ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Ο Τραμπ και η θεσμική κρίση των ΗΠΑ

Γράφει ο Αντώνης Καραμπατζός 

Αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή Αθηνών.

Η προεδρία Τραμπ προκάλεσε ευθύς εξαρχής έντονη ανησυχία, εντός και εκτός ΗΠΑ. Η ανησυχία καθ’ όλα εύλογη: ο πρόεδρος των ΗΠΑ συχνά - πυκνά αδιαφορεί για θεμελιώδη δικαιώματα, δείχνει έλλειψη σεβασμού στους θεσμούς και ιδίως στη δικαστική εξουσία, και χρησιμοποιεί έναν πρωτόγνωρα αμετροεπή πολιτικό λόγο. Με την πρόσφατη δε περιοδεία του στην Ευρώπη, επιβεβαίωσε την επικίνδυνη ροπή του προς τη διχαστική ρητορική και την υποβάθμιση της αξίας της διεθνούς ειρήνης και συνεργασίας.

Ωστόσο, οι ΗΠΑ μάλλον δεν οδηγήθηκαν τυχαία στη σημερινή προεδρία. Το πολιτικό σύστημά τους υποφέρει εδώ και δεκαετίες από σειρά σοβαρών παθογενειών.

Κατ’ αρχάς, όσο κι αν μας εκπλήσσει, το «Electoral Integrity Project» του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, σε έρευνα σχετική με τον βαθμό δικαιοσύνης και ελευθερίας των εκλογικών αναμετρήσεων παγκοσμίως, κατατάσσει τις ΗΠΑ στην 52η θέση μεταξύ 153 χωρών. Οι δείκτες που χρησιμοποιούνται στην έρευνα είναι τα εκλογικά συστήματα, η διαμόρφωση των εκλογικών περιφερειών, η χρηματοδότηση κομμάτων-πολιτευτών, η καταμέτρηση των ψήφων, κ.ο.κ.

Ας θυμηθούμε εδώ ότι στις εκλογές του 2016 η Κλίντον έλαβε 2,87 εκατ. ψήφους περισσότερες από τον Τραμπ –διαφορά 2,1% στη «λαϊκή ψήφο»–, ο τελευταίος όμως κέρδισε με μεγάλη διαφορά τη μάχη στους εκλέκτορες. Σε ένα προεδρικό σύστημα, όπως το αμερικανικό, μία τέτοια διαφοροποίηση θα έπρεπε να προβληματίζει σοβαρά.

Μία ακόμη κρίσιμη θεσμική δυσλειτουργία εντοπίζεται στα περίφημα «Εκτελεστικά Διατάγματα» (Executive Orders): Δικαίως μέμφεται κανείς εδώ τον Τραμπ· μέχρι στιγμής, δε, έχει εκδώσει 76 τέτοια διατάγματα, που ρυθμίζουν κρίσιμα θέματα και, μεταξύ άλλων, αντιστρατεύονται θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Ωστόσο, κάποιοι Αμερικανοί καθηγητές (όπως ο Ερικ Πόζνερ) είχαν προειδοποιήσει εγκαίρως, ήδη επί προεδρίας Ομπάμα, για τους κινδύνους που ενέχει η εκτεταμένη χρήση του προεδρικού αυτού προνομίου. Προφανώς, ο Ομπάμα προσπάθησε ενίοτε να παρακάμψει το εχθρικό προς εκείνον Κογκρέσο, προκειμένου να εφαρμόσει επιδοκιμαστέες κατ’ αρχήν πολιτικές (λ.χ. «Obamacare»). Αλλά σε μία δημοκρατία η τήρηση αρχών και διαδικασιών έχει μεγάλη σημασία. Διότι μεθαύριο μπορεί να ανέλθει στην εξουσία ένα άλλο πρόσωπο που να μην έχει την ηθική συγκρότηση και τις αγαθές προθέσεις του προκατόχου του, να προσφύγει όμως και αυτό στις ίδιες (οριακές) πρακτικές, προς βλάβη πλέον του γενικού συμφέροντος.

Θα αντέξει, λοιπόν, το αμερικανικό δημοκρατικό σύστημα; 

Η απάντηση εξαρτάται πρωτίστως από την αντίσταση που θα προβάλουν τα θεσμικά αντίβαρα, που είναι κυρίως η Δικαιοσύνη και το Κογκρέσο. 

Οπως φάνηκε ήδη, η δικαστική εξουσία είναι διατεθειμένη να αντιταχθεί σε παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Μόνον που θα πρέπει να έχουμε γενικότερα υπόψη μας ότι η Δικαιοσύνη επεμβαίνει συνήθως κατασταλτικά και μετά την πάροδο ικανού χρονικού διαστήματος, όπερ σημαίνει ότι η ευρεία εκτελεστική εξουσία του προέδρου μπορεί να δημιουργήσει σοβαρά de facto τετελεσμένα.

Αφετέρου, υπάρχουν τα λεγόμενα πρακτικά αντίβαρα. Ο εκάστοτε Aμερικανός πρόεδρος, προκειμένου να μπορέσει να προωθήσει τις πολιτικές του, πρέπει να εξασφαλίσει τη στήριξη: 

 (α) ενός μεγάλου τμήματος της κοινωνίας (λαϊκή στήριξη)·

 (β) της πλειοψηφίας του κόμματός του (κομματική στήριξη)· και

 (γ) του διοικητικού μηχανισμού (διοικητική στήριξη).

Κανένας δεν μπορεί να προδικάσει την έκβαση της αναμέτρησης του Τραμπ με τους παραπάνω μηχανισμούς, ούτε και αν η προεδρία του θα ολοκληρωθεί (;) χωρίς ανεπανόρθωτες ζημίες για τις ΗΠΑ και τον κόσμο.

Ενα είναι βέβαιο: 

ΣΥΡΙΖΟΞΕΦΤΙΛΑΡΑΔΙΚΟ: Πολιτική ευθύνη και μάταιες υπεκφυγές

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Γράφει ο Αντώνης Καραμπατζός 

Αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ.

Κ​​ατά την προεκλογική περίοδο, οι αρχηγοί των κομμάτων ζητούν επιτακτικά «να τους εμπιστευτούμε, να τους δώσουμε τη δύναμη να αλλάξουν τα πράγματα, να τους αναθέσουμε την ευθύνη της διακυβέρνησης». 

Μόλις αυτό συμβεί, ο νικητής των εκλογών ευχαριστεί το εκλογικό σώμα για την εμπιστοσύνη, διακηρύσσοντας συγχρόνως ότι «γνωρίζει καλά πόσο βαριά είναι η ευθύνη που αναλαμβάνει, δεσμεύεται ωστόσο ότι δεν θα διαψεύσει την εμπιστοσύνη των πολιτών».

Μετέπειτα, όμως, όταν κατά τη διακυβέρνηση έρχονται πραγματικά δύσκολες στιγμές, επιχειρείται ενίοτε μια αποποίηση ή μετάθεση των ευθυνών, ευθεία ή συγκεκαλυμμένη. «Ναι μεν αναλάβαμε την ευθύνη της διακυβέρνησης της χώρας, αλλά δεν ευθυνόμαστε για τον κρατικό μηχανισμό, τον κληρονομήσαμε» κ.ο.κ. Βέβαια, η ρητορική αυτή έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την αυτοπεποίθηση της προεκλογικής περιόδου, όπου κυριαρχούσε η δέσμευση ότι «και ξέρουμε και μπορούμε».

Παράλληλα με τις προαναφερθείσες, τις τελευταίες εβδομάδες προβλήθηκαν όμως και άλλες ευφάνταστες δικαιολογίες, του τύπου «δεν είχαμε προηγούμενη κυβερνητική εμπειρία, δεν γνωρίζαμε» κ.ο.κ. 

 Εδώ πλέον πρόκειται για την επονομαζόμενη στη νομική επιστήμη «αμέλεια ως προς την ανάληψη του εγχειρήματος»: αν εξ αντικειμένου δεν έχεις τις δυνατότητες να αναλάβεις μία δράση, τότε θα πρέπει να απέχεις από αυτήν· διαφορετικά δεν μπορείς να επικαλείσαι την αφέλεια ή την ανεπάρκειά σου ως λόγο απαλλαγής από τις ευθύνες σου.

Επειτα, είναι μάλλον προφανές ότι μια γενικευμένη αποποίηση ευθυνών και συνεπειών εκ των κυβερνητικών πράξεων ή παραλείψεων προσκρούει, μεταξύ άλλων, και στον ίδιο τον συνταγματικό ρόλο και την αποστολή της κυβέρνησης και του πρωθυπουργού (βλ. άρθρα 85 & 82 Συντ.). Και ναι, είναι αλήθεια, από τη συνταγματική αναθεώρηση του 1986 και μετά το σύστημά μας είναι πρωθυπουργοκεντρικό· αυτό όμως δεν σημαίνει μόνον ότι ο πρωθυπουργός είναι πανίσχυρος, αλλά και ότι φέρει μεγάλες ευθύνες για τη διακυβέρνηση και την πορεία της χώρας.

Πέραν όμως των συνταγματικών επιταγών, ανάληψη πολιτικής ευθύνης για κυβερνητικές πράξεις ή παραλείψεις χωρίς περαιτέρω συνέπειες αποτελεί στάση που μαρτυρεί πλήρη διάσταση από την ηθική της πολιτικής ευθύνης. Πολύ περισσότερο δε, όταν συνδυάζεται με έναν απόλυτο πολιτικό κυνισμό, που μπροστά στα έκπληκτα μάτια της κοινής γνώμης ισοπεδώνει, από την πρώτη κιόλας στιγμή, τη νωπή μνήμη δεκάδων θυμάτων μιας πρωτοφανούς τραγωδίας, επιχειρώντας να τα παρουσιάσει σαν αυθαίρετους αυτοθύτες. Η όποια δε συνειδητοποίηση της προσβολής της μνήμης των θυμάτων και οι κυβερνητικές και υπηρεσιακές αποπομπές έρχονται πλέον αργά, όψιμα. Δείχνουν, μάλιστα, ότι δεν αποτέλεσαν αποτέλεσμα ενσυνείδητης στάσης, αλλά περισσότερο απόρροια τακτικής πολιτικής αναδίπλωσης ενόψει της γενικής κατακραυγής. Και, σε κάθε περίπτωση, δεν παρίστανται ικανές να απομακρύνουν το στίγμα της βαριάς ύβρεως.

Και κάτι τελευταίο: 

ΣΥΡΙΖΟΑΛΗΤΑΡΑΔΙΚΟ: Συνδαιτυμόνες εξ αποστάσεως

Γράφει ο Αντώνης Καραμπατζός 

Αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή Αθηνών.

Φ​​ανταστείτε ότι έχετε καλέσει στο σπίτι σας κάποιους φίλους για φαγητό, γνωρίζοντας ότι σε ορισμένα πιάτα έχετε χρησιμοποιήσει ληγμένα υλικά. 

Εσείς επιλέγετε να φάτε ένα πιάτο που έχει φρέσκα υλικά, τη στιγμή που αφήνετε τους φίλους σας να φάνε τα επικίνδυνα εδέσματα, δοκιμάζοντας έτσι τις συνέπειες που μπορεί αυτά να έχουν στην υγεία τους. Αλήθεια, πώς θα χαρακτηρίζατε μια τέτοια συμπεριφορά;

Η απάντηση είναι προφανής· η ηθική απαξία μιας τέτοιας συμπεριφοράς είναι βαριά. Το πείραμά σας μπορεί ίσως να οδηγήσει σε ένα σημαντικό εύρημα για την αναγραφόμενη στα προϊόντα ημερομηνία λήξης, αλλά εξαιρείτε τον εαυτό σας από το πείραμα και μετατρέπετε τους φίλους σας σε πειραματόζωα.

Τα τελευταία χρόνια αρκετοί Ελληνες και ξένοι οικονομολόγοι (ακόμη και νομπελίστες), αλλά και ξένοι δημοσιογράφοι, υπερθεματίζουν υπέρ της εξόδου της Ελλάδας από το ευρώ, κάποιοι μάλιστα μιλούν ακόμη και για αποχώρηση από την Ε.Ε. Με σειρά άρθρων και συνεντεύξεων εξηγούν γιατί η Ελλάδα πρέπει να ακολουθήσει έναν δικό της μοναχικό δρόμο. Ασφαλώς με τη θέση αυτή μπορεί να διαφωνεί κανείς, αλλά δεν μπορεί να της προσάψει κάποια ηθική απαξία.

Το πρόβλημα ανέκυψε, όμως, όταν τα ίδια πρόσωπα ήρθαν πλέον αντιμέτωπα με τον κίνδυνο εφαρμογής μιας απομονωτικής πολιτικής στην ίδια τη χώρα όπου ζουν και αναπτύσσουν την οικονομική τους δραστηριότητα. Τότε σημειώθηκε μια δραστική μεταστροφή στις θέσεις τους: οι διαπρύσιοι κήρυκες του Grexit έγιναν εν μια νυκτί πολέμιοι του Brexit και του «επικίνδυνου φαινομένου Τραμπ»· όταν ήρθε δηλαδή η στιγμή να δοκιμάσουν οι ίδιοι τη συνταγή που με θέρμη εισηγούνταν, ανέκρουσαν πρύμναν. Ο πολιτικοδημοσιογραφικός καιροσκοπισμός αποκαλύφθηκε έτσι σε όλο το μεγαλείο του. Οσοι έχουν το κέντρο των βιοτικών και ιδίως οικονομικών τους συμφερόντων στο εξωτερικό φαίνεται ότι βλέπουν την Ελλάδα απλώς σαν ένα –μακρινό– πειραματόζωο για να δοκιμάσουν τις θεωρίες τους, χωρίς όμως οι ίδιοι να κινδυνεύουν να υποστούν κάποιες συνέπειες, όπως λ.χ. να μην έχουν πρόσβαση σε φάρμακα, τρόφιμα ή καύσιμα. Από την ασφάλεια του Λονδίνου ή της Νέας Υόρκης ή έχοντας τις αποταμιεύσεις τους στο εξωτερικό, υποδεικνύουν στον ελληνικό λαό να αναλάβει κινδύνους που οι ίδιοι δεν θα αναλάμβαναν (μεταφέροντας λ.χ. τις καταθέσεις τους ή τη δραστηριότητά τους στην Ελλάδα). Ετσι, μιλούν εκ του ασφαλούς· δεν έχουν δηλαδή, σε σχέση με την ελληνική υπόθεση, προσωπικό διακύβευμα. Εν γένει, η έλλειψη προσωπικού διακυβεύματος μπορεί να εμφανισθεί σε διάφορες σχέσεις που αναπτύσσονται στη δημόσια ή την ιδιωτική σφαίρα. Εκδηλώνεται δε ιδίως όταν το πρόσωπο που διοικεί ή σχετίζεται με μια ξένη υπόθεση δεν εκτίθεται το ίδιο σε οικονομικό ή άλλον κίνδυνο, όπως λ.χ. όταν ο διευθύνων σύμβουλος μιας εταιρείας δεν υφίσταται καμία απώλεια από την πτώση της τιμής της μετοχής της.

Το σοβαρό αυτό πρόβλημα απασχολεί διεθνώς, εδώ και καιρό, οικονομολόγους και νομικούς. Πρόσφατα, μάλιστα, οι οικονομολόγοι Oliver Hart και Bengt Holmström τιμήθηκαν με το Νομπέλ Οικονομικών, μεταξύ άλλων και για τη συμβολή τους στην αντιμετώπιση τέτοιων συγκρούσεων συμφερόντων, λ.χ. μεταξύ μετόχων και διευθυντικών στελεχών μιας εταιρείας. Με κατάλληλες ρυθμίσεις-κίνητρα, επιδιώκεται σε τέτοιες περιπτώσεις μια ευθυγράμμιση των συμφερόντων – λ.χ. με τη διασύνδεση της αμοιβής ενός διευθυντικού στελέχους με την κερδοφορία της εταιρείας.

Πέρα όμως από τη διάσταση των οικονομικών, αναφαίνεται εδώ μια σημαντική ηθική αρχή, συμβολαιακής φύσεως: 

ΣΥΡΙΖΟΤΣΑΡΛΑΤΑΝΑΔΙΚΟ: Διπολι(τι)κή διαταραχή

Γράφει ο Αντώνης Καραμπατζός 

Αναπληρωτής καθηγητής στη Νομική Σχολή Αθηνών.

Α​​σφαλώς κάθε άνθρωπος έχει δικαίωμα να αλλάζει γνώμη ή και ιδεολογία. Το ίδιο ισχύει κατ’ αρχήν και για τους πολιτικούς. Για να είναι όμως πειστική μια τέτοια μεταβολή, θα πρέπει να είναι απόρροια ενός σοβαρού και συνειδητού εσωτερικού αναστοχασμού: κάθε άνθρωπος σταθμίζει, μέσα στον χρόνο, τις εμπειρίες και τις παραστάσεις του και, ενδεχομένως, αναπροσαρμόζει τη στάση του απέναντι στα πράγματα.

Βεβαίως, στην πολιτική συχνά παρατηρούνται και αιφνίδιες μεταμορφώσεις· μπορεί να οφείλονται είτε σε μια πραγματική μεταβολή των αντιλήψεων είτε σε καθαρό καιροσκοπισμό για την κατάληψη ή τη διατήρηση της εξουσίας.  

Από τις απαρχές της κρίσης στη χώρα μας, σημαντικό τμήμα του πολιτικού κόσμου παρουσίασε τέτοιες μεταλλάξεις ή κυκλοθυμικά επεισόδια (βλ. λ.χ. την ιστορία με την Cosco ή το «σκίσιμο των μνημονίων» την άνοιξη του 2014). Αυτό όμως που συμβαίνει τα τελευταία δύο χρόνια μάλλον δεν έχει προηγούμενο.

 Ακόμη και μετά την ψήφιση του τρίτου πλέον μνημονίου, ορισμένοι υπουργοί και βουλευτές της συμπολίτευσης επιμένουν να φορούν το διπλό προσωπείο του Ιανού.  

Μέσω αυτού είτε εκφράζουν μια πραγματικά αφόρητη για τους ίδιους κατάσταση είτε συγκαλύπτουν έναν ακραίο πολιτικό καιροσκοπισμό, που ως μόνον σκοπό έχει την παραμονή στην εξουσία. Και τι δεν έχει ακουστεί:  

Η χώρα ανέκτησε την εθνική της αξιοπρέπεια, αλλά βρίσκεται υπό κατοχή· 

Δεν πιστεύουμε στην πολιτική που εφαρμόζουμε, αλλά είναι ιστορική αναγκαιότητα να μείνουμε στην εξουσία και να την εφαρμόσουμε· 

Διαδηλώστε κατά των μνημονίων που εφαρμόζουμε· 

Ως ακαδημαϊκοί λέμε πολλά πράγματα, τώρα όμως έχουμε άλλο ρόλο – πρόδηλη εδώ, σημειωτέον, η απαξία που εκφράζεται προς την ίδια την επιστήμη, τη στιγμή που χρέος ενός επιστήμονα είναι να υπηρετεί την αλήθεια και ιδίως να λαμβάνει υπόψη τις πρακτικές επιπτώσεις των θεωριών του (λ.χ. περί IOUs).

Θα μπορούσε κανείς να τα προσπεράσει όλα αυτά, έχοντας κατά νουν το νομικό γνωμικό ότι «η επιφύλαξη που διατυπώνει κανείς κατά τη διενέργεια μιας πράξης δεν λαμβάνεται υπόψη όταν έρχεται σε φανερή αντίθεση με την ίδια την πράξη». Που σημαίνει, εν προκειμένω, να μη δίνουμε σημασία στις –περί του αντιθέτου– δημόσιες διακηρύξεις, αλλά στην (όποια) εφαρμοζόμενη πολιτική.

Δεν είναι όμως έτσι. Η πολιτική πρακτική του εντελώς αντιφατικού και ψευδούς μηνύματος μπορεί να τραυματίσει σοβαρά την κοινωνία. Και αυτό, γιατί μπορεί να καταστήσει το ψεύδος και την αντίφαση μεταξύ λόγων και πράξεων ευρέως αποδεκτές μεθόδους για την επίτευξη οποιουδήποτε σκοπού, είτε στις συναλλακτικές είτε στις διαπροσωπικές σχέσεις. Και όταν οι λέξεις χάνουν το νόημά τους και ο λόγος του άλλου δεν έχει αντίκρισμα, τότε ανοίγει ο δρόμος για την κοινωνικο-οικονομική αποσάθρωση.

Ο Καντ έχει εξηγήσει εναργώς τις συνέπειες που μπορεί να έχει η γενίκευση της πρακτικής της ψευδούς υπόσχεσης: 

ΙΣΛΑΜΟΦΑΣΙΣΜΟΣ και ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΝΕΟΟΘΩΜΑΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Σαρία, το μονοπάτι της ερήμου (Το χρεοκοπημένο μπουρδέλο είναι η μόνη "Ευρωπαϊκή" χώρα που ανέχεται την εφαρμογή της σαρίας εντός της επικράτειάς της)

Toυ Αντώνη Καραμπατζού 

Επ. καθηγητή Νομικής Σχολής Αθηνών. 

Η πόλη Ρακκά της βόρειας Συρίας είναι μία από τις πόλεις που ελέγχει η οργάνωση «Ισλαμικό Κράτος του Ιράκ και του Λεβάντε», η περίφημη ISIS. Η οργάνωση έχει επιβάλει εδώ και καιρό ένα καθεστώς τρόμου στην πόλη, όπου ένοπλες ισλαμικές «πολιτοφυλακές» περιπολούν, θεωρώντας χρέος τους να εφαρμόσουν άτεγκτα τον ιερό ισλαμικό νόμο, τη σαρία. Σε μία τηλεοπτική λήψη, μάλιστα, ένας ημίτρελος πολιτοφύλαξ εμφανίζεται υπερήφανος που επιπλήττει μουσουλμάνο «αδελφό» για τον τρόπο που είναι ενδεδυμένη η σύζυγός του, αφήνοντας εν συνεχεία αυτάρεσκα το υπονοούμενο ότι όπου δεν πίπτει λόγος έρχεται η σειρά των όπλων να μιλήσουν.
 

Είναι προφανές ότι στο βόρειο Ιράκ και στη βόρεια Συρία η ισλαμική βία αρχίζει να λαμβάνει πλέον ανεξέλεγκτες διαστάσεις. Η ISIS, με την αφειδή χρηματοδότηση αραβικών κρατών που παλαιότερα θεωρούνταν φιλικά προς τη Δύση, επιδιώκει την εξόντωση των πάσης φύσεως και ομολογίας «απίστων», με σκοπό την εγκαθίδρυση ενός μεγάλου χαλιφάτου, όπου θα δεσπόζει η τήρηση του ιερού ισλαμικού νόμου.
  

 Τι είναι όμως στην πραγματικότητα ο νόμος αυτός;
 

Κατ’ ακριβολογία, «al-sharia’a» σημαίνει το μονοπάτι της ερήμου που οδηγεί στην πηγή του νερού. Κύριες πηγές της σαρίας είναι το Κοράνι και οι διδασκαλίες του Προφήτη Μωάμεθ (που περιέχονται στα περιώνυμα χαντίθ). Η σαρία δεν παριστά όμως απλώς έναν νομικό κώδικα, αλλά πολύ περισσότερο ανακλά τον διαμέσου των αιώνων διαμορφωθέντα ισλαμικό τρόπο ζωής. Μολονότι οι ποινικές κυρώσεις της σαρίας αποτελούν συγκριτικά ένα μικρό μόνον τμήμα του ισλαμικού δικαίου, η σκληρότητά τους δικαιολογημένα εμποιεί φόβο στον σύγχρονο δυτικό άνθρωπο. Πέραν των γνωστών ίσως εκφάνσεων του ισλαμικού νόμου, όπως λ.χ. η αρχή του αντιπεπονθότος –που ιστορικά δεν αποτελεί χαρακτηριστικό μόνο της σαρίας–, υφίστανται παράλληλα όχι και τόσο ευρέως γνωστές πτυχές του, οι οποίες καταδεικνύουν μία σαφέστατη πολιτισμική υστέρηση: αρκεί να σκεφτεί κανείς λ.χ. ότι η σεξουαλική κακοποίηση της γυναίκας τιμωρείται μόνον όταν τέσσερις ενήλικοι μάρτυρες βεβαιώνουν το γεγονός, ενώ το αδίκημα της αποστασίας (δηλαδή της εγκατάλειψης της πίστης) τιμωρείται στο Ιράν με τη θανατική ποινή.
 

Η σαρία ρυθμίζει ωστόσο και άλλες πτυχές του καθ’ ημέραν βίου, από την προσευχή και τη νηστεία μέχρι τις σχέσεις οικογενειακού και κληρονομικού δικαίου. Κοινός παρονομαστής των περί οικογενειακού και κληρονομικού δικαίου ρυθμίσεων είναι η απαράδεκτη αντιμετώπιση που επιφυλάσσεται στις γυναίκες. Τα σχετικά παραδείγματα που μαρτυρούν τη σαφώς υποδεέστερη θέση της γυναίκας είναι πολυάριθμα: 

λ.χ. μία μουσουλμάνα δεν επιτρέπεται να παντρευτεί μη μουσουλμάνο, ενώ ένας μουσουλμάνος μπορεί να νυμφευτεί χριστιανή ή Εβραία· ένας άνδρας μπορεί να έχει μέχρι τέσσερις γυναίκες· ο σύζυγος μπορεί μονομερώς και άνευ λόγου να δώσει τέλος στην έγγαμη συμβίωση (τάλακ), ενώ η σύζυγος πρέπει να επικαλεσθεί κάποιον ειδικό προς τούτο λόγο (όπως λ.χ. τον εθισμό του συζύγου της στα ναρκωτικά), το δε συναινετικό διαζύγιο συνεφέλκεται συχνά την παραίτηση της γυναίκας (τεφρίκ) από όλα τα δικαιώματά της (διατροφής, επιμέλειας των τέκνων κ.ά.)· επίσης, στο πεδίο του κληρονομικού δικαίου, οι υιοί κληρονομούν διπλάσιο μερίδιο σε σχέση με τις κόρες.
 

Είναι μάλλον πρόδηλο ότι η συντριπτική πλειονότητα αυτών των ρυθμίσεων δεν θα μπορούσε να σταθεί στα σύγχρονα δυτικά κράτη. Πέραν του γεγονότος ότι θα προσέκρουε στους θεμελιώδεις κανόνες περί προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, θα παρεβίαζε σαφώς την αρχή της ισότητας και ιδίως της ισότιμης μεταχείρισης των δύο φύλων.

 
Και όμως: η Ελλάδα είναι ένα ευρωπαϊκό κράτος –μάλλον το μοναδικό– που ανέχεται την εφαρμογή της σαρίας εντός της επικράτειάς του: