το τριμερές κυβερνητικό σχήμα πριν από την άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ; 

 

 

Σε τί όντως ωφέλησε τη χώρα αυτή η πολιτική του ανδρός;

 

 

Και τώρα; Σε τί θα ωφελήσει τη χώρα η παρουσία του κ. Αναπληρωτή Υπουργού κάτω από την επιβλητική μορφή του κυβερνητικού εταίρου, τον οποίο ο σοβαροφανής εκείνος έδειχνε κάποτε να απεχθάνεται;  

 

 

Ποιο το όφελος, ποιο το κέρδος που αποκτά η πολιτική ιστορία του τόπου με το παράδειγμα του κ. Κουβέλη;  

 

 

Αναφέρομαι στην πολιτική ιστορία του τόπου, διότι επί της ουσίας σε τίποτε δεν θα ωφελήσει την ίδια την ταλαιπωρημένη χώρα.  

 

 

Ποια η πολιτική  παρακαταθήκη του κ. Κουβέλη στους επιγενομένους; 

 

 

Ποια η προσωπική συμβολή του στη μαύρη και οδυνηρή πορεία μας τα τελευταία χρόνια; 

 

 

Ποιον κότινο πολιτικής τιμής πιστεύει ο κ. Αναπληρωτής ότι θα του προσφέρει  η, ούτως ή άλλως, δυστροπη ιστορία; 

 

 

Αν είναι να εγγραφεί κάπου το όνομα του κ. Αναπληρωτή, θα εγγραφεί στον μακρύ καταλογο των πάσης φύσεως πολιτικών αμοραλιστών από τους οποίους,  διαχρονικά,  η ελληνική πολιτική ιστορία είναι γεμάτη. Εκεί ας εκλεγεί αρχηγός. 

 

 

Επιπλέον (και εδώ τα πράγματα αποκτούν ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον) σε τί ακριβώς θα συμβάλει στην πολιτική του Υπουργείου Εθνικής Αμύνης η σεμνή παρουσία του κ. Κουβέλη; Υπό την βαριά σκιά (κυριολεκτικά) του κ. Καμμένου. Να τον δούμε να φέρει και αυτός στολή παραλλαγής ή να κάθεται δίπλα στον πιλότο ενός Φάντομ;

 

Θα έρθει η μέρα. Εσσεται ήμαρ, κύριε Φώτη-Φανούρη Κουβέλη, Αναπληρωτά Υπουργέ της Εθνικής Αμύνης, όταν η ιστορία του τόπου θα σας κατατάξει κι εσάς. Τελεσίδικα. 

 

 

Πού;  

 

 

Γνωρίζετε πού. Μη φοβάστε.  

Θα έχετε παρέα, έτσι κι αλλιώς. Μαζί σας θα είναι και...

ΕΠΟΣ ΤΟΥ '40: Ο Εμπειρίκος για την 28η Οκτωβρίου 1940

Του ΓΙΩΡΓΗ ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗ

28 Οκτωβρίου 1940

Ο ποταμός ξεχείλισε

Ο,τι κι αν γράψω σήμερα

Ο,τι κι αν πω την ώρα ετούτη

Ο,τι κι κάμω όπου κι αν πάω

Το παν θάναι για μένα                                                            

Ενα τουφέκι που κρατώ στα χέρια κι αλαλάζω

Κάτω τα χέρια απ' τη μάνα μας Ελλάδα.

Είμαι φιλήδονος και σοσιαλιστής

Κι έχω τη γνώμη πως έτσι πάντοτε θα μείνω

Μ' αυτά που γίνηκαν και γίνονται στον κόσμο                           

Με κάνουνε να σηκωθώ και να φωνάξω

Κάτω οι Εθνικοσοσιαλισταί

Κάτω οι Φασίσται

Κάτω οι βδελυροί υποκριταί της Μόσχας                                         

Πράγματι νυν υπέρ πάντων ο αγών

Ζήτω η Ελλάς

Ζήτω η Αγγλία

Που πολεμάν γι αυτά που αγαπάμε

Ενάντια σε όσα μας είναι μισητά.                                               

Νυν υπέρ πάντων ο αγών

Η Ελευθεριά δεν έγινε ποτέ

Με ψέματα ούτε με σκέτες θεωρίες

Μα με τις πράξεις και οσάκις

Ητο ανάγκη με το αίμα                                                                   

Εμπρός λοιπόν και να χτυπάμε στην καρδιά

Συντρόφοι εμπρός

Φωνάζω Αλληλούια.

Το παραπάνω ανέκδοτο ποίημα του Ανδρέα Εμπειρίκου (βλ. φωτοτυπία χειρογράφου, Πολίτης, 17, 23/10/1998) βρέθηκε σε έναν μικρό φάκελο που περιέχει και άλλα άγνωστα κείμενά του. 


Το ποίημα, πιθανότατα γραμμένο την ίδια ημέρα της ιταλικής επίθεσης, συνιστά μια εν θερμώ αντίδραση ενός ποιητή που δεν μας έχει συνηθίσει σε κείμενα πατριωτικού περιεχομένου. Ωστόσο, όπως γνωρίζουμε σήμερα, ο ποιητής παρακολουθούσε καθημερινά με ιδιαίτερο ενδιαφέρον (από τον Τύπο και το ραδιόφωνο) τις δραματικές εξελίξεις που τελικά οδήγησαν στον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. Στο αρχείο του διασώζονται πολλά τετράδια στα οποία κατέγραφε, εν είδει ημερολογίου, τις κυριότερες ειδήσεις της ημέρας.

Δύο είναι τα κύρια θέματα του ποιήματος: 

Η κήρυξη του πολέμου εναντίον της χώρας μας, και η έμμεση πλην σαφής καταγγελία του επονείδιστου συμφώνου ανάμεσα στους υπουργούς Εξωτερικών του Χίτλερ, Joachim von Ribbentrop, και του Στάλιν, V. Molotov, στις 23 Αυγούστου 1939.  


To διαβόητο σύμφωνο Ribbentrop - Molotov, όπως είναι γνωστό, προέβλεπε μη επίθεση του ενός ολοκληρωτικού καθεστώτος εναντίον του άλλου, γεγονός που άφηνε εκτεθειμένη την ως τότε ελεύθερη δημοκρατική Ευρώπη στις κατακτητικές ορέξεις των Ναζί. 


Το σύμφωνο Ribbentrop - Molotov...

ΣΥΡΙΖΟΠΑΣΟΚΟΤΣΑΡΛΑΤΑΝΑΔΙΚΟ: Η μεταμόρφωση ως πολιτική ή ο ΣΥΡΙΖΑ ως ΠαΣοΚ

Γράφει ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης 

Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ενδεχομένως να ακούγεται υπερβολικό, αλλά όσο περνά ο καιρός τόσο ο κυβερνητικός ΣΥΡΙΖΑ παίρνει τη μορφή ενός πάλαι ποτέ υπαρκτού ΠαΣοΚ. 

Οι κοινότοπες εκφράσεις του Πρωθυπουργού, η χροιά του λόγου του, οι χειρονομίες του, οι παύσεις ή οι εντάσεις της φωνής του θυμίζουν έναν Ανδρέα που κάποτε έζησε, κυβέρνησε, διέπραξε, χάθηκε. 

Ολο και περισσότερο επίσης γίνεται φανερό ότι ο ΣΥΡΙΖΑ δεν έχει καμία σχέση με έναν πάλαι ποτέ Συνασπισμό της Αριστεράς και της Προόδου (ό,τι πλέον σημαίνει αυτό), με μια κάποια ρομαντικής τάσεως ΕΑΡ, ή με ένα πολλά υποσχόμενο, πλην αδέξιο, ΚΚΕ Εσωτερικού. Αντίθετα, ο ΣΥΡΙΖΑ μέρα τη μέρα, διακήρυξη τη διακήρυξη, παλινωδία την παλινωδία, προβάλλει ως ένα ξεφτισμένο ΠαΣοΚ, το οποίο (για λόγους ιστορικούς και πολιτικούς) δεν διαθέτει ίχνος από την αίγλη αλλά και τις δυνατότητες της πρώτης νιότης του. Ο θεός των κομμάτων, όχι μόνο εξεδίωξε από τον παράδεισο της εξουσίας ένα αμαρτωλό ΠαΣοΚ - του επεφύλαξε μια ακόμη χειρότερη τιμωρία: το μετάλλαξε στον ΣΥΡΙΖΑ του κ. Τσίπρα και των υπουργών αυτού. 

Και το νυν φερόμενο ως ΠαΣοΚ τι είναι; Θα ερωτήσει κάποιος. 

Ενα αμήχανο και ανούσιο 6,9%, τη στιγμή που ο μεταπασοκικός ΣΥΡΙΖΑ έλαβε 35,46% στις τελευταίες εκλογές.

Οι γενετιστές, οι βιολόγοι, οι επιστήμονες ερευνητές της εξελίξεως της ζωής στον πλανήτη μας πιστεύουν (και έχουν δίκιο) ότι τόσο ο ζωικός όσο και ο φυσικός κόσμος επιβιώνουν χάριν στις συνεχείς προσαρμογές τους στο συχνά απρόσμενο και εχθρικό περιβάλλον. Τηρουμένων των αναλογιών, αυτό φαίνεται να συμβαίνει και με την κίνηση των ιδεών, ή των πολιτικών και κοινωνικών κινημάτων. Οι ποικίλες επαναστάσεις αυτό που πρωτίστως προοιωνίζονται είναι η αλλαγή. Η μεταβολή. Αυτή άλλωστε είναι η φυσική πορεία των πραγμάτων. Τα πάντα ρει. Δις ες τον αυτόν ποταμόν ουκ αν εμβαίης.

Μπορεί να συμβαίνει αυτή η δημιουργική προσαρμογή μέσα σε έναν μεταλλαγμένο, σε έναν μεταπασοκικό ΣΥΡΙΖΑ; 

 Τουλάχιστον για την ώρα κάτι τέτοιο δεν συμβαίνει. Τουναντίον (και παρά τα λεγόμενα), όλα μοιάζουν να πηγαίνουν από το κακό στο χειρότερο. Ενώ φαίνεται να ξεπερνούμε, ύστερα από τόσες αιματηρές οικονομικές θυσίες, την ολοκληρωτική καταστροφή, αυτό που διαπιστώνει ο πολίτης είναι ένας ακραίος συντηρητισμός στην οικονομία και στην παιδεία, για να αναφερθούμε σε δύο θεμελιώδη εθνικά ζητήματα. Ή ακόμη χειρότερα: διακρίνουμε μια τάση επιστροφής σε ιδέες και μεθόδους που έχουν χρόνια απορριφθεί. Ποτέ λ.χ. το υπουργείο Παιδείας δεν υπήρξε τόσο αντιδραστικό, τόσο τυφλωμένο, τόσο οπισθοδρομικό όσο στα δύο χρόνια της συριζαίικης διακυβέρνησης. Το τελευταίο νομοσχέδιο αυτό δείχνει. Πλήρη, και το χειρότερο, ανόητη συντήρηση.

Ενας, πιστεύω, είναι ο κύριος λόγος αυτού του συντηρητισμού και της φοβίας μιας κυβέρνησης που υποτίθεται πως προέκυψε από έναν τολμηρό και «επαναστατικό» ΣΥΡΙΖΑ: τα περισσότερα κυβερνητικά πρόσωπα δείχνουν μια πρωτοφανή αδυναμία να έρθουν στην εποχή που ζουν. Μέσα στον υποτιθέμενο νεωτερικό ΣΥΡΙΖΑ ζουν άνθρωποι (δεν χρειάζεται να αναφέρουμε ονόματα) που ανήκουν σε ένα βαθύ, παλαιοκομματικής τάξεως κόμμα. Τα περισσότερα κυβερνητικά πρόσωπα (ασχέτως ηλικίας) διαπνέονται από μια ιδιαζόντως πασοκική ιδεολογία (με σαφή κνίτικη καταγωγή και συγγενές DNA) ώστε αυτό που κυρίως (για να μην πω αποκλειστικά) τους ενδιαφέρει είναι η παραμονή στην εξουσία. Η διατήρηση όσων με κόπο έφτασαν στα χέρια τους. «Ηρθε η σειρά μας να κυβερνήσουμε έστω και ως μεταλλαγμένο ΠαΣοΚ και θα το κάνουμε με τον καλύτερο τρόπο».

Ας το διατυπώσουμε καθαρότερα, ακόμη και αν μερικοί θα πουν ότι υπερβάλλουμε: 

ΣΥΡΙΖΟΞΕΦΤΙΛΑΡΑΔΙΚΟ: Σκηνές μελλοντικών γεγονότων

Γράφει ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης
Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Αν το έθνος μας ξεφύγει κάποτε από αυτή τη διαρκή ύβριν μέσα στην οποία ζούμε όλοι χρόνια τώρα και αν τελικά επιβιώσουμε, κάποια στιγμή, ίσως σε πολλά χρόνια από σήμερα, μετά από πολλές εκλογές και αλλαγές, νέοι και επιμελείς ερευνητές θα ανατρέξουν στα αρχεία της εποχής μας.
 

Να δουν και να κατανοήσουν γιατί χάθηκαν τόσες γενιές Ελλήνων. 

Ενας από αυτούς θα δοκιμάσει να εκπονήσει μια διδακτορική διατριβή σχετικά με τους λόγους για τους οποίους η Ελλάδα βυθίστηκε σε μια τόσο μεγάλη οικονομική και κοινωνική κρίση, η οποία λίγο έλειψε να την καταστρέψει ολοσχερώς.
 

Ο καθηγητής του νέου ερευνητή (ειδικός στις οικονομικές κρίσεις των εθνών των αρχών της 3ης χιλιετίας μ.Χ.) θα ζητήσει από τον υποψήφιο διδάκτορα να μελετήσει σε βάθος τα σημαντικότερα παγκόσμια οικονομικο-πολιτικά, γεωπολιτικά και στρατηγικά συμβάντα αυτής της περιόδου και να τα συσχετίσει με την ελληνική κρίση.  

Ο νέος ερευνητής θα μάθει πολλά για την αρχή της ελληνικής οικονομικής κρίσης.

 

Θα ξεκινήσει με ένα video στο οποίο ένας έλληνας πρωθυπουργός ανακοινώνει, «ασυνείδητος, ήσυχος και ευτυχής», όπως είπε κάποιος, την προσφυγή της χώρας των Ελλήνων στον λεγόμενο μηχανισμό στήριξης. Αυτόν που οι Ελληνες θα ονομάσουν αργότερα «πρώτο μνημόνιο».
 

Στη συνέχεια θα παρακολουθήσει ένα δεύτερο μνημόνιο, μετά ένα τρίτο, ένα τέταρτο, ένα πέμπτο, ένα έκτο κ.λπ. Με κάποια έκπληξη θα διαπιστώσει ότι ενώ η χώρα των Ελλήνων φαινόταν να συνέρχεται κάπου εκεί στις αρχές του 2015, ξαφνικά προκηρύσσονται εκλογές εξαιτίας, όπως λέγεται, μιας κομματικής συνεργίας. Αλλες πηγές έκαναν λόγο για κάποια κομματική προδοσία.
 

Ο υποψήφιος διδάκτωρ θα διαπιστώσει ότι αντί η χώρα να βγει από τον μηχανισμό στήριξης, οι διπλές εκλογές του 2015 την έστειλαν ακόμη βαθύτερα στην κόλαση των μνημονίων. Μάλιστα το περίεργο είναι ότι ενώ προεκλογικά εκείνος ο πολιτικός σχηματισμός (το όνομά του ήταν ΣΥΡΙΖΑΝΕΛ) υποστήριζε ότι «θα τα σκίσει τα μνημόνια», χρόνο με τον χρόνο οι βουλευτές του ψήφιζαν όλο και περισσότερα επαχθή οικονομικά μέτρα.

 

Ο υποψήφιος διδάκτωρ και ερευνητής θα μελετήσει χιλιάδες σελίδες ελληνικών και ξένων εφημερίδων. Θα κάνει αμέτρητους πίνακες. Πάμπολλα σχεδιαγράμματα. Θα μορφοποιήσει και θα προβάλει «μοντέλα εργασίας». Θα μάθει πολλά, όμως (όπως άρχισε να διαισθάνεται σιγά σιγά) υπήρχε κάτι πολύ σημαντικό που του διέφευγε ως τότε:
 

Ενώ, λόγου χάριν, είχε μια σχετικά καλή εικόνα για το μέσο ελληνικό ΙQ και γνώριζε ότι ο δείκτης νοημοσύνης των πολιτών ήταν μάλλον υψηλός, αντιθέτως η νοημοσύνη των περισσότερων πολιτικών, που επέλεγε αυτός ο θεωρούμενος «έξυπνος» λαός, ήταν πολύ χαμηλού επιπέδου. Οι περισσότεροι πολιτικοί ήσαν ολωσδιόλου ακαλλιέργητοι.
 

Δεν είχαν διαβάσει ούτε ένα βιβλίο. Δεν ήξεραν καν να μιλήσουν και να γράψουν σωστά ελληνικά. 

Αρχισε τότε να ερευνά τους φακέλους των υπουργών Παιδείας και Πολιτισμού. Διαπίστωσε με έκπληξη ότι οι φάκελοί τους έδειχναν ανθρώπους με πολύ χαμηλό ΙQ, ότι ήσαν άνθρωποι εντελώς ακατάλληλοι για να αναλάβουν τόσο σημαντικά υπουργεία όπως της Παιδείας ή του Πολιτισμού. Ησαν άξεστοι, αδαείς, προσβλητικοί και συμπεριφέρονταν με τρόπο αλλοπρόσαλλο.
 

Ενας μάλιστα είχε διατυπώσει τη θεωρία πως η αριστεία είναι βλακεία, ενώ η αμορφωσιά είναι αρετή. Ενας άλλος υπουργός Παιδείας είχε υποστηρίξει ότι οι εισαγωγικές εξετάσεις στα ΑΕΙ πρέπει να καταργηθούν για τον λόγο ότι «τυραννάνε τα 18χρονα, που δεν μπορούν να πάνε για ένα ποτό το Σάββατο το βράδυ, δεν μπορούν να ερωτευθούν όταν είναι στην Γ' Λυκείου, διότι όλη η οικογένεια παθαίνει μια τεράστια κρίση, μήπως τα παιδιά τους βγουν από αυτή την πορεία».

 

Αφού ο ερευνητής του έτους 20xx μελέτησε χιλιάδες σελίδες και έγγραφα σχετικά με την πνευματική καλλιέργεια και τη νοημοσύνη των ελλήνων υπουργών Παιδείας και Πολιτισμού (και πριν από τη μεγάλη κρίση και στη συνέχεια) επισκέφτηκε τον επιβλέποντα καθηγητή. 

Του έδειξε το εύρημα. Του εξέθεσε το πρόβλημα. Ο καθηγητής έμεινε σιωπηλός για πολύ.
 

Σκέφτηκε πως ίσως, πως ενδεχομένως, πως, τέλος πάντων, είναι πολύ πιθανόν η μακροχρόνια και βαθύτατη οικονομική κρίση που ταλαιπώρησε δεκαετίες τους Ελληνες είχε να κάνει τελικά με την ελλιπή, στραβή, «ανόητη» και ολωσδιόλου επιφανειακή ελληνική παιδεία.
 

Αν, σκέφτηκε ο επιβλέπων καθηγητής των Οικονομικών, οι υπουργοί Παιδείας και Πολιτισμού των Ελλήνων είναι τόσο μα τόσο αστοιχείωτοι, αν συμπεριφέρονται τόσο επιπόλαια, αν οδήγησαν χρόνια και χρόνια τους μαθητές και τους φοιτητές στην αμορφωσιά, τότε θα πρέπει να συσχετισθούν τα αίτια της οικονομικής κρίσης με το μεγάλο έλλειμμα της ελληνικής παιδείας.
 

Αφού είναι γνωστόν ότι Παιδεία και οικονομική ανάπτυξη πάνε μαζί. Προέτρεψε τότε τον υποψήφιο διδάκτορα να μελετήσει σε βάθος την πορεία της ελληνικής παιδείας από το τέλος της δικτατορίας του 1967 ως το έτος 2023.  

Ο υποψήφιος διδάκτωρ ερώτησε γιατί πρέπει να σταματήσει την έρευνα το 2023.
 

Ο καθηγητής τού είπε ότι...

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΣΥΡΙΖΟΤΣΑΡΛΑΤΑΝΟΑΓΡΑΜΜΑΤΟΠΛΗΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Κουφός πρύτανης, κακός πρωθυπουργός

Αν και ο καθηγητής-αρθογράφος δείχνει να ΑΓΝΟΕΙ (!!!)  το πρωτότυπο (στο οποίο ΔΕΝ υπάρχει η λέξη "κουφός" αλλά η λέξη "κούφος" που σημαίνει ελαφρόμυαλος και ατόμο που στερείται σοβαρότητας) για την αλλοίωση του οποίου σφάζει (και καλά κάνει) με το γάντι την επιτροπή εξετάσεων, το άρθρο είναι καλό παρά την παραπάνω σοβαρή (για καθηγητή) αστοχία που παραπέμπει στο "δάσκαλε που δίδασκες"... 

 

 

Γράφει ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης 

Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

 

 

Αξίζουν θερμά συγχαρητήρια στους επιστήμονες/εξεταστές των Πανελληνίων εξετάσεων που αλλοίωσαν το κείμενο του Θεοτοκά ώστε να ταιριάξει στην τρέχουσα ηθική.

 

 

 Το 1956 ο Θεοτοκάς έγραψε:  

«Ενας άξιος μαραγκός που κατέχει καλά τη δουλειά του και πιστεύει σε αυτή είναι πολύ πιο ολοκληρωμένος και αξιοσέβαστος άνθρωπος από έναν κουφό πρύτανη ή έναν κακό πρωθυπουργό».  

 

 

Για να το γράψει αυτό ο Θεοτοκάς κάτι πρέπει να είχε στο νου. Κάτι πολύ συγκεκριμένο τον είχε ενοχλήσει. Γι αυτό και εξέφρασε την ενόχλησή του.

 

Σήμερα για να δώσουν οι εξεταστές των Πανελληνίων το κείμενο του Θεοτοκά αλλοιωμένο κάτι επίσης θα πρέπει να είχαν στο νου τους. Κάτι πολύ απλό και πολύ σαφές. Γι αυτό και έδωσαν στους υποψήφιους ένα διαφορετικό, ένα λογοκριμένο κείμενο: «ένας άξιος μαραγκός που κατέχει καλά τη δουλειά του και πιστεύει σε αυτή είναι πολύ πιο ολοκληρωμένος και αξιοσέβαστος άνθρωπος από έναν κακό επιστήμονα».

 

Δεν έχω σχέση με την ψυχανάλυση. Ούτε και υποστηρίζω ότι αυτοί οι επιστήμονες/εξεταστές (διότι το πανεπιστήμιο έχουν τελειώσει οι άνθρωποι) απέκτησαν ξάφνου κρίση συνειδήσεως και καταφέρθηκαν εναντίον του εαυτού των. 

 

 

Απλώς (νομίζω) σκέφτηκαν ότι δεν θα ήταν και πολύ φρόνιμο εκ μέρους τους να αναφερθούν σε κάποιον «κουφό πρύτανη» και κυρίως σε κάποιον «κακό πρωθυπουργό». Επειδή αυτή η αναφορά είναι πολύ συγκεκριμένη. Φαντάζεστε τί θα έγραφαν οι διαγωνιζόμενοι εναντίον κουφών πρυτάνεων και (κυρίως) εναντίον κακών πρωθυπουργών;  

 

 

Για τούτο πολύ συνετά έπραξαν οι επιστήμονες/εξεταστές και αλλοίωσαν το κείμενο του Θεοτοκά.

 

Είναι κρίμα που δεν ζει ο Θεοτοκάς. Ισως η διόρθωση των εξεταστών να τον έκανε...

 

ΠΑΣΧΑ και ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Λαμπριάτικος ψάλτης στα χρόνια του Μνημονίου

Ξαναδιαβάζουμε το συγκλονιστικό διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη όπου ο συγγραφέας περιγράφει με τρόπο ιδιοφυή μια αλυσιδωτή κοινωνική και θρησκευτική χρεοκοπία που θυμίζει τις ημέρες μας

Toυ ΓΙΩΡΓΗ ΓΙΑΤΡΟΜΑΝΩΛΑΚΗ

Το διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη «Λαμπριάτικος ψάλτης» δημοσιεύεται τον Μάρτιο του 1893.  


Τον Δεκέμβριο ο Τρικούπης ανακοινώνει χρεοκοπία και πτώχευση. 


Την ίδια εποχή το μεγαλύτερο μέρος της σημερινής Ελλάδας παραμένει υπόδουλο. 


Το διήγημα δεν προοικονομεί τη χρεοκοπία - την περιγράφει, ούτως ή άλλως, όπως εμφανίζεται σε πολλούς τομείς της εθνικής ζωής. Ωστόσο το διήγημα, μολονότι σαφές, δημιούργησε σύγχυση και διατυπώθηκε η άποψη πως ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης «δεν μπορεί να τηρήσει το σχέδιό του» και ότι, τελικά, αυτό το «συγκλονιστικό» διήγημα «σηματοδοτεί την παταγώδη αποτυχία ενός λογοτεχνικού έργου με θρησκευτικό στρατευμένο χαρακτήρα κ.λπ.». Με άλλα λόγια: σύμφωνα με τον κριτικό, ο συγγραφέας υπονομεύει τα πιστεύω του και τον εαυτό του! Η δική μας άποψη είναι ότι σε αυτό το όντως συγκλονιστικό διήγημα, ο Παπαδιαμάντης περιγράφει με τρόπο ιδιοφυή μια αλυσιδωτή κοινωνική και θρησκευτική χρεοκοπία που θυμίζει τις ημέρες μας. Τα ανίερα που συμβαίνουν στο διήγημα δεν αφορούν τον συγγραφέα. Ούτε δείχνουν συγγραφική αποτυχία. Απλώς εδώ δεν εκθειάζεται μια απλοϊκή, άδολη ευσέβεια όπως γίνεται αλλού. Αντίθετα, προβάλλεται μια αήθης, σχεδόν προσβλητική, θρησκευτική και πολιτικο-κοινωνική συμπεριφορά απλών και αγνών, υποτίθεται, ανθρώπων.

Ο «Ψάλτης» εκτείνεται σε 11 άνισες ενότητες. 

Η πρώτη, το κλειδί της ερμηνείας, συνιστά ένα είδος «παραβάσεως». Ο συγγραφέας εμφανίζεται αυτοπροσώπως, έξω από την πλοκή του διηγήματος, εκθέτει το ιδεολογικό, πολιτικό και συγγραφικό του credo.

Ο χώρος δεν μας επιτρέπει να αναλύσουμε επαρκώς αυτή την κρίσιμη ενότητα. Περιοριζόμαστε σε δύο σημεία. Ο Παπαδιαμάντης παρατηρεί ότι το ελεύθερο έθνος (του 1893) όχι μόνο αδυνατεί να βοηθήσει το «δούλον», τουναντίον «διασπαράσσεται» από μύρια κακά. Οι μεγάλοι λαοί της Ευρώπης, υποστηρίζει, έχουν τα έθνη τους ισχυρά. Μπορούν να κάνουν ό,τι επιθυμούν. «Αλλά ο Γραικύλος της σήμερον όστις θέλει να κάμη δημοσία τον άθεον ή τον κοσμοπολίτην, ομοιάζει με νάνον ανορθούμενον επ' άκρων ονύχων και τανυόμενον να φθάση εις ύψος και φανή και αυτός γίγας». Το έθνος, το ελεύθερο και το δουλωμένο, εκτός των άλλων, έχει ανάγκη και τη θρησκεία του. 

Το δεύτερο σημείο της προλογικής ενότητας προβάλλει την ιδεολογική και συγγραφική θέση του συγγραφέα. «Το επ' εμοί, ενόσω ζω και αναπνέω και σωφρονώ δεν θα παύσω πάντοτε [...] να υμνώ μετά λατρείας τον Χριστόν μου, να περιγράφω μετ' έρωτος την φύσιν και να ζωγραφώ μετά στοργής τα γνήσια Ελληνικά ήθη».

Ομως, εν τέλει, όσα λατρευτικά περιγράφονται και όσα ελληνικά ήθη προβάλλονται απογοητεύουν τον αναγνώστη. Ο ψάλτης εμφανίζεται ανεύθυνος και ανάξιος για τον ρόλο του. Η λαμπριάτικη ακολουθία σχεδόν παρωδείται, και όσοι ποιμένες την παρακολουθούν παρουσιάζονται άπληστοι και συμφεροντολόγοι. Δεν είναι οι άθεοι ευρωπαϊστές «Γραικύλοι»: είναι οι αμαθείς και οι πονηροί λαϊκοί άνθρωποι που ακολουθούν το εκκλησιαστικό τυπικό, χωρίς να εννοούν την ουσία. Η μορφή του λαμπριάτικου ψάλτη που, υποτίθεται, λαμπρύνει τη γιορτή δίδει αφορμή ώστε να τονισθεί η πολύπλευρη, διαχρονική χρεοκοπία μας.

«Συμψάλλω υποφερτά»

Η προλογική ενότητα ξεκινά με έναν υποθετικό λόγο. «Εάν ο ήρως του παρόντος διηγήματος ήτο αυτούσιος ο γράφων», τότε ο τίτλος θα ήταν τροπικός, αλληγορικός. Είμαι (λέει ο συγγραφέας) ψάλτης ο ίδιος και διηγηματογράφος κατά περίσταση. «Συμψάλλω υποφερτά», όμως γνωρίζω τι ψάλλω. Δεν παραλλάσσω με τρόπο κωμικό τα ιερά κείμενα, όπως οι πολλοί. Μοιάζω αλλά δεν είμαι ο ήρωας του διηγήματος. 


Στη δεύτερη ενότητα η αρχική υπόθεση «Εάν ο ήρως κ.λπ.» παίρνει απάντηση. «Αλλ' ο ήρως του παρόντος διηγήματος είναι ο κυρ Κωνσταντός ο Ζ'μαροχάφτης (Ζυμαροχάφτης!), τρίτος πάρεδρος του χωρίου Αν...». Αυτό το σαφές, ακαταμάχητο «αλλά» είναι, κρίνω, ένα από τα σημαντικότερα «αλλά» της λογοτεχνίας μας. Και αφού ο ήρωας του διηγήματος δεν ταυτίζεται με τον αφηγητή, τότε τα όσα περιγράφονται προφανώς και δεν συνιστούν συγγραφική αποτυχία. Και μάλιστα θρησκευτικού τύπου. Δεν υπονομεύουν το συγγραφικό credo.

Η υπόθεση του διηγήματος είναι μάλλον απλή. Ο πάρεδρος του χωρίου Αν..., με το ομιλούν όνομα Ζ'μαροχάφτης, «υπεσχέθη, ως είχε πάντοτε συνήθειαν ευκόλως να υπόσχεται (εις την αρετήν δε ταύτην ίσως ώφειλε και την επιτυχίαν του εις τα πολιτικά [...] μη υπάρχοντος τετάρτου συναγωνιστού) [...] να υπάγη να συλλειτουργήση τον παπά Διανέλον τον Πρωτέκδικον, έξω, εις το παρεκκλήσιον του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου». Ο πάρεδρος δεν φαίνεται να βιάζεται. Ο παπάς, που βρίσκεται ήδη στο εξωκλήσι με διάφορους πιστούς, αγωνιά επειδή Ανάσταση χωρίς ψάλτη δεν νοείται. Οι παριστάμενοι βοσκοί και οι γυναίκες τους είναι αγράμματοι. Πέφτουν για ύπνο έως ότου έρθει η ώρα της Ανάστασης. Να λειτουργηθούν, να ψήσουν το αρνί, να φάνε και να πιούνε. Κάποια στιγμή ο αργοπορημένος πάρεδρος ξεκινά για το εξωκλήσι. Δολιχοδρομεί. Καταλήγει σε άλλο μοναστήρι. Σκοτεινιάζει. Χάνει τον δρόμο του. Μέσα στη νύχτα παραπατεί και πέφτει. Φωνάζει για βοήθεια. Περισυλλέγεται και οδηγείται στο παρεκκλήσιο ενώ ήδη έχει αρχίσει η ακολουθία. Χρέη ψάλτη εκτελούσε ως τότε η θειά Μαθηνώ, που γνωρίζει «απ' όξου τα πλειότερα τα γράμματα». Ο τραυματισμένος πάρεδρος-ψάλτης βοηθά να ολοκληρωθεί η λειτουργία. Και ευθύς λησμονείται.

Οι τρεις τελευταίες ενότητες του διηγήματος εκθέτουν τα όσα διαπράττουν οι αγαθοί (;) ποιμένες. Εχουν ήδη οβελίσει το αρνί. Την ώρα που ψήνεται, ο Γιάννης Μπουκώσης (άλλο ομιλούν όνομα) κλέβει ένα κοψίδι και το καταπίνει αμάσητο. Η φλάσκα «ως άλλη κλώσσα» καλεί τους βοσκούς εις ευωχίαν. Παραδίπλα δυο χωρικοί λογομαχούν «δι' εν χωράφιον τεσσάρων στρεμμάτων». Γίνεται αντιληπτή η κλοπή του Μπουκώση και αποστέλλεται να φέρει νερό, την ώρα που όλοι ετοιμάζονται να φάνε. Οταν επιστρέφει, το αρνί έχει φαγωθεί. Ευτυχώς η «διακριτική φιλαδελφία» δύο γυναικών «του είχε φυλάξει ολίγα τεμάχια του αμνού διά να φάγη και να κάμη Λαμπρήν, ο πειναλέος ανθρωπίσκος».

Ηθογράφηση του γελοίου

Ο ήρωας του «Λαμπριάτικου ψάλτη» δεν είναι ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, μολονότι τον διακρίνει αδυναμία για το πιοτό και η συνεχής αναφορά στα άθλια οικονομικά του δηλώνει πολλά. Οι ήρωες του διηγήματός του δεν του είναι άγνωστοι. Ομως - προς Θεού - δεν ταυτίζεται μαζί τους. Ούτε το διήγημα περιγράφει αγνά ελληνικά έθιμα. Ούτε και διακρίνεται για τον «θρησκευτικό στρατευμένο χαρακτήρα» του, οτιδήποτε μπορεί να σημαίνει αυτό. Ο Παπαδιαμάντης μένει ενσυνειδήτως σε μια ηθογράφηση του γελοίου, όπως κάνει και αλλού. Ομως το Ιερό και το Οσιο του Παπαδιαμάντη δεν εξαρθρώνεται, μολονότι χρεοκοπεί στον «Λαμπριάτικο ψάλτη». Οι ήρωές του δεν είναι εκπεσόντες άγγελοι. Ούτε κουβαλούν κάτι το δαιμονικό, όπως συμβαίνει σε άλλα κείμενά του. Είναι ρηχοί. Ανίδεοι και χορτάτοι! Παρουσιάζονται όπως είναι: απλοϊκοί χριστιανοί. Δίνουν ψευδείς υποσχέσεις. Είναι αγράμματοι. Βρίσκονται έξω από τη χάρη της Ανάστασης.

Το δαιμονικό στοιχείο που χαρακτηρίζει πολλά κείμενα του Παπαδιαμάντη εδώ δεν εντοπίζεται. Οπως δείχνει η καθυστερημένη και αλλοπρόσαλλη πορεία του πολλά ψευδώς υποσχόμενου παρέδρου αυτό το διήγημα έχει να κάνει με ανθρώπους που έχουν χάσει τον δρόμο τους.  

Με Ελληνες που...

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Tο ακατανίκητο του εφήμερου Τύπου (Όσο κι αν κάποιοι αγράμματοι τσαρλατάνοι συμβουλεύουν του σανοφάγους "πελάτες" τους "να μην διαβάζουν εφημερίδες"...)

Γράφει ο Γιώργης Γιατρομανωλάκης 

Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

 

 

Η λέξη εφημερίς απαντά για πρώτη φορά στη λατινική εκδοχή της, ephemeris, στα Απομνημονεύματα του Ιούλιου Καίσαρα. Δηλώνει το ημερολόγιο στο οποίο καταγράφονται τα καθημερινά στρατιωτικά συμβάντα.  

 

 

Στα ελληνικά η λέξη, και μάλιστα στον πληθυντικό, εφημερίδες, εμφανίζεται στον Πλούταρχο, και έχει να κάνει, επίσης, με τις ημερήσιες πολεμικές καταγραφές. 

 

 

Η πρώτη ελληνική εφημερίδα (εβδομαδιαία) εκδόθηκε στη Βιέννη το 1784 από τον λόγιο Γ. Βεντότη για δύο μόνο μήνες. Οντως εφήμερη. Δεν σώζεται κανένα αντίτυπό της, αγνοούμε και τον τίτλο της. Γνωρίζουμε όμως από τα αυστριακά αρχεία ότι παύθηκε ύστερα από τις υποδείξεις του Μεγάλου Βεζίρη στον αυστριακό πρεσβευτή στην Κωνσταντινούπολη! Πρώτη ένδειξη της δύναμης ενός ταπεινού εντύπου.

 

Από τότε ως σήμερα έχουν εκδοθεί και εξακολουθούν να εκδίδονται άπειρες ελληνικές εφημερίδες οι οποίες προβάλλουν ποικιλοτρόπως ένα μεγάλο μέρος της νεοελληνικής πολιτικής, κοινωνικής και πνευματικής ζωής. Ενδεικτικές για τη σημασία του Τύπου είναι οι σχετιζόμενες με τις εφημερίδες νεοπαγείς λέξεις, όπως καταγράφονται στη Συναγωγή Νέων Λέξεων του Σ. Α. Κουμανούδη: «εφημεριδογραφία», «εφημεριδοφιλία», «εφημεριδοκρατία», «εφημεριδοφαγία», «εφημεριδοφάγος», «εφημεριδομανής» κ.ά. Το 1837 ο Ιάκωβος Ρίζος Νερουλός συντάσσει μια κωμωδία με τίτλο «Εφημεριδοφόβος».  

 

 

Συχνά η λέξη «φυλλάδα» (απλή ή σύνθετη με κάποια κακόσημη λέξη) χρησιμοποιείται υποτιμητικά για εφημερίδες που, για διάφορους λόγους, δεν αρέσουν. 

 

 

Πάμπολλοι επίσης μεγάλοι νεοέλληνες συγγραφείς και στοχαστές, δημιουργοί παντός τύπου έχουν μιλήσει και έχουν εκφράσει τις απόψεις τους μέσα από τα φύλλα των εφημερίδων. Από τον Παλαμά, και τον Παπαδιαμάντη ως τους εκπροσώπους της Γενιάς του Τριάντα, από τους μεταπολεμικούς στοχαστές και κριτικούς ως και τους σημερινούς ανθρώπους της λογοτεχνίας, της τέχνης, του θεάτρου, της μουσικής.  

 

 

Η εφημερίδα δεν καταγράφει απλώς ημερήσια γεγονότα, πολιτικά ή ό,τι άλλο. Είναι βήμα από όπου προβάλλονται και ο πολιτισμός, τα γράμματα, οι ιδέες. Η αντίρρηση. Η αίρεση.

 

Ιδού όμως ότι αυτό το καθημερινό (ή εβδομαδιαίο) αναλώσιμο, φτηνό, λαϊκό έντυπο δεν χάνει τη σημασία του με την πάροδο της ημέρας μέσα στην οποία κυκλοφόρησε. Δεν χάνει την ισχύ της η εφημερίδα επειδή πέρασε μία μέρα ή ένας χρόνος. Η εφημερίδα δεν είναι τελικά «εφήμερη» επειδή το ένα φύλλο έρχεται να σκεπάσει το άλλο. Τα ημερήσια (ή εβδομαδιαία) φύλλα της εφημερίδας, μεγάλης ή μικρής κυκλοφορίας, αρεστής ή μη, με πλούσια ή με φτωχή ύλη, δεν στοιβάζονται σωρός όπως τα πεσμένα φύλλα των δέντρων. Δεν ισχύει εδώ ο ομηρικός λόγος «οίη περ φύλλων γενεή τοίη δε και ανδρών» - οι άνθρωποι είναι σαν τα φύλλα των δέντρων. Τουναντίον. Τα καθημερινά τυπωμένα φύλλα συνιστούν ένα σώμα, ένα corpus χάρτινο, πλην ακατάλυτο στον χρόνο. Εξάλλου η εφημερίδα καταγράφει τα καθημερινά συμβάντα και τα διασώζει, όμως δεν παραμένει στην απλή καταγραφή. Η εφημερίδα δεν συνιστά μια Αγία Γραφή στην οποία όλα προβάλλονται ως θείος, ακατάλυτος λόγος. Η εφημερίδα είναι και αγία και ανόσια και υβριστική και κολακευτική. Είναι και ψεύτικος λόγος και αληθής.  

 

 

Στην εφημερίδα, στον Τύπο, δεν υπάρχει μεταφυσική. Υπάρχει κριτική, αγαθή ή και δόλια. Υπηρετεί συμφέροντα ποικίλα. Ελέγχει την εξουσία, αλλά είναι και ο ίδιος ο Τύπος εξουσία. Για άλλους η τέταρτη. Για άλλους η πρώτη. Ο Τύπος δεν καταγράφει μόνο γεγονότα. Καμιά φορά τα εφευρίσκει. Είναι ασύδοτος. Διεφθαρμένος αλλά και ηρωικά αδιάφθορος. Κίτρινος, μαύρος, κόκκινος.  

 

 

Ο Τύπος, η ταπεινή εφημερίδα, είναι ένα κράτος μέσα στο κράτος. Αλλοτε αγαθό. Αλλοτε διαβολικό. Πάντοτε χρήσιμο.

 

Ακριβώς λοιπόν μέσα στο παρόν που διάγουμε, ειδικά σε μια εποχή πολιτικής φθοράς και διαφθοράς, σε χρόνους ανέχειας οικονομικής, κοινωνικής κατάπτωσης, σε εποχή αλλοιωμένων αξιών κ.λπ. ο Τύπος ως ζωντανός οργανισμός...