"Κόμμα = Ομάς ανθρώπων, ειδότων ν' αναγιγνώσκωσι και ν' αρθογραφώσιν εχόντων χείρας και πόδας υγιείς, αλλά μισούντων πάσαν εργασίαν, οίτινες ενούμενοι υπο ένα οιονδήποτε αρχηγόν, ζητούσι ν' αναβιβάσωσιν αυτόν δια παντός μέσου εις την έδραν πρωθυπουργού, ίνα παρέχη αυτοίς τα μέσα να ζώσι χωρίς να σκάπτωσι"
Εμμανουήλ Ροΐδης , Έλληνας πεζογράφος και κριτικός (1836-1904)


Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΡΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ Β.. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΡΟΥΣΟΠΟΥΛΟΣ Β.. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

ΓΛΩΣΣΑ και ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ : Μύθος ή υπαρκτός κίνδυνος η «Γλωσσική Αγγλοκρατία»;

Μεγάλη αίσθηση προκάλεσαν στον δημόσιο διάλογο οι απόπειρες εξελληνισμού, από τον καθηγητή Γλωσσολογίας κ. Γεώργιο Μπαμπινιώτη, ορισμένων ξένων όρων που τυγχάνουν εκτεταμένης χρήσης κατά την πανδημική περίοδο που διανύουμε, όπως “lockdown”, “takeaway” “delivery” κ.λπ. Με αφορμή αυτό το θέμα, προκύπτουν νομίζω δύο γενικότερα ζητήματα γλωσσικού ενδιαφέροντος που αξίζει ναδιερευνηθούν.  

Το ένα αφορά στο εάν υπάρχει πράγματι –ή επαπειλείται- μια «γλωσσική αγγλοκρατία» και το άλλο άπτεται ευρύτερα της υφιστάμενης γλωσσικής κατάστασης.

Ξεκινώντας, μου προκαλεί εντύπωση, είναι η αλήθεια, το γεγονός ότι όποτε γίνεται κάποιου είδους συζήτηση ή αντιπαράθεση γύρω από τη γλώσσα εν Ελλάδι εμφανίζονται αυτόματα -σχεδόν αταβιστικά- δύο αντιτιθέμενες τάσεις, που επιχειρούν να προσαρμόσουν προκρούστεια την πραγματικότητα στα μέτρα τους. Προφανώς, υπάρχουν και εξαιρέσεις μετριοπάθειας και νηφαλιότητας, φοβάμαι όμως ότι απλώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα. Ας προσπαθήσουμε, λοιπόν, να εξετάσουμε τις δύο αυτές αντιτιθέμενες μανιχαϊστικές αντιλήψεις.

Η πρώτη προσέγγιση καταφεύγει σε μια ακατάσχετη θρηνολογία για την Ελληνική που βρίσκεται μονίμως «σε παρακμή» και που έχει «αλλοιωθεί ριζικά» από μια πρωτοφανή «εισβολή ξένων λέξεων», για τα νέα παιδιά που είναι «άγλωσσα» και συνεννοούνται με 300 ή 500 (ανάλογα τον βαθμό γενναιοδωρίας του θρηνολογούντος) λέξεις – ενώ όλοι οι επιστήμονες γλωσσολόγοι θα μας διαβεβαιώσουν ότι κανένας φυσικός ομιλητής της Ελληνικής (και κάθε γλώσσας) δεν γνωρίζει μόνο 300 ή 500 λέξεις, αφ’ης στιγμής ο εγκέφαλός μας λειτουργεί ομαδοποιητικά-συνδυαστικά, κατατάσσοντας τις λέξεις σε οικογένειες προκειμένου να τις αφομοιώσει. Φυσικά, η εν λόγω θρηνολογία συμπληρώνεται πάντα από την περιβόητη «κρίση αξιών», την «έκπτωση των ηθών», τον βδελυρό «υλιστικό τρόπο ζωής» και τις λοιπές ρηχές ηθικολογίες και κενολογίες της σχολικής έκθεσης ιδεών.

Από την άλλη πλευρά, ως τάχα προοδευτικό ανάχωμα σε αυτή την αντιδραστική μεμψιμοιρία -που δεν εδράζεται σε κανένα σοβαρό επιχείρημα ή τεκμήριο αλλά που, παραφράζοντας τον Κονδύλη, έχει ως ανεξάντλητη πηγή έμπνευσης της την άγνοια των πραγματικών δεδομένων και την εξιδανίκευση του παρελθόντος- ορθώνεται μια εξίσου ανεπέρειστη και υπεραισιόδοξη γλωσσική αμεριμνησία. Σύμφωνα με αυτή τη θεώρηση, «όλα πάνε καλά», η χρήση της γλώσσας δεν αντιμετωπίζει κανένα απολύτως πρόβλημα, τα νέα παιδιά είναι επαρκέστατοι χειριστές και γνώστες της Ελληνικής, δεν πρέπει να είμαστε λαθοθήρες και να μας απασχολεί ιδιαίτερα η ετυμολογία όταν εξετάζουμε την ορθή γραφή μιας λέξης, τα greeklish δεν εγκυμονούν κανέναν κίνδυνο, είναι θεμιτό να χρησιμοποιούμε ανετότατα πλειάδα ξένων όρων αφού η γλώσσα είναι ένας ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται κ.τ.τ.

Ανάμεσα σε αυτές τις δύο προσεγγίσεις, που σχηματικά παρουσιάστηκαν εδώ, ας μου επιτραπεί να προτείνω μια μέση οδό, όχι με συμβιβαστική διάθεση, αλλά η οποία σεμνά φρονώ ότι βρίσκεται πιο κοντά στην γλωσσική πραγματικότητα, την οποία τουλάχιστον εγώ, ως νέος άνθρωπος, βιώνω.

Αρχικά, όσον αφορά στην περιβόητη «γλωσσική αγγλοκρατία» ή μη: Ασφαλώς η γλώσσα, όπως συχνά λέγεται, ζει στο στόμα των ομιλητών της κι είναι πράγματι ένας ζωντανός οργανισμός που εξελίσσεται και μεταβάλλεται αυτόνομα, χωρίς να ρωτάει καθηγητές, λεξικογράφους και γραμματολόγους, ούτε μπορεί να πατροναριστεί και να ποδηγετηθεί. Επίσης είναι πασίδηλο ότι η «χρήση είναι ο κανόνας της γλώσσας» (“ususnormaloquendi”, κατά το γνωστό λατινικό ρητό) και σε πολλές περιπτώσεις έχει αποδειχθεί σε βάθος χρόνου ότι μια λέξη, μια γραφή ή μια σημασία που σήμερα μας φαίνεται λανθασμένη ή ακόμα και «απαράδεκτη» μετά από κάποιες δεκαετίες συχνά καθίσταται απολύτως αποδεκτή και καθιερωμένη μέσα από τη χρήση.

Ωστόσο, για να επανέλθω στο ζήτημα της εκτεταμένης παρουσίας ξένων (κυρίως αγγλικών) όρων στην Νέα Ελληνική, δεν μπορούμε να παραγνωρίσουμε ότι σε συγκριμένες κρίσιμες ιστορικές στιγμές ήταν οι τόσο συκοφαντημένοι «συντηρητικοί λόγιοι» αυτοί που έσπευσαν να αποκαταστήσουν χρόνιες γλωσσικές αδυναμίες. Ας μην λησμονούμε (σήμερα που δεν υπάρχει πλέον -ευτυχώς- γλωσσικό ζήτημα και σχεδόν όλοι γράφουμε στη δημοτική) ότι αν δεν υπήρχε το τόσο λοιδορημένο αυτό κίνημα του «καθαρισμού» τον 19ο αιώνα, πρωτοστατούντος του Κοραή, πιθανώς να λέγαμε ακόμα τον αστυνόμο «πολιτσμάνο», τον ναύαρχο «αμιράλιο» και τον υπουργό «μινίστρο». Κάποιες φορές δηλαδή, η παρέμβαση μιας ορισμένης «πνευματικής ελίτ» με τη δημιουργία νεολογισμών, εφόσον δε γίνεται με νοοτροπία αυταρχισμού κι άσκησης εξουσίας αλλά προς μια κατεύθυνση εξυπηρέτησης των εκφραστικών αναγκών των ανθρώπων, μπορεί να φανεί ιδιαίτερα ωφέλιμη. Η περίφημη «Συναγωγή Νέων Λέξεων υπό των λογίων πλασθεισών από της Αλώσεως μέχρι των καθ’ ημάς χρόνων» του Στέφανου Κουμανούδη μαρτυρεί του λόγου το αληθές.

Ερχόμενος, λοιπόν, στο σήμερα και χωρίς προφανώς να εξισώνω -ούτε καν να συγκρίνω- το γλωσσικό αποτύπωμα αιώνων τουρκικής και ενετικής κατάκτησης με τις -σε μεγάλο βαθμό εύλογες- επιδράσεις που ‘χει η Αγγλική στην Ελληνική, παρατηρώ ότι αρκετοί επιτίθενται ή και ειρωνεύονται τον κ. Μπαμπινιώτη για τις πρόσφατες – επιτυχημένες ή μη, δεν είναι αυτό το θέμα μας- προτάσεις εξελληνισμού του. Δεν είδαμε όμως κανέναν από τους εντόνως διαφωνούντες με αυτή καθεαυτήν την απόπειρα απόδοσης αγγλικών όρων στα Ελληνικά να ενοχλείται (ούτε φυσικά να του πιστώνει το επίτευγμα) από την ιδιαίτερα επιτυχή (από τον κ. Μπαμπινιώτη πάντα) απόδοση του “Internet” ως «Διαδικτύου» (που μας δίνει και τα παράγωγα «διαδικτυακός-η-ο», «διαδικτυώνομαι» κ.λπ.) ή των «Multimedia» με τον όρο «Πολυμέσα».

Σε αυτές τις περιπτώσεις, δηλαδή, επειδή οι αποδόσεις ήταν επιτυχείς και «πέρασαν» δεν υπάρχει πρόβλημα, αλλά αν ένας προτεινόμενος εξελληνισμός μας φαίνεται κωμικός ή προσκρούει στο γλωσσικό μας αίσθημα ή αν, εν πάση περιπτώσει, δεν επικρατήσει, τότε κατακεραυνώνεται; 

 Δεν είμαστε συνεπώς επί της αρχής κατά της απόπειρας μεταφοράς στην Ελληνική ξένων όρων, αλλά μόνο αν δε μας αρέσει το αποτέλεσμα; Ή πρέπει κάποιοι ξένοι όροι να εξελληνίζονται και κάποιοι όχι; Και με ποιο κριτήριο;

Κατά την ταπεινή μου γνώμη, σαφώς και είναι εκ των ων ουκ άνευ να επιχειρούνται αποδόσεις ξένων όρων που χρησιμοποιούνται ευρύτατα στην καθημερινή μας ομιλία (τη εξαιρέσει επωνυμιών εταιρειών κι ίσως ορισμένων τεχνικών όρων που αφορούν κυρίως σε τεχνολογικές συσκευές, όπου πράγματι οι προσπάθειες εξελληνισμού συνήθως προκαλούν θυμηδία). Ας προτείνονται από την Ακαδημία Αθηνών ή από ειδικούς επιστήμονες κύρους, όπως ο κ. Μπαμπινιώτης κι άλλοι, κι αν υιοθετηθούν από τους ομιλητές καλώς - αν όχι, προφανώς και δεν είναι προς θάνατον η λελογισμένη και περιορισμένη χρήση αγγλικών λέξεων και φράσεων. 

Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και των πολλαπλών ξένων ερεθισμάτων είναι αναμενόμενο να δεχόμαστε γλωσσικά δάνεια (κάτι που άλλωστε συμβαίνει διαχρονικά στην ιστορία της γλώσσας), από τη στιγμή μάλιστα που οι ΗΠΑ βρίσκονται κατά κορυφήν πάσης τεχνολογικής εξέλιξης κι η Αγγλική αποτελεί τη σύγχρονη lingua franca.

Μολαταύτα, αδυνατώ να κατανοήσω γιατί αυτό πρέπει να μας αποτρέπει από την απόπειρα εύρεσης αντίστοιχων ελληνικών αποδόσεων κι οι ανάλογες προσπάθειες να αποδοκιμάζονται ή να χλευάζονται εκ προοιμίου. Δεν μιλώ εδώ φυσικά για τον χαριτωμένο και καλοπροαίρετο χιουμοριστικό σχολιασμό που έλαβε χώρα στο Διαδίκτυο, αλλά για όσους, στα σοβαρά, βρίσκουν αυτή την προσπάθεια αφόρητα «συντηρητική», «οπισθοδρομική», «γραφική» κ.τ.τ. Εκτός αν είναι της άποψης ότι προτάσεις της μορφής: «Θα πάρω delivery από το νέο app που ‘χω στο smartphone, γιατί βαριέμαι να πάω για takeaway» ή «Μετά το break ο/η marketing director θα μας μιλήσει για το event» είναι διατυπωμένες σε εξαιρετικά Ελληνικά και δεν υφίσταται κανένα απολύτως πρόβλημα.

Τα παραδείγματα αυτά ίσως να θεωρηθούν από κάποιους τραβηγμένα, μας φέρνουν όμως αντιμέτωπους με ένα ακόμα κρισιμότερο ζήτημα: