ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ - 1968: Μπορεί να επαναληφθεί σήμερα ο Μάης του 68 ?

Γράφει ο  Ντανιέλ Κοέν στο Nouvel Observateur

Διευθυντής του Οικονομικού Τμήματος της Ecole Normale Superieure

(H μετάφραση δημοσιεύθηκε στο Αθηναϊκό Μακεδονικό Πρακτορείο Ειδήσεων)

Τίποτα δεν φαίνεται να ενδιαφέρει πια πραγματικά τους Γάλλους, έγραφε ο Πιερ Βιανσόν-Ποντέ στις 15 Μαρτίου 1968 στη Μοντ, σε ένα άρθρο με τίτλο «Όταν η Γαλλία βαριέται» που θα έμενε στην ιστορία. Η Γαλλία ζει ειρήνη για πρώτη φορά εδώ κι έναν αιώνα, εξηγούσε. Αντάλλαξε την ηρωική ζωή με τις ανέσεις της αστικής κοινωνίας. Και βαριέται…

Μερικές εβδομάδες αργότερα θα ξεσπούσε ο Μάης του ’68. 

Στις 3 Μαϊου η αστυνομία εκκένωσε τη Σορβόνη και μια εβδομάδα αργότερα οι φοιτητές απαντούσαν καταλαμβάνοντας το Καρτιέ Λατέν. Θα ακολουθούσε ένας τρελός μήνας. Τα πανεπιστήμια μετατράπηκαν σε θέατρα, τα θέατρα σε αμφιθέατρα, τα εργοστάσια σε χώρους αντιπαράθεσης απόψεων τις οποίες ως τότε οι εργάτες απαγορευόταν να εκφράσουν. Η ανία, πίσω από έναν χώρο εργασίας ή μια τηλεοπτική οθόνη, είχε ηττηθεί.

Εκτοτε όλα έχουν αλλάξει. Η βιομηχανική κοινωνία έχει καταρρεύσει.  

Το ερώτημα δεν είναι πλέον πώς θα βγεις από τον κοινωνικό κόσμο, αλλά πώς θα μπεις, πώς θα βρεις τη θέση σου σ’αυτόν.  

Η νέα κοινωνία εμφανίζεται ως ανοιχτή και οριζόντια, αλλά το κόστος πρόσβασης σε αυτήν είναι πολύ πιο υψηλό, από την άποψη τόσο του κοινωνικού κεφαλαίου όσο και των τεχνικών γνώσεων. 

 Οι νέοι του Μάη του ’68 επέκριναν μια κοινωνία κάθετη και ιεραρχική και δεν ανέχονταν το βάρος της οικογένειας, των γονέων, των γέρων. 

Οι σημερινοί νέοι υποφέρουν από μια κοινωνία όπου η εξουσία δεν βρίσκεται πουθενά, δεν ενσαρκώνεται πλέον σε κάτι, είναι κρυμμένη στις ψηφιακές ροές και στην παγκοσμιοποίηση.

Οι ισχυροί του σημερινού κόσμου λέγονται Μαρκ Ζάκερμπεργκ, Λάρι Πέιτζ και Σεργκέι Μπριν. Είναι νέοι, ελέγχουν τις τεχνολογίες και παρακολουθούν τους γέρους που μυούνται στον καινούργιο κόσμο.

Το 1968, ο πρόεδρος ήταν ένας ηλικιωμένος στρατηγός που είχε την εικόνα του πατέρα, του διοικητή. 

Ο νεαρός πρόεδρος του σήμερα απολαμβάνει τους καυγάδες και του αρέσει να αντιπαρατίθεται με δημοσιογράφους που έχουν την ηλικία των γονιών του. 

Ο ιεραρχικός και πατερναλιστικός κόσμος του χθες έχει δώσει τη θέση του σε έναν άλλο κόσμο, που δεν χαρακτηρίζεται πια από την υποταγή των νέων τους οποίους ενώνει η νεανική αλληλεγγύη απέναντι στους ηλικιωμένους, αλλά από εκτεταμένες ανισότητες που εισχωρούν από όλους τους πόρους του κοινωνικού κόσμου.

Πενήντα χρόνια έχουν περάσει και έχουν αλλάξει όλα, εκτός από το βασικό ερώτημα που παραμένει αναπάντητο: 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ - 1968: Ο γίγαντας Ρένος Αποστολίδης μιλά για τον "Μαη '68"

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ - 1968: "Μάης το '68, Παιδεία και Αριστερά" - Μια άκρως ενδιαφέρουσα συνέντευξη του αξέχαστου Νεοκλή Σαρρή

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ - 1968: «Μάης του '68» Επανάσταση ή Εξέγερση?

Γράφτηκε από τον Στάθη Καλύβα (καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Yale) το 2008

(Είναι άκρως ενδιαφέρον και ίσως προφητικό (!) όπως θα δείτε στο τέλος καθώς ο αρθρογράφος αναφέρει πως   ο κόσμος μας έχει εναγκαλιστεί τις αξίες του Μάη του '68 τόσο στενά που μόνο μια βαθιά κρίση ή μια δομική οικονομική αλλαγή θα μπορούσε να τις αναπροσδιορίσει.)

Το πέρασμα σαράντα χρόνων αποτελεί πρόκληση για μια σφαιρική αποτίμηση των γεγονότων εκείνων που περιγράφονται ως «Μάης του '68». 

Τι ακριβώς εννοούμε, όμως, όταν χρησιμοποιούμε τον όρο αυτόν;

Η εικόνα που φέρνουμε σχεδόν αυτόματα στο μυαλό μας είναι αυτή του Παρισιού με τους φοιτητές στα οδοφράγματα και τα ευρηματικά συνθήματα και τις αφίσες.  

Αναμφίβολα, το Παρίσι υπήρξε το επίκεντρο της «έκρηξης» του 1968, γι' αυτό άλλωστε αναφερόμαστε στον Μάιο και όχι σε άλλους μήνες ή άλλες χρονιές. Παρ' όλ' αυτά, το φαινόμενο έχει ευρύτερες διαστάσεις. Σε αυτό πρέπει να συμπεριλάβουμε οπωσδήποτε το άγριο αμερικανικό 1968 με τον Πόλεμο του Βιετνάμ, τη δολοφονία του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ και τις εξεγέρσεις των μαύρων στις αμερικανικές μεγαλουπόλεις. Σε μικρότερο βαθμό, επίσης, αναφερόμαστε και στο γερμανικό '68 με τις φοιτητικές κινητοποιήσεις και την απόπειρα δολοφονίας του Rudi Dutschke. Η Ανοιξη της Πράγας με τη βίαιη κατάπνιξη της απόπειρας αποδέσμευσης από τη σοβιετική σφαίρα επιρροής κατέχει ίσως πιο περιφερειακή θέση. 

Αν όμως τριτοκοσμικοί επαναστάτες όπως ο Μάο και ο Τσε Γκεβάρα κατείχαν κεντρική συμβολική θέση στο Παρίσι, τα επαναστατικά κινήματα του Τρίτου Κόσμου υπήρξαν περισσότερο πηγή έμπνευσης και λιγότερο συμμέτοχοι στα γεγονότα που περιγράφουμε ως Μάη του '68. 

 Ο λόγος είναι απλός: ο Μάης υπήρξε ένα φαινόμενο που αφορούσε μια συγκεκριμένη κοινωνική ομάδα, τους νέους και ιδιαίτερα τους φοιτητές, και έναν συγκεκριμένο τύπο κοινωνίας, τις οικονομικά ανεπτυγμένες κοινωνίες της Δύσης.

 

Η απαρχή στις ΗΠΑ

Η απαρχή πρέπει να αναζητηθεί στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το φοιτητικό κίνημα στη χώρα αυτή είχε ως επίκεντρο το Πανεπιστήμιο του Berkeley στην Καλιφόρνια και χρονική στιγμή έναρξης το 1964.  

Η ανάπτυξη του κινήματος είναι αναπόσπαστα συνδεδεμένη με το κίνημα για πολιτικά δικαιώματα στον Αμερικανικό Νότο, το αίτημα για τον τερματισμό του Πολέμου στο Βιετνάμ και την ανάπτυξη της ελευθερίας του λόγου στα πανεπιστήμια. Πέρα, όμως, από τους άμεσα πολιτικούς στόχους του κινήματος μπορεί να διακρίνει κανείς στον λόγο των πρωταγωνιστών του, όπως π.χ. σε αυτόν του χαρισματικού ηγέτη των φοιτητών του Berkeley Mario Savio, κάτι άλλο: τη διεκδίκηση ενός διαφορετικού κοινωνικού ρόλου για τον νέο της μεταβιομηχανικής κοινωνίας. Σιγά σιγά η φοιτητική εξέγερση θα ξεφύγει από τον χώρο του πανεπιστημίου και των στενών πολιτικών αιτημάτων, με την εξαίρεση του Πολέμου στο Βιετνάμ που θα παραμείνει ένας κοινός παρονομαστής. Θα μετασχηματιστεί (για κάποιους θα εκφυλιστεί) σε ένα ρευστό σύνολο πρακτικών και αντιλήψεων που έγινε γνωστό ως «αντι-κουλτούρα» και εκφράστηκε μέσα από τη μουσική, το ντύσιμο, τη χρήση ναρκωτικών και γενικότερα τη «χαλαρή» αντιμετώπιση των απαιτήσεων της ζωής. Κάποιοι ελάχιστοι επέλεξαν τον θνησιγενή δρόμο της τρομοκρατίας (με πιο γνωστή οργάνωση τη Weather Underground), ορισμένοι άλλοι έστησαν ένα υποτυπώδες αριστερό κίνημα, πολλοί αυτοπεριθωριοποιήθηκαν, ενώ οι περισσότεροι εντάχθηκαν στην κοινωνία και, όπως θα δούμε παρακάτω, συνέβαλαν στην αλλαγή της από ηγετικές θέσεις.

 

Το πέρασμα του Ατλαντικού

Το νεανικό αυτό κίνημα θα διασχίσει τον Ατλαντικό και θα βρει την πληρέστερη έκφρασή του στη Γαλλία. 

Η Γαλλία του 1968 είναι μια αντιφατική χώρα: αποστεωμένη πολιτικά και κοινωνικά, αλλά δυναμική στον οικονομικό τομέα.  

Μια γενιά νέων χωρίς τις αναμνήσεις των στερήσεων του πολέμου και της μεταπολεμικής εποχής εισέρχεται μαζικά σε πανεπιστήμια που δεν έχουν ακόμη καταφέρει να προσαρμοστούν στις απαιτήσεις της μαζικής παιδείας.  

Η εξέγερση θα ξεκινήσει από μια ομάδα φοιτητών που διαμαρτύρονται για την ποιότητα των ημιτελών εγκαταστάσεων του Πανεπιστημίου της Nanterre και ζητούν ελεύθερη πρόσβαση στις εστίες των φοιτητριών. Θα εξελιχθεί μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα σε μια συνολική αμφισβήτηση τόσο της κυβέρνησης Ντε Γκωλ όσο και του κοινοβουλευτικού συστήματος και του κοινωνικού καθεστώτος εν γένει. 

 Τα αριστερά κόμματα θα αντιμετωπίσουν αρχικά το φοιτητικό κίνημα με δυσπιστία (οι κομμουνιστές, μάλιστα, θα το καταδικάσουν ανοιχτά) και αργότερα θα προσπαθήσουν να το ελέγξουν.  

Η προσπάθεια συμμαχίας φοιτητών και εργατικών συνδικάτων θα αποτύχει τελικά, όταν τα συνδικάτα θα «αδειάσουν» τους φοιτητές υπογράφοντας τη συμφωνία της Grenelle με την κυβέρνηση, ενώ ο Ντε Γκωλ θα επανέλθει θριαμβευτικά, προκηρύσσοντας εκλογές στις οποίες θα θριαμβεύσει. Οπως και στις ΗΠΑ, ο γαλλικός Μάης καταλήγει ως πολιτική αποτυχία.

Η αποκλειστική, όμως, προσήλωση σε μια απλή πολιτική ανάγνωση του Μάη του '68 θα ήταν δείγμα μυωπίας. 

Ο αφελής (εφηβικός θα έλεγε κανείς) αριστερισμός του Μάη, όπως εκφράστηκε μέσα από την ακατάσχετη μαοϊκή, τροτσκιστική ή αναρχική λογοδιάρροια της εποχής, έχει στις μέρες μας αποκλειστικά φολκλορικό ενδιαφέρον και αφορά είτε τις αναμνήσεις των εξηντάρηδων που συμμετείχαν στα γεγονότα είτε την έρευνα των πανεπιστημιακών που ασχολούνται με την ιστορική του μελέτη. 

Η σημασία του Μάη του '68 βρίσκεται αλλού:

Θα μπορούσε να ισχυριστεί κανείς πολύ σχηματικά πως η εξέλιξη των ανεπτυγμένων κοινωνιών της Δύσης προς τη μεταβιομηχανική εποχή παρήγαγε μιαν έντονη αντίφαση.  

Από τη μία, η κοινωνική οργάνωση που ταυτίστηκε με τη βιομηχανοποίηση ήταν ακόμη άθικτη. Βασισμένη σε κομφορμιστικές συλλογικότητες, ιεραρχημένους ρόλους, ρουτινοποιημένες συμπεριφορές και την περιθωριοποίηση των νέων, ήταν μια κοινωνική πραγματικότητα ξεπερασμένη από τις εξελίξεις. 

Από την άλλη, η επιτυχία της βιομηχανοποίησης που οδηγούσε με ταχύτητα στη μετάβαση σε ένα νέο μεταβιομηχανικό κοινωνικό καθεστώς είχε αρχίσει να γεννά μια καταναλωτική κοινωνία με τελείως διαφορετικές αξίες.

 Οι νέοι της δεκαετίας του '60 βρέθηκαν λοιπόν μέσα σε μια κοινωνική συγκυρία όπου ο προκαθορισμένος ρόλος τους συγκρούστηκε με την αναδυόμενη κοινωνική πραγματικότητα. Οι φοιτητικές εξεγέρσεις της δεκαετίας του '60 που περιγράφονται ως «Μάης του '68» δεν ήταν τελικά τίποτε παραπάνω από την έκφραση αυτής της αντίφασης και την προσπάθεια υπέρβασής της. 

Από την άποψη αυτή, ο Μάης του '68 υπήρξε απίστευτα επιτυχής καθώς έθεσε τα θεμέλια της κοινωνικής πραγματικότητας μέσα στην οποία πορεύονται σήμερα όλες οι δυτικές κοινωνίες.

 

Η νέα πραγματικότητα:

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ - 1968: Η εξέγερση του Μάη του ’68

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Γράφει ο Ευάνθης Χατζηβασιλείου

Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1960, μια νέα γενιά είχε πλέον μεγαλώσει στον δυτικό κόσμο, η οποία δεν διέθετε μνήμες από τα χρόνια του πολέμου· αντίθετα, είχε την εμπειρία της μεταπολεμικής οικονομικής ανάπτυξης. 

Στη ριζοσπαστικοποίηση μεγάλων τμημάτων της γενιάς αυτής, κρίσιμο ρόλο έπαιξαν η άδικη απώλεια του Τζον Φ. Κένεντι το 1963, που άφησε ένα σημαντικό κενό στον δυτικό πολιτικό λόγο, οι εσωτερικές αναταραχές στις ΗΠΑ και ο πόλεμος του Βιετνάμ ο οποίος λειτούργησε ως καταλύτης. 

Το κίνημα ξεκίνησε από τις ΗΠΑ, με τις διαμαρτυρίες των Αμερικανών νέων για τον πόλεμο στη νοτιοανατολική Ασία. Σύντομα, όμως, επεκτάθηκε στη Δυτική Ευρώπη.

Η επέκταση της μεταπολεμικής ευημερίας ευνοούσε την αμφισβήτηση του πολιτικού συστήματος, ιδιαίτερα από νέους που προέρχονταν από τα ανερχόμενα μεσαία κοινωνικά στρώματα, και οι οποίοι είχαν τροφοδοτήσει την αύξηση του αριθμού των φοιτητών στα αμερικανικά και δυτικοευρωπαϊκά πανεπιστήμια, δείγμα των σημαντικών αλλαγών που συντελούνταν στην οικονομία και στην κοινωνία. Η αυξημένη πρόσβαση όλο και μεγαλύτερων κοινωνικών ομάδων στην τεχνολογία, η ενεργός συμμετοχή τους στην οικονομική ζωή και η έγερση απαιτήσεων για αυξημένη συμμετοχή τους και στη διαδικασία της λήψης αποφάσεων ενέτειναν αυτό το κλίμα, ειδικά σε μια εποχή Ψυχρού Πολέμου που αφορούσε και ιδεολογικά ζητήματα, πρωτίστως τον αγώνα της νομιμοποίησης διαφορετικών κοινωνικών συστημάτων.

Φοιτητές και συνδικάτα παραλύουν τη Γαλλία

Το ριζοσπαστικό φοιτητικό κίνημα προέβαλε έντονη αντιπαλότητα προς την αμερικανική πολιτική. Ωστόσο, στη Δυτική Ευρώπη θα εκδηλωθεί με εκρηκτικό τρόπο σε εκείνη ακριβώς τη χώρα που είχε κατεξοχήν συγκρουστεί με την Ουάσιγκτον. Η Γαλλία, υπό τον πρόεδρο Ντε Γκωλ, είχε ήδη ασκήσει δριμύτατη κριτική προς τις ΗΠΑ, ενώ είχε επίσης αποχωρήσει και από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ το 1966. Ο Ντε Γκωλ κυριολεκτικά βασάνιζε τους Αμερικανούς στο διεθνές πεδίο. Από την άλλη πλευρά, η Γαλλία είχε πάντοτε παράδοση νεολαιίστικων κινητοποιήσεων, καθώς και τον ρόλο του εργαστηρίου της ευρωπαϊκής πολιτικής κουλτούρας. Το 1968 βρέθηκε στην πρώτη γραμμή των κοινωνικών διεργασιών.

^{Μάης 1968, η άλλη όψη. Αστυνομικοί κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων.}

Η φοιτητική αναταραχή ξεκίνησε στο Πανεπιστήμιο της Ναντέρ, αλλά από τις αρχές του Μαΐου επεκτάθηκε σε όλη τη χώρα. Στις 10 Μαΐου σημειώθηκαν μεγάλες διαδηλώσεις και συγκρούσεις με την αστυνομία στο Παρίσι. Στη φάση αυτή εμφανίστηκε η κύρια ηγετική προσωπικότητα του φοιτητικού κινήματος, ο Ντανιέλ Κον Μπεντίτ. Σύντομα, παρενέβησαν με τα δικά τους αιτήματα και τα εργατικά συνδικάτα, που προκάλεσαν μεγάλες απεργίες. Ετσι, η Γαλλία, ειδικά το Παρίσι, συγκλονιζόταν πλέον από μεγάλες ταραχές, που κορυφώθηκαν στο τρίτο δεκαήμερο του μήνα, ενώ η εθνική οικονομία είχε κυριολεκτικά παραλύσει. 

Φαινόταν ότι η κατάσταση είχε ξεφύγει από τον έλεγχο του Ντε Γκωλ, ο οποίος αντιμετώπιζε και φοιτητικές αναταραχές και δυναμικές εργατικές διεκδικήσεις: διατυπώνονταν προβλέψεις για την ανατροπή του. Ο ηγέτης Σοσιαλιστικού Κόμματος, Φρανσουά Μιτεράν, εξέφρασε τη διαθεσιμότητά του να διαδεχθεί τον στρατηγό.

Ο Ντε Γκωλ αντιδρά

Αλλά ο Ντε Γκωλ κατέδειξε ότι είχε τη δύναμη να αντιδράσει. Η πρώτη του κίνηση ήταν να επισκεφθεί τις γαλλικές στρατιωτικές δυνάμεις στη Δυτική Γερμανία και να επιβεβαιώσει τη νομιμοφροσύνη τους. Η κυβέρνηση του πρωθυπουργού Ζορζ Πομπιντού ήρθε κατόπιν σε συνεννόηση με τα εργατικά συνδικάτα, στα οποία έκανε σημαντικές παραχωρήσεις και έτσι διέσπασε το μέτωπο των αντιπάλων της. Στα τέλη του Μαΐου διοργανώθηκε στο Παρίσι μια τεράστια λαϊκή διαδήλωση υπέρ της κυβέρνησης, η οποία καταδείκνυε πως η σιωπηλή πλειοψηφία κινητοποιείτο για να προστατεύσει αυτό που έβλεπε ως ομαλότητα.

^{Ο Ντε Γκωλ απευθύνει διάγγελμα στον γαλλικό λαό.}

Ο Ντε Γκωλ προκήρυξε στις 30 Μαΐου βουλευτικές εκλογές, οι οποίες κατέληξαν σε συντριπτική νίκη της γαλλικής Δεξιάς που τον στήριζε: 349 έδρες έναντι 57 της σοσιαλιστικής συμμαχίας του Μιτεράν και 33 του γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος. 

Ηταν η μεγαλύτερης έκτασης νίκη στην ιστορία της γαλλικής Δεξιάς, και ήρθε ως το αποτέλεσμα μιας έντονης αντίδρασης της γαλλικής κοινωνίας απέναντι στο διαμορφούμενο κλίμα του χάους που έφερε ο «Μάης».  

Ενώ οι φοιτητές (και σε μια φάση και οι εργάτες απεργοί) υπήρξαν εξαιρετικά δυναμικοί στις κινητοποιήσεις τους, δεν ήταν μια πλειοψηφική δύναμη· πιθανόν δε να μην ήταν πλειοψηφική δύναμη ούτε καν στις τάξεις του φοιτητικού κόσμου. Αυτό κατέδειξαν οι αποφασιστικές κινήσεις του Ντε Γκωλ.

Μια καμπή για τον δυτικό κόσμο

Παρά την ήττα του Μάη του ’68 και την επικράτηση του Ντε Γκωλ, τα κινήματα των ριζοσπαστικοποιημένων φοιτητών θα συνεχίσουν τη δράση τους και στα επόμενα χρόνια. Η παρουσία τους αντανακλούσε σημαντικές εξελίξεις στο κοινωνικό πεδίο μετά τη μεταπολεμική οικονομική ανάπτυξη και ενώ η οικονομία και η κοινωνία των δυτικών χωρών γνώριζαν μεγάλες μεταλλαγές. Επιπλέον, το κίνημα της αμφισβήτησης εξέφραζε και μείζονος σημασίας πολιτικές εξελίξεις.

Σε μια εποχή κατά την οποία το ίδιο το σοβιετικό μπλοκ χαρακτηριζόταν όλο και περισσότερο από συντηρητισμό και στατικότητα (κάτι που θα καταδειχθεί συντριπτικά τον Αύγουστο του 1968 κατά την καταστολή της Ανοιξης της Πράγας), οι ριζοσπαστικοποιημένοι νέοι –όχι μόνον στη Γαλλία, αλλά σε όλη τη Δυτική Ευρώπη– θα αποστασιοποιηθούν έντονα από τον κομματικό λόγο της κομμουνιστικής Αριστεράς, την οποία επίσης θα αμφισβητήσουν· αυτός άλλωστε ήταν ο λόγος για τον οποίο τα κομμουνιστικά κόμματα της Δύσης θα φανούν αμήχανα και θα δυσφορήσουν έναντι του φαινομένου. Το φαινόμενο της ανάπτυξης, κυρίως στην Ιταλία, του «ευρωκομμουνισμού» κατά τη δεκαετία του 1970, θα αντανακλά αυτές τις δυναμικές.

^{Η σιωπηλή πλειοψηφία αντιδρά: διαδήλωση των υποστηρικτών της κυβέρνησης, 30 Μαΐου.}

Οπωσδήποτε, οι δυτικές κοινωνίες –και είναι τούτο δείγμα του δυναμισμού και της ευελιξίας της δυτικής αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας – θα καταφέρουν τελικά, κάνοντας βέβαια και τις αναγκαίες προσαρμογές, να ενσωματώσουν το κίνημα της αμφισβήτησης, το οποίο δεν θα οδηγήσει σε ανατροπή της δυτικής πολιτικής σκέψης. Ηταν μια κρίσιμη φάση, που όμως κατέδειξε τη δυνατότητα του δυτικού κόσμου να απαντά δημιουργικά στις προκλήσεις, ακόμη και στο εσωτερικό του.

Τα πανεπιστήμια της Δύσης έγιναν πολύ πιο «ανοικτά» από πριν και επανήλθαν στην κανονικότητα, χωρίς να χάσουν τον διεθνή ηγετικό τους ρόλο στο επιστημονικό πεδίο. Το πολιτικό και κοινωνικό σύστημα της Δύσης επιβίωσε της πρόκλησης.

Κληρονομιές και η πρόσληψη στην Ελλάδα:

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ - 1968: 50 χρόνια από το Μάη του ΄68

EΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΨΥΧΟΓΙΟΥ

Οσοι από τους αναγνώστες είναι σήμερα πάνω από 65 χρόνων και είχαν αρχίσει να αποκτούν συνείδηση του κόσμου πριν από 50 χρόνια, θυμούνται ίσως με τι έκπληξη παρακολουθούσαμε μέσα από τις σελίδες εφημερίδων και περιοδικών όσα διαδραματίζονταν το annus mirabilis 1968: 

Άρχισε με την «επίθεση του Τετ», τη μεγάλη επιτυχημένη επιχείρηση των κομμουνιστών Βιετκόνγκ εναντίον των Αμερικανών στο Βιετνάμ που ανέτρεψε την ως τότε πορεία του πολέμου, και έκλεισε με την επιστροφή του επανδρωμένου «Απόλλωνα 8» που είχε φθάσει ως τη Σελήνη και είχε επιστρέψει, προετοιμάζοντας την απόβαση ανθρώπων στον δορυφόρο της γης που έγινε τον επόμενο χρόνο.

Παγκόσμιας σημασίας και τα δύο, ενταγμένα στη μεγάλη αναμέτρηση Δύσης - Ανατολής, για την ακρίβεια των δύο υπερδυνάμεων ΗΠΑ - ΕΣΣΔ για παγκόσμια κυριαρχία - ή ΗΠΑ - Ρωσίας κατά τον γάλλο πρόεδρο, τον στρατηγό Ντε Γκωλ, που επέμενε να αποκαλεί «Ρωσία» την ΕΣΣΔ, και μάλλον δεν είχε άδικο.

Ο πόλεμος του Βιετνάμ ήταν μέρος της πολεμικής πτυχής της αναμέτρησης, ενώ το «Πρόγραμμα Απόλλων» είχε να κάνει με τη διεκδίκηση πρωτείων στο επιστημονικό και τεχνολογικό πεδίο - χωρίς να αποκλείεται ότι Αμερικανοί και Ρώσοι επιδίωκαν την πρωτοκαθεδρία στο Διάστημα ελπίζοντας και σε στρατιωτικά οφέλη. 

Προϊόν της ίδιας αναμέτρησης είναι και το άλλο κορυφαίο γεγονός του 1968, η εισβολή της Ρωσίας και των συμμάχων της στην Τσεχοσλοβακία. Και αν το καλοσκεφτούμε, ακόμη και μικρότερης εμβέλειας γεγονότα, όπως η δολοφονία του Ρόμπερτ Κένεντι από Παλαιστίνιο - και στη χώρα μας η απόπειρα δολοφονίας του δικτάτορα Παπαδόπουλου από τον Αλέκο Παναγούλη και το νέο σύνταγμα που καθιέρωσε η χούντα με δημοψήφισμα που εγκρίθηκε με πλειοψηφία πάνω από 90% -, σχετίζονται έμμεσα με αυτή την αναμέτρηση των δύο κόσμων.

Σεξ και επανάσταση

Σίγουρα όμως γεγονός άσχετο με την πλανητική αναμέτρηση των υπερδυνάμεων και μάλλον μη πολιτικό συμβάν (παρά την εντελώς διαφορετική αντίληψη που είχαν οι πρωταγωνιστές της εποχής) πρέπει να θεωρήσουμε τον γαλλικό «Μάη του '68». Τα γεγονότα είναι λίγο-πολύ γνωστά - και αν δεν είναι, γράφοντας «1968» στην αναζήτηση του in.gr θα βρείτε αμέσως το αφιέρωμα που είχε δημοσιευθεί το 2008, επί τη τεσσαρακοστή επετείω, με αναλυτική περιγραφή των συμβάντων και σοφές (ή λιγότερο σοφές) αναλύσεις. Επισημαίνω ιδιαίτερα το άρθρο του Ερικ Χομπσμπάουμ Η χρονιά της αποτυχίας των προφητών όπου γίνεται ανασκόπηση όσων σημαντικών συνέβησαν εκείνη τη χρονιά στον πλανήτη.

Ολα είχαν ξεκινήσει έναν χρόνο νωρίτερα, τον Μάρτιο του 1967, όταν ομάδα φοιτητών είχε καταλάβει το κτίριο της φοιτητικής εστίας των κοριτσιών στην πανεπιστημιούπολη της Ναντέρ απαιτώντας να επιτρέπονται οι νυχτερινές επισκέψεις αγοριών στα δωμάτια των κοριτσιών: οι babyboomers, τα παιδιά που γεννήθηκαν τα πρώτα χρόνια μετά τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, είχαν ήδη κηρύξει τη σεξουαλική επανάσταση, αλλά οι εκπαιδευτικοί θεσμοί αντιστέκονταν περισσότερο από τις οικογένειες, το πανεπιστήμιο ήταν πιο συντηρητικό και αυταρχικό από την περιρρέουσα κοινωνία.   

Οι θεωρίες του Βίλχελμ Ράιχ και του Χέρμπερτ Μαρκούζε για την πολιτική σημασία της σεξουαλικής καταστολής έκαναν θραύση μεταξύ των πλέον ανήσυχων από τους φοιτητές - ενώ στα μυαλά τους κροτούσαν και οι θεωρίες των Μάο Τσε Τουνγκ, Τσε Γκεβάρα, Χο Τσι Μινχ και γενικώς των επαναστατικών κινημάτων του Τρίτου Κόσμου ή οι ελευθεριακές αναζητήσεις της «Καταστασιακής Διεθνούς» και των αναρχικών ομάδων.

Αλλά τον Μάρτιο του 1968, η ίδια ομάδα όπου τον τόνο έδινε ο πληθωρικός Ντανιέλ Κον Μπεντίτ, κατέλαβε το κτίριο διοίκησης του πανεπιστημίου διαμαρτυρόμενη για τη σύλληψη μελών της που είχαν συλληφθεί επειδή «κατέβασαν» τις βιτρίνες αμερικανικής τράπεζας στο Παρίσι για να συμπαρασταθούν στους Βιετκόνγκ.  

Η διεκδίκηση της ελευθερίας στο σεξ (και της ισότητας ανδρών - γυναικών, αφού τα  αγόρια είχαν δικαίωμα να δέχονται στα δωμάτιά τους κορίτσια τις νυχτερινές ώρες) συνέπλεε με τα πολιτικά οράματα της Αριστεράς, κυρίως τον αντιιμπεριαλισμό και τον αντιαποικιακό αγώνα: ο αγώνας των Βιετκόνγκ εναντίον των Αμερικανών δεν ήταν παρά συνέχεια του αγώνα των Βιετμίνχ, των πολεμιστών που το 1954 είχαν διώξει τους Γάλλους από το Βιετνάμ, όπως κατάφεραν και οι Αλγερινοί λίγα χρόνια αργότερα. Για τους επαναστάτες φοιτητές δεν ήταν νοητό να υπάρχει ελευθερία στη χώρα τους όσο η Γαλλία είχε υπόδουλους λαούς, επομένως ο αγώνας των Βιετκόνγκ ενάντια στους Αμερικανούς ήταν τόσο δίκαιος όσο και των Βιετμίνχ 15 χρόνια νωρίτερα που πολεμούσαν τους Γάλλους.

Οτι ο πόλεμος στο Βιετνάμ ήταν στην ουσία πόλεμος μεταξύ ΗΠΑ - ΕΣΣΔ δεν αφορούσε τους νεαρούς παριζιάνους ιδεολόγους. Για αυτούς «διεθνιστική αλληλεγγύη» δεν ήταν η στήριξη της Σοβιετικής Ενωσης, όπως  σήμαινε ο όρος στην κομμουνιστική διάλεκτο, αλλά υποστήριξη των καταπιεσμένων όπου γης.  

Δεν φαντάζονταν βέβαια ότι οι καταπιεσμένοι από τους αποικιοκράτες λαοί θα καταπιέζονταν στη συνέχεια από τις τοπικές αυταρχικές ελίτ που αναλάμβαναν την εξουσία, όπως έγινε στις περισσότερες χώρες του Τρίτου Κόσμου μετά τον πόλεμο, του Βιετνάμ, της Αλγερίας και της Κούβας περιλαμβανομένων.

Η κλιμάκωση

Ενώ η πρώτη κατάληψη, του 1967, δεν είχε σοβαρές συνέπειες, η κατάληψη του 1968 θα αντιμετωπιστεί με καταστολή από τον πρύτανη, θα οργανωθούν διαδηλώσεις συμπαράστασης, θα ακολουθήσει ξανά καταστολή - και τελικά η επαναλαμβανόμενη αλληλουχία διαμαρτυρία-καταστολή-διαμαρτυρία, θα προκαλέσει τη γενική εξέγερση που ονομάστηκε «Μάης του '68», η οποία δεν περιορίστηκε σε συγκρούσεις, οδοφράγματα και ευφάνταστα συνθήματα: κλιμακώθηκε σε πολυήμερη γενική απεργία σε όλη τη Γαλλία, όταν η σκυτάλη της διαμαρτυρίας πέρασε από τους φοιτητές στα εργατικά συνδικάτα.

Προφανώς, μεταξύ των φοιτητών κυριαρχούσαν ιδεαλισμός, νεανικός ενθουσιασμός, αποκοτιά, άγνοια κινδύνου, επιθυμία για ηρωικούς πρωταγωνιστικούς ρόλους, ανατρεπτική διάθεση - ψυχικές καταστάσεις που μεταδίδονται και σε όσους καταφθάνουν να συμπαρασταθούν. Κάπως όπως τις ημέρες του Πολυτεχνείου το 1973 σε εμάς. Αλλά χωρίς τη βαρβαρότητα της αιματηρής καταστολής, γιατί στο Παρίσι δεν υπήρχε στην πραγματικότητα εξουσιαστικό διακύβευμα όπως στην Αθήνα· ένας μόνο νεαρός που, καταδιωκόμενος από την αστυνομία, έπεσε στον Σηκουάνα και πνίγηκε, ήταν το άτυχο θύμα ενός μηνός διαδηλώσεων, συγκρούσεων, απεργιών, οδοφραγμάτων.

Οι πρωταγωνιστές, ο Κον Μπεντίτ, ο Σοβαζό, ο Ζισμάρ, νόμιζαν ότι κάνουν πολιτική, ο καθένας από τη δική του έπαλξη: αναρχικός ο πρώτος, ριζοσπάστης σοσιαλιστής ο δεύτερος, μαοϊκός ο τρίτος. 

Για αυτούς, τα οδοφράγματα και οι συγκρούσεις ήσαν κάτι σαν το σοβιέτ της Κροστάνδης ή την Κομμούνα του Παρισιού. Και ας είχαν προειδοποιήσει εγκαίρως τους νεαρούς επαναστάτες ωριμότεροι διανοούμενοι, όπως ο Αλέν Τουρέν, ότι ήσαν οι τελευταίοι μιας πολιτικής παράδοσης που είχε τελειώσει: οι δυτικές κοινωνίες άλλαζαν με τρόπους που δεν τους είχαν προβλέψει ο Μαρξ, ο Λένιν, ο Τρότσκι, ο Μάο, ο Μπακούνιν. Η εξέγερση δεν ήταν αποτέλεσμα της εξαθλίωσης των εργαζομένων από τον καπιταλισμό, συνέβαινε σε εποχή αφθονίας: το 1968 ανήκει στην εποχή των trente glorieuses - των «τριάντα ένδοξων χρόνων» από το 1945 ως το 1975 που η Γαλλία (και η Δύση γενικότερα) γνωρίζουν μεγάλη οικονομική ανάπτυξη, μηδενική ανεργία, ελάχιστο πληθωρισμό, αύξηση της κατανάλωσης, ραγδαία άνοδο του βιοτικού επιπέδου. Ευτυχή κατάσταση που θα την ανατρέψει η πετρελαϊκή κρίση του 1973 και ο στασιμοπληθωρισμός που θα ακολουθήσει.

Η πολιτική είναι αλλού

Αντίθετα λοιπόν από ό,τι πίστευαν οι ιδεολόγοι πρωταγωνιστές, η πολιτική είναι πολύ σοβαρή υπόθεση για να ασκείται από νεαρούς που βρέθηκαν επικεφαλής διαδηλωτών: είναι υπόθεση των κομμάτων και των συνδικάτων. 

Οι φοιτητές ονειρεύονταν γενική απελευθέρωση όλων από όλους, εργατικά συμβούλια, λαϊκή εξουσία - που δεν ήρθαν ποτέ· οι πρακτικοί συνδικαλιστές με τις «Συμφωνίες της Γκρενέλ» που πέτυχαν μετά τις απεργίες κέρδισαν σημαντικές αυξήσεις, αμειβόμενες διακοπές, συμμετοχή στη διοίκηση των επιχειρήσεων. Τα κόμματα της αντιπολίτευσης από την πλευρά τους σχεδίαζαν «μεταβατική κυβέρνηση που θα εκφράζει τη λαϊκή βούληση» - αλλά αυτό που ήρθε τελικά ήταν ο θρίαμβος της Δεξιάς στις εκλογές που προκήρυξε ο Ντε Γκωλ στις 30 Μαΐου, αφού (λένε οι αντίπαλοί του) είχε αντιμετωπίσει το ενδεχόμενο ακόμη και κήρυξης στρατιωτικού νόμου. Η δεξιά «προεδρική πλειοψηφία» ήταν οριακή στις εκλογές του 1967 που είχαν προηγηθεί αλλά έγινε συντριπτική στις εκλογές αμέσως μετά τον Μάη - πύρρειος νίκη πάντως για τον Ντε Γκωλ, αφού την επόμενη χρονιά υποχρεώθηκε να παραιτηθεί, όταν απορρίφθηκε σε δημοψήφισμα πρότασή του για αλλαγές στη Γερουσία. Πάντως η Αριστερά, σοσιαλιστές και κομμουνιστές, χρειάστηκε να περιμένουν 13 χρόνια ώσπου να βρεθούν διά του Φρανσουά Μιτεράν το 1981 στην εξουσία.

Ισως αυτό να μην είχε συμβεί ούτε το 1981 αν δεν είχε γίνει στις 22 Αυγούστου 1968 η εισβολή των δυνάμεων του Συμφώνου της Βαρσοβίας στην Τσεχοσλοβακία, όπου ο ηγέτης του ΚΚ Αλεξάντερ Ντούμπτσεκ ανεχόταν πρωτοφανείς για κομμουνιστική χώρα φιλελευθερισμούς. Η επέμβαση ανέδειξε το κυνικό εξουσιαστικό πρόσωπο της κομμουνιστικής Ρωσίας και ανάγκασε τα ευρωπαϊκά ΚΚ να πάρουν αποστάσεις από τη Μόσχα - το Ιταλικό ΚΚ είχε αποστασιοποιηθεί πριν και από την επέμβαση, όμως το Γαλλικό ήταν πάντα δεμένο στο άρμα της. Ο ενταφιασμός της «άνοιξης της Πράγας» κατέδειξε αυτό που ήταν αυτονόητο για τους αριστεριστές των φιλο-Βιετκόνγκ διαδηλώσεων αλλά η θεσμική Αριστερά απέφευγε να το συζητήσει: επικράτηση των ΚΚ σήμαινε υποδούλωση στη Μόσχα.

Το ΚΚ Γαλλίας σύρθηκε λοιπόν μετά την εισβολή στην Τσεχοσλοβακία προς τις θέσεις του ιταλικού «ευρωκομμουνισμού», για σοσιαλισμό με δημοκρατία και ελευθερίες, και έτσι κατάφερε να βρεθεί στην πρώτη κυβέρνηση Μιτεράν - κάτι που δεν κατάφερε ποτέ το ΙΚΚ πριν από την κατάρρευση της ΕΣΣΔ και τον μετασχηματισμό του από κομμουνιστικό σε σοσιαλδημοκρατικό κεντροαριστερό κόμμα. Ισως και επειδή οι γαλλικές πολιτικές δυνάμεις, ελέγχοντας χώρα πολύ πιο ισχυρή (και πυρηνική δύναμη) από την Ιταλία, είχαν τη δυνατότητα, αν κάτι τέτοιο τις συνέφερε, να αντιστέκονται στις αμερικανικές απαιτήσεις για αποκλεισμό των ΚΚ από τις κυβερνήσεις της Δυτικής Ευρώπης.  

Αυτό που μένει

Ητοι, οι πολιτικές εξελίξεις στη Γαλλία (αλλά και στην Ιταλία όπου είχαμε αντίστοιχα φαινόμενα) δεν καθορίστηκαν μακροπρόθεσμα από τον «Μάη» - όμως, 50 χρόνια μετά για τον «Μάη» συζητάμε και για τον Κον-Μπεντίτ. 

Ποιος θυμάται τον Ζορζ Πομπιντού, πρωθυπουργό τότε της Γαλλίας και πρόεδρο μετά τον Ντε Γκωλ; 

Ποιος νοιάζεται αν πήραν ή όχι αυξήσεις οι εργάτες το 1968; 

 Αυτό που έχει μείνει είναι πως...

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ - 1968: Η χρονιά που άλλαξε τον κόσμο

Του ΚΩΣΤΑ Θ. ΚΑΛΦΟΠΟΥΛΟΥ

«Ο​​​​ποιος το θυμάται, δεν ήταν εκεί»: αυτός ο σουρεαλιστικός και ανατρεπτικός συνάμα αφορισμός, σαν tweet από το παρελθόν, αφορά πρωτίστως το 1968, τη χρονιά που εκτοξεύεται η «Οδύσσεια του Διαστήματος», του Στάνλεϊ Κιούμπρικ στις αρχικά άδειες κινηματογραφικές αίθουσες των ΗΠΑ, όταν την ίδια περίοδο η νεολαία του δυτικού κόσμου ξεκινά, με την άγνοια κινδύνου που διαθέτουν τα νιάτα, τη δική της οδύσσεια στη «μεγάλη πορεία προς τους θεσμούς»: από τη διαμαρτυρία στην ένταξη, από τη σύγκρουση στη διαχείριση και από την απελευθέρωση στον (νεο)κομφορμισμό.


«Το να γράψεις Ιστορία σημαίνει να αποδώσεις φυσιογνωμία στις χρονολογίες», σημειώνει ο Βάλτερ Μπένγιαμιν, ο ίδιος μια ξεχωριστή φυσιογνωμία στις χρονολογίες του Μεσοπολέμου που ανακαλύφθηκε εκ νέου όχι μόνο χάρις στον Αντόρνο και στις εκδόσεις Suhrkamp, αλλά και στη διάρκεια των φοιτητικών κινητοποιήσεων στη Δ. Γερμανία πρωτίστως, κι αν κάτι χαρακτηρίζει το 1968 είναι οι φυσιογνωμίες του. Στο ομαδικό πορτρέτο εμφανίζονται πρόσωπα που θα μεταποιηθούν σύντομα σε pop εικόνες, θαρρείς βγαλμένες από τον Γουόρχολ:  
Τσε και Κον Μπέντιτ,  
Μπιτλς και Ρόλινγκ Στόουνς, 
Γιόχαν Κρόιφ και Τζορτζ Μπεστ,  
Ρόμπερτ Κένεντι και Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, 
Αλεξάντρ Ντούμπτσεκ και Ρούντι Ντούτσκε, 
Ουλρίκε Μάινχοφ και Αντρέας Μπάαντερ, 
Τουίγκι και Μπομπ Μπίμον.


Παράλληλα, το 1968 παραμένει μέχρι τις μέρες μας η πιο ποπ χρονιά, γεμάτη έντονα χρώματα, τραγούδια που μένουν ανεξίτηλα στη μνήμη, αιματηρές συγκρούσεις, ψυχεδέλεια και ελευθεριότητα στη σύγχρονη ιστορία του δυτικού κόσμου: μια μαγική μυστηριώδης περιήγηση στις κοινωνίες, όπως το «Μagical mystery tour» που τραγούδησαν τον Δεκέμβριο του 1967 οι Μπιτλς, ξέφρενη και συναρπαστική στο τελευταίο λούνα παρκ της σύγχρονης Ιστορίας. Κι αν στο τζουκ μποξ του ’68 στοιβάζονται αμέτρητα δισκάκια και LP, συγκροτήματα και συναυλίες, μελωδίες και κραυγές (από το «Whiter shade of pale» των Procol Harum, στο «We want the world and we want it now!» του Τζιμ Μόρισον), που διαμόρφωσαν μουσικά τη νεολαία της εποχής, σήμερα απλά συνοδεύουν τις αναζητήσεις των νεολαίων και των γονέων τους στην τεχνολογική συνύπαρξή τους – τώρα πια κυρίως στο ΥouΤube και στο vimeo.


Ομως, ως χρονολογία, το 1968 δεν σηματοδοτεί μόνο ή κυρίως τη νεανική εξέγερση, στο «Φρίσκο», στο Παρίσι, στο Βερολίνο, στην Πράγα. Νοηματοδοτεί και σκηνοθετεί μιντιακά κάθε φορά εκ νέου την επέτειο: ο προσδιορισμός τού (κάθε) έτους είναι η θεμελιώδης προϋπόθεση για την κοινωνική κατασκευή, την (ύστερη) αφήγηση και τις «Μυθολογίες» της. Ο Μπαρτ έχει ήδη μιλήσει για τον «μύθο από τα αριστερά» και τον «μύθο από τα δεξιά», προσδίδοντάς του τα χαρακτηριστικά του χρησμού: «Ο μύθος δεν είναι ούτε ένα ψέμα ούτε μια ομολογία: είναι μια απόκλιση».


Στον σκοτεινό θάλαμο της Ιστορίας, το 1968 μπορούμε να το κατανοήσουμε καλύτερα μόνο στο αντεστραμμένο είδωλό του, του «μαγικού αριθμού» –όπως πρόσφατα το πρόβαλε ευφυώς η Frankfurter Allgemeine, στην απομαγευτική ανάλυση του ιστορικού Axel Schildt, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Αμβούργου, στον αντίποδα του εκτενούς αφιερώματος του L’ Obs, με τίτλο 68, Le grand tournant (Η μεγάλη στροφή)– αλλά και μέσα από τις διαθλάσεις του χρόνου που προηγήθηκε, του χρόνου που ακολούθησε – ουσιαστικά μιας ολόκληρης δεκαετίας που κωδικοποιήθηκε ως «1968».


Ως χρονολογία, το 1968 συσσωρεύει, «σαν ηφαίστειο που ξυπνά», όλα τα εκρηκτικά υλικά, της αδήμονης εξέγερσης και της ανοιχτής σύγκρουσης, για την επόμενη «μεγάλη αφήγηση», ανανεώνοντας το οπλοστάσιο των ιδεών και, συνακόλουθα, των λέξεων: η γενιά της αμφισβήτησης κατά της γενιάς της συντήρησης. Η ραγδαία μετάβαση από το πολιτικό (ανυπακοή και αντίσταση) στο κοινωνικό (χειραφέτηση και αυτονομία) και στο ιδεολογικό (παραδοσιακός μαρξισμός και Νέα Αριστερά) προκάλεσε πρωτόγνωρες ρήξεις στις δυτικές κοινωνίες μέχρι να προκύψει σειρά μεταρρυθμιστικών παρεμβάσεων και πρωτοβουλιών, καταδεικνύοντας τις ανεξάντλητες αντοχές του λεγόμενου «συστήματος». Ο καπιταλισμός ενσωμάτωσε ανατρεπτικές ιδέες και προσάρμοσε δεόντως αντισυμβατικές πρακτικές, διευρύνοντας ακροατήρια (audiences), ανανεώνοντας πηγές, ενέργειας και έμπνευσης, και, κυρίως, αγορές σε πείσμα των πολεμίων του, επικυρώνοντας θριαμβικά την επικυριαρχία του το 1989, με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ενωσης και τη συνακόλουθη προέλαση της παγκοσμιοποίησης.


Πενήντα χρόνια μετά, ιστορική και συλλογική μνήμη περιπίπτουν όλο και περισσότερο στη δίνη μιας «κουλτούρας της αναβίωσης» (culture of revival), στο πλαίσιο μιας συστηματικής επετειακής «ρετρομανίας», όπως δείχνουν δύο τουλάχιστον αξιοσημείωτες προσεγγίσεις, της Elizabeth E. Guffrey («Retro. The Culture of Revival, Reaction Books), ως προς τη βιομηχανία του πολιτισμού και την αέναη επιστροφή του ρετρό, και του Simon Reynolds («Retromania. Pop Culture’s Addiction to its Own Past, Faber and Faber), αναφορικά με τη μουσική νοσταλγία μέσα από τις νέες μουσικές και επικοινωνιακές πλατφόρμες.


Ουσιαστικά, και το «1968» εντάσσεται σε μία «πολιτική ρετρομανία», αρχής γενομένης με την Επανάσταση των Μπολσεβίκων (1918), που περισσότερο «αποθηκεύει» τα δεδομένα παρά ενεργοποιεί τα υποκείμενα, ξαναχαράζοντας στις αυλακώσεις του βινύλιου της μνήμης εικόνες και ήχους remastered. Ή, με τα λόγια του Σ. Ρέινολτς: «Ζούμε στο ψηφιακό μέλλον, αλλά εξακολουθούμε ακόμα να αισθανόμαστε υπνωτισμένοι από το αναλογικό παρελθόν μας».


Ελληνικό υστερόγραφο: