ΥΠΑΡΚΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ ΙΣΤΟΡΙΑ: Ο Εμφύλιος της Επανάστασης

Γράφει ο Αριστείδης Χατζής 

 Καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και διευθυντής Ερευνών στο Κέντρο Φιλελεύθερων Μελετών (ΚΕΦίΜ).

Στις 29 Μαρτίου 1823 ξεκίνησαν οι συνεδριάσεις της δεύτερης Εθνικής Συνέλευσης στο Αστρος της Κυνουρίας. Είχαν μαζευτεί εκεί 230 εκπρόσωποι από διάφορα μέρη της επαναστατημένης Ελλάδας για να αποφασίσουν για το μέλλον του έθνους και της επανάστασης, η οποία είχε εδραιωθεί.  


Η Συνέλευση αυτή είχε λιγότερο ενθουσιασμό από την πρώτη και πολύ περισσότερο σκεπτικισμό και καχυποψία. 


Οι στρατιωτικοί της Επανάστασης, οι πρώην κλεφταρματολοί, θεωρούσαν ότι ήταν ριγμένοι στο μοίρασμα της εξουσίας. Δεν συμμετείχαν στην πρώτη εθνοσυνέλευση, δεν έλαβαν σημαντικές θέσεις στο Εκτελεστικό και στο Βουλευτικό, αρνούνταν να αποδεχθούν την πρωτοκαθεδρία των προεστών και των νησιωτών. Με επικεφαλής τον δοξασμένο, μετά τα Δερβενάκια, Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, διεκδικούσαν ένα μεγάλο μερίδιο εξουσίας. Αρκετοί ανάμεσά τους, κυρίως ο Κολοκοτρώνης, πίστευαν πως μια αυταρχική, ισχυρή, στρατιωτική κυβέρνηση, με τους ίδιους να τη στελεχώνουν, ήταν απολύτως απαραίτητη για τη συνέχιση του αγώνα.  


Εκαναν λάθος βέβαια, γιατί υπερτιμούσαν τις διοικητικές τους ικανότητες και υποβάθμιζαν τη διεθνή διάσταση. Η ουσία όμως ήταν αυτή: το πρωτόλειο νεωτερικό θεσμικό οικοδόμημα που κατασκεύασαν οι δυτικότροποι διανοούμενοι και αποτέλεσε το πρώτο ελληνικό κρατικό μόρφωμα, άρχισε να τους ενοχλεί.

Το Σύνταγμα της Επιδαύρου ήταν προσωρινό και η κυβέρνηση Μαυροκορδάτου/Νέγρη, που διαχειρίστηκε αρχικώς την εξουσία, αδύναμη. Ηταν ευκαιρία να γίνει στο Αστρος η ανατροπή αλλά οι συσχετισμοί και πάλι δεν ευνοούσαν τους στρατιωτικούς καθώς έλεγχαν μόνο το 1/3 των εκπροσώπων. Αντέδρασαν σπασμωδικά. Από τη μία επιχείρησαν να απειλήσουν τα μέλη της Συνέλευσης συγκεντρώνοντας τα στρατεύματά τους στα γύρω χωριά και ενθαρρύνοντας έκτροπα και επεισόδια. Από την άλλη, όμως, δεν μπόρεσαν να κινηθούν με στοιχειώδη στρατηγική μέσα στη Συνέλευση ή να συμμαχήσουν, έστω βραχυπρόθεσμα, με παράγοντες με τους οποίους είχαν κοινά συμφέροντα ή οπτική.

Ηταν αναμενόμενο να τους δυσαρεστήσει το αποτέλεσμα της εθνοσυνέλευσης και να αισθανθούν και πάλι αποκλεισμένοι.  


Είχαν δίκιο; 


Αρκετό. Ας μην ξεχνάμε ότι σε αυτούς όφειλε το έθνος την απελευθέρωσή του. Αλλά αυτό δεν σήμαινε ότι είχαν τις ικανότητες να το κυβερνήσουν.  


Ομως τα πράγματα δεν εξελίχθηκαν όπως θα περίμενε κανείς ή όπως η λαϊκότροπη ιστοριογραφία τα παρουσιάζει. Ο εμφύλιος πόλεμος που θα ξεσπάσει δεν θα είναι μία σύγκρουση πολιτικών/στρατιωτικών, «πονηρών κοτζαμπάσηδων» και «αγνών αγωνιστών», «ολιγαρχικών» και «δημοκρατικών», όπως έχει, εντελώς λανθασμένα, χαρακτηριστεί. Δεν θα είναι ταξικός πόλεμος γιατί η κοινωνία είναι παραδοσιακή και οι σχέσεις προνεωτερικές.

Βέβαια, αρχικώς, οι στρατιωτικοί είχαν επαφές μεταξύ τους και ίσως τα πράγματα να είχαν εξελιχθεί διαφορετικά εάν δεν συνέβαιναν ταυτόχρονα δύο γεγονότα που δεν πρέπει καθόλου να μας εκπλήσσουν: 


α) Οι προεστοί της Πελοποννήσου διχάστηκαν. Η μία μερίδα συμμάχησε με τους νησιώτες και τους διανοούμενους, 


β) Ο Κολοκοτρώνης παράτησε τους στρατιωτικούς που τον ακολουθούσαν και συμμάχησε με την άλλη μερίδα των προεστών, ειδικότερα με την οικογένεια Δεληγιάννη.
Οι δύο αντιτιθέμενες ομάδες κατέληξαν σε έναν προσωρινό συμβιβασμό. Η μία ομάδα θα έλεγχε το εκτελεστικό (με αντιπρόεδρο τον Κολοκοτρώνη) και η άλλη το Βουλευτικό.  


Το Βουλευτικό όμως είχε ισχυροποιηθεί με το αναθεωρημένο Σύνταγμα (το οποίο έγινε ακόμα πιο δημοκρατικό και φιλελεύθερο) και ο Κολοκοτρώνης απέτυχε να το ελέγξει.  


Οταν το Βουλευτικό θα εκλέξει (παρά τους δισταγμούς του) τον Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, ως πρόεδρο, ο Κολοκοτρώνης θα εκραγεί – γιατί προετοίμαζε για τη θέση τον, εξ αγχιστείας συγγενή του πλέον, Αναγνώστη Δεληγιάννη. Ο Κολοκοτρώνης απείλησε ανοιχτά τον Μαυροκορδάτο και οι άντρες του τα μέλη του Βουλευτικού με άσκηση βίας. Ουσιαστικά επιχείρησαν ένα πραξικόπημα. Αλλά τα μέλη του Βουλευτικού δεν θα υποχωρήσουν, θα επιμείνουν στην εκλογή Μαυροκορδάτου και τελικά θα συγκρουστούν με ολόκληρο το Εκτελεστικό, θα το καταργήσουν και θα το αντικαταστήσουν. Για ένα διάστημα η Επανάσταση έχει δύο αντιμαχόμενες κυβερνήσεις, στην πρώτη φάση του Εμφυλίου.

Το Βουλευτικό, οι Υδραίοι και οι προεστοί της Αχαΐας (Ζαΐμης, Λόντος) θα επικρατήσουν. Θα αντιμετωπίσουν με επιείκεια τους ηττημένους αλλά οι Υδραίοι (Κουντουριώτηδες) θα τους αποκλείσουν από τη νέα επαναστατική κυβέρνηση που θα σχηματιστεί το φθινόπωρο του 1824. 


Η δεύτερη φάση του Εμφυλίου είναι αγριότερη αλλά τα στρατόπεδα πιο διακριτά. Από τη μια όλοι, σχεδόν, οι σημαντικοί προεστοί και στρατιωτικοί της Πελοποννήσου (και οι Ζαΐμης/Λόντος) και από την άλλη οι Υδραίοι που χρησιμοποιούν τους εμπειροπόλεμους Ρουμελιώτες για να επικρατήσουν. Το έθνος έχει λάβει το πρώτο δάνειο και ένα μεγάλο μέρος του θα χρησιμοποιηθεί για να πληρωθούν ο Καραϊσκάκης, ο Γκούρας, ο Μακρυγιάννης και οι Σουλιώτες που θα συντρίψουν τους αδύναμους και αποθαρρημένους Πελοποννήσιους. Οι καταστροφές, οι λεηλασίες, οι εξευτελισμοί είναι πρωτοφανείς. Η δολοφονία του Πάνου Κολοκοτρώνη θα ρίξει τον πατέρα του σε κατάθλιψη. Οι νικητές και πάλι θα φερθούν με αρκετή επιείκεια. Θα τους υποχρεώσει σε αυτό και η απόβαση του Ιμπραήμ που θα οδηγήσει σε δεύτερη αμνηστία και ανάθεση της αρχιστρατηγίας και πάλι στον Κολοκοτρώνη. 


Αλλά δεν πρέπει να υποτιμούμε και να ξεχνάμε το εξής: Οι άνθρωποι αυτοί είχαν συμφέροντα, εγωισμούς, εμμονές αλλά στο τέλος της ημέρας ήταν έτοιμοι να ξεπεράσουν τους εαυτούς τους. Γιατί είχαν συνείδηση της ιστορικής σημασίας των επιλογών τους. Ο σκοπός τους ήταν ιερός – και έτσι τον έβλεπαν.

Εάν υπάρχει ένας πολιτικός νικητής του Εμφυλίου δεν είναι οι Κουντουριώτηδες αλλά ο Ιωάννης Κωλέττης. Είναι αυτός που αποκτά, χειρίζεται αριστοτεχνικά και διατηρεί τον έλεγχο των Ρουμελιωτών. Ο Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος σε όλο αυτό το διάστημα απομονώθηκε στο Μεσολόγγι και δεν ανέλαβε ποτέ καθήκοντα προέδρου στο Βουλευτικό, παρά τις εκκλήσεις των βουλευτών. Ασχολήθηκε αποκλειστικά με την εξασφάλιση του δανείου, την υποδοχή του Μπάιρον, τη διεθνή αναγνώριση του Αγώνα αλλά κυρίως με την καλή οργάνωση της άμυνας στη Δυτική Στερεά. Θα προσπαθήσει, μάταια, να αποτρέψει τον δεύτερο γύρο και θα περιθάλψει τους ηττημένους, όταν αυτοί θα καταφύγουν σ’ αυτόν, γιατί τον εμπιστεύονται. Δεν είναι τυχαίο ότι ο Μαυροκορδάτος και η ομάδα του (Τρικούπης, Πολυζωίδης, Κλονάρης) θα σώσουν μία δεκαετία αργότερα τον Κολοκοτρώνη, όταν θα τον στοχοποιήσουν δύο μέλη της αντιβασιλείας.

Υπάρχει κι ένας τρίτος γύρος του Εμφυλίου. Θα ξεσπάσει αμέσως μετά τη δολοφονία Καποδίστρια και θα διαρκέσει μέχρι την άφιξη του Οθωνα. Είναι...

ΣΥΡΙΖΟΞΕΦΤΙΛΑΡΑΔΙΚΟ: To τελευταίο κομμουνιστικό μπουρδέλο της Ευρώπης!

Γράφει ο Αριστείδης Χατζής 

Αν. Καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου & Θεωρίας Θεσμών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. 

Το βιβλίο του Φιλελευθερισμός κυκλοφορεί στη σειρά «Μικρές Εισαγωγές» των Εκδόσεων Παπαδόπουλος. Τα γραφήματα βασίζονται στο Index of Economic Freedom 2017.

Κάθε χρόνο, πριν ξεκινήσω τα μαθήματά μου Πολιτικής και Συνταγματικής Ιστορίας της Ελλάδας, ζητώ από τις φοιτήτριες και τους φοιτητές μου να απαντήσουν σε ένα πιλοτικό τεστ με πολύ εύκολες ερωτήσεις για κορυφαία ζητήματα της νεότερης και σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.  

Με το τεστ αυτό θέλω να διαπιστώσω ποιο είναι το επίπεδο ιστορικών γνώσεων της τάξης και να προσαρμόσω ανάλογα το μάθημα.

Μου κάνει κάθε χρόνο εντύπωση το γεγονός ότι οι φοιτήτριες/τές απαντούν λανθασμένα κυρίως σε ένα ερώτημα ενώ σε όλα τ’ άλλα απαντούν γενικώς σωστά.

Το δύσκολο ερώτημα λοιπόν είναι το εξής: «Πώς έληξε ο Εμφύλιος Πόλεμος;»

Πάνω από το ένα τρίτο απαντά: «Με νίκη των κομμουνιστών» ή «Μετά από επέμβαση του Κόκκινου Στρατού» ενώ αρκετές/οί θεωρούν ότι ο Εμφύλιος έληξε περίπου ισοπαλία: («Με ανακωχή και σχηματισμό κυβέρνησης εθνικής ενότητας»). Λιγότερες/οι από τους μισούς απαντούν σωστά: «Με ήττα των κομμουνιστών.»

Πάντα αναρωτιόμουν. Είναι άραγε αυτή η ορθή απάντηση ή τα παιδιά γνωρίζουν καλύτερα την Ιστορία από μένα;

Δυστυχώς αυτή είναι η σκληρή πραγματικότητα. Το 1949 νίκησαν οι κομμουνιστές. Δεν είμαι σίγουρος με ποιον τρόπο, αλλά οπωσδήποτε νίκησαν.

Επειδή είμαι σίγουρος ότι θα διαμαρτυρηθείτε, θα προσπαθήσετε να με διορθώσετε και ίσως να με επιπλήξετε για την άγνοιά μου, σας παρακαλώ πρώτα να δείτε με προσοχή τα έξι γραφήματα που ακολουθούν. Τα γραφήματα αυτά αποδεικνύουν την ορθότητα του ισχυρισμού μου.

Έχουμε και λέμε:

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Είσαι σίγουρος ότι είσαι φιλελεύθερος;

Γράφει ο Αριστείδης Χατζής 

Αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου & Θεωρίας Θεσμών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Έ​​να από τα πιο ενδιαφέροντα και αναπάντεχα ευρήματα της πρόσφατης πανελλαδικής έρευνας του οργανισμού διαΝΕΟσις («Τι πιστεύουν οι Ελληνες») ήταν ο μεγάλος αριθμός των Ελλήνων που δηλώνουν φιλελεύθεροι (18%) και εκείνων που τολμούν να δηλώσουν «νεοφιλελεύθεροι» (10%)!  

Ο νεοφιλελευθερισμός βέβαια δεν είναι μια πραγματική ιδεολογία. Είναι μια λέξη που χρησιμοποιείται συστηματικά σαν σκιάχτρο. Και όμως, ένας στους δέκα Ελληνες προτιμά έναν όρο που έχει δαιμονοποιηθεί.

Το 28% των Ελλήνων λοιπόν είναι (νεο)φιλελεύθερο. Φυσικά οι φιλελεύθεροι υπερεκπροσωπούνται στους οικονομικά ευκατάστατους, στους ελεύθερους επαγγελματίες-επιστήμονες, στους επιχειρηματίες και στα άτομα με υψηλό μορφωτικό επίπεδο. Ομως το πιο εντυπωσιακό απ’ όλα είναι ότι δηλώνουν φιλελεύθεροι το 45% των νέων 17-24 ετών και το 50% των φοιτητών και σπουδαστών!

Φαίνεται ότι ξαφνικά γέμισε η Ελλάδα φιλελεύθερους, με την προοπτική μάλιστα να γίνουν πλειοψηφικό ρεύμα καθώς κυριαρχούν στους νέους. 

 Υπάρχουν κι άλλα στοιχεία στην έρευνα που είναι ενισχυτικά αυτής της, όπως θα δούμε, επιπόλαιης διαπίστωσης.  

Οι περισσότεροι Ελληνες (65%) προτιμούν την ελευθερία από την ισότητα και πάνω από τους μισούς ζητούν να πληρώνουν λιγότερους φόρους κι ας μειωθούν οι κρατικές παροχές. 

Οι 6 στους 10 θεωρούν ότι το κράτος επεμβαίνει υπερβολικά στην οικονομία και απαιτούν να μειωθεί ο δημόσιος τομέας. 

Οι 7 στους 10 απορρίπτουν το κεϊνσιανό μοντέλο και είναι αντίθετοι στη συντήρηση ενός αναποτελεσματικού κρατικού μηχανισμού που χρηματοδοτείται από υψηλή φορολογία.

Οι Ελληνες αγαπούν την αγορά! Το 73% θεωρεί τη αγορά «καλή» (οι νέοι προσεγγίζουν το 90%!). Ακόμα και σχεδόν οι μισοί ψηφοφόροι του ΚΚΕ την αντιμετωπίζουν με συμπάθεια. 

Αλλά οι Ελληνες έχουν επίσης θετική γνώμη για την ανταγωνιστικότητα (87%), τις μεταρρυθμίσεις (80%) και τις αποκρατικοποιήσεις (56%), ενώ εκτιμούν περισσότερο τις πολυεθνικές εταιρείες (42%) από τον συνδικαλισμό (36%). 

Ενα εντυπωσιακό 85% ζητεί ξένες επενδύσεις και θεωρεί ότι η χώρα μας πρέπει να προσφέρει ευνοϊκό φορολογικό καθεστώς και κίνητρα παρόμοια μ’ αυτά που προσφέρουν οι γειτονικές χώρες.  

Επιπλέον, πάνω από 6 στους 10 ζητούν την κατάργηση της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων, 7 στους 10 προτιμούν οι ιερείς να μην πληρώνονται από το κράτος αλλά από την Εκκλησία και 6 στους 10 είναι υπέρ της λειτουργίας μη κρατικών πανεπιστημίων.

Καλώς ήρθατε στη φιλελεύθερη Ελλάδα! Ετοιμη για μεταρρυθμίσεις, αποκρατικοποιήσεις, απολύσεις δημοσίων υπαλλήλων, άνοιγμα αγορών, ανταγωνισμό, ξένες επενδύσεις και ιδιωτικά πανεπιστήμια. Πολύ ωραίο για να είναι αληθινό. Η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη:

ΔΙΕΘΝΗ ΚΑΘΑΡΜΑΤΑ - ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΟΙ ΗΛΙΘΙΟΙ: Ο θάνατος ενός δικτάτορα

Γράφει ο Αριστείδης Χατζής 

Αν. Καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου & Θεωρίας Θεσμών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Ο κόσμος απαλλάχθηκε από έναν δικτάτορα. 

Ο θάνατος ενός δικτάτορα, ιδιαίτερα ενός δικτάτορα που βρίσκεται, έστω και τυπικά, στην εξουσία είναι πάντα ένα πολύ καλό νέο. Αμέσως μετά τον θάνατο δικτατόρων το αυταρχικό τους καθεστώς κλονίζεται. Αυτό ελπίζουμε να γίνει και τώρα στην Κούβα.

Κανονικά θα έκλεινα το άρθρο εδώ. Τι άλλο να πούμε; Ας ευχηθούμε να απαλλαγεί σύντομα ο κουβανικός λαός κι από τον αδελφό και διάδοχό του.

Όμως όχι. Πρέπει να πούμε μερικά ακόμα πράγματα. Ο Κάστρο είναι ειδική περίπτωση.

Καταρχήν γιατί δεν ήταν ένας απλός δικτάτορας:

Είναι ο μακροβιότερος δικτάτορας μεταπολεμικά. Κυβέρνησε αυταρχικά την Κούβα σχεδόν 57 χρόνια. Ας του αναγνωρίσουμε λοιπόν ότι είναι πρωταθλητής της καταπίεσης. Το ρεκόρ του δύσκολα θα σπάσει πλέον. Στην πινακοθήκη των τεράτων του 20ου αιώνα του ανήκει επάξια μια πρωταγωνιστική θέση.

Ο Κάστρο ήταν ένας τυπικός δικτάτορας. Κυβέρνησε αυταρχικά, καταδίωξε τους αντιπάλους του με αγριότητα, έβαψε τα χέρια του με άφθονο αίμα, διατήρησε το λαό του σε κατάσταση εξαθλίωσης ενώ ο ίδιος ζούσε μια ζωή μέσα στη χλιδή και στις κάθε είδους απολαύσεις, στήριξε συγγενή αυταρχικά καθεστώτα, εξασφάλισε την κληρονομική διαδοχή του και βέβαια δεν μετάνιωσε για κανένα από τα αναρίθμητα εγκλήματα που διέπραξε.

Αλλά υπάρχει ένα πιο ενδιαφέρον σημείο της περίπτωσής του. Αυτός ο στυγνός δικτάτορας έχει πλήθος θαυμαστών. 

Ούτε σ’ αυτό βέβαια πρωτοτυπεί ο Κάστρο. Κι άλλοι δικτάτορες του είδους του έχουν. Ο Χίτλερ, ο Στάλιν, ο Μάο, υποθέτω ακόμα και ο Τσαουσέσκου, ο Πινοσέτ και ο Πολ Ποτ. Όπως έχει και ο Γεώργιος Παπαδόπουλος. Σύμφωνοι, όλοι αυτοί οι δικτάτορες δεν είναι ίδιοι. Έχουν πολλές διαφορές μεταξύ τους. Αλλά τους συνδέει ένα κοινό κόκκινο νήμα: το άφθονο αίμα των αντιπάλων τους που έχυσαν απλόχερα.

Ας περιοριστούμε σήμερα στον Κάστρο. Έχυσε τόσο αθώο αίμα που του αξίζει μια νεκρολογία. Άλλωστε ο Κάστρο είναι αρκετά δημοφιλής στην Ελλάδα, στη χώρα που στο κοινοβούλιό της έχει αριθμό ρεκόρ βουλευτών που θαυμάζουν αιμοσταγείς δικτάτορες. Ο Κάστρο διαθέτει κι αυτός το δικό του φαν κλαμπ.

Ακούω ήδη κάποιους να απαντάνε νοερά: μα δεν μπορείς να εξισώνεις έναν επαναστάτη που μπλα, μπλα, μπλα… Ο Κάστρο υπήρξε προσωπικότητα μπλα, μπλα, μπλα… Όταν είμασταν νέοι ήταν σύμβολο μπλα, μπλα, μπλα… Η σοσιαλιστική ουτοπία και ο αντιμπεριαλισμός μπλα, μπλα, μπλα…

Πραγματικά με πιάνει ναυτία. Κάθε επιχείρημα που έχει σκοπό να ξεπλύνει έναν δικτάτορα είναι εμετικό. Οι χιλιάδες εκτελέσεις, οι εξορίες, τα βασανιστήρια, οι ανασκολοπισμοί, οι δίκες-φάρσες, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, τα ψυχιατρεία για πολιτικούς αντιπάλους, η εκπόρνευση του πληθυσμού και βέβαια τα περίπου 1.500.000 Κουβανών που προσπάθησε να διαφύγουν από το νησί όλα αυτά τα χρόνια. Οι περισσότεροι τα κατάφεραν. Δεκάδες χιλιάδες όμως πέθαναν καθώς προσπαθούσαν απεγνωσμένα να γλυτώσουν από τη σοσιαλιστική του ουτοπία. Τα νούμερα αυτά είναι πρωτοφανή. Και ντροπιάζουν για άλλη μια φορά την ανθρωπότητα που τα ανέχτηκε για 6 δεκαετίες.

Ο Κάστρο ανέτρεψε μια άλλη φρικτή δικτατορία για να την αντικαταστήσει απλώς με τη δική του. Κατασκεύασε ένα μονοκομματικό κράτος και επέβαλε την προσωπολατρεία (όπως οι ως άνω συνάδελφοί του). Η ιερή ελευθερία του λόγου και της έκφρασης καταπατήθηκε βάναυσα σε ένα καθεστώς άγριας λογοκρισίας και καταπίεσης. Άτομα και συλλογικότητες που προσπάθησαν να ασκήσουν ακόμα και ειρηνική και μετριοπαθή αντιπολίτευση διώχθηκαν και εξοντώθηκαν. Και όχι μόνο αυτοί αλλά και οι ΛΟΑΤ, οι Μάρτυρες του Ιεχωβά, οι αντιρρησίες συνείδησης και γενικά οποιοσδήποτε δεν ταίριαζε στις προδιαγραφές του καθεστώτος. Διαβάστε τις δεκάδες εκθέσεις της Διεθνούς Αμνηστίας και του Human Rights Watch για να φρίξετε.

Θα μου πείτε δεν έκανε και κάτι καλό; Όπως ο Παπαδόπουλος «που έφτιαξε δρόμους και είχαμε την ησυχία μας»; Όπως ο Χίτλερ «που έφτιαξε την autobahn και έφαγε ο κόσμος ψωμάκι;»  

Ναι, ναι, τι στο διάολο. Μέσα σε σχεδόν 60 χρόνια κάτι θα έπρεπε να είχε κάνει. Αλλά ακόμα και το πιο γνωστό κατόρθωμά του, το μέτριας ποιότητας σύστημα υγείας (δείτε τις πρόσφατες διεθνείς κατατάξεις, βρίσκεται στην 28η θέση, μία θέση κάτω από την… Χιλή) κατάφερε να το μετατρέψει σε εφιάλτη για τα προσωπικά δεδομένα, την αυτονομία του ασθενούς και την ιατρική δεοντολογία. Με οικογενειακούς γιατρούς που θα πρέπει να ενημερώνουν τις αρχές για την «πολιτική υγιεινή» της οικογένειας.

Αυτός ήταν ο Κάστρο που μας εγκατέλειψε το Σάββατο.  

Μας προσφέρει όμως με το θάνατό του μια τουλάχιστον χρήσιμη υπηρεσία:

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: 20 πράγματα που πρέπει να γνωρίζετε για τη συμφωνία της Παρασκευής με ΑΠΛΑ λόγια

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Toυ ΑΡΙΣΤΕΙΔΗ ΧΑΤΖΗ

1. Τι έγινε προχθες; Δεν κατάλαβα!

Η  συμφωνία είναι μια, ας πούμε, ενδιάμεση μεταβατική συμφωνία μεταξύ της Ελλάδας και των εταίρων της. Δηλαδή μια συμφωνία της Ελλάδας με τους εταίρους μας στην Ευρωζώνη (κυρίως τη Γερμανία), την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (ΕΕ), την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα (ΕΚΤ) και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο (ΔΝΤ). Η συμφωνία αυτή είχε έναν κυρίως στόχο: να προλάβει την κατάρρευση του ελληνικού τραπεζικού συστήματος. Νομίζω ότι ο στόχος αυτός επετεύχθη. 

Ένας δεύτερος στόχος ήταν να μην υποχρεωθεί η Ελλάδα να αποχωρήσει από την Ευρωζώνη. Κι αυτός επετεύχθη - προς το παρόν. 

Ο τρίτος στόχος ήταν να ρυθμιστεί ο τρόπος που θα «κλείσει» το μνημόνιο. Θυμίζω ότι η προηγούμενη «μνημονιακή» συμφωνία έληγε στις 31/12/2014. Η κυβέρνηση Σαμαρά δεν την έκλεισε, ζήτησε μόνο δίμηνη παράτασή της (μέχρι 28/2/2015) για να πιέσει τους Έλληνες ψηφοφόρους πριν τις εκλογές και να παγιδεύσει τον ΣΥΡΙΖΑ μετά τις εκλογές. Όπως γνωρίζετε το πρώτο μέρος του σχεδίου απέτυχε παταγωδώς αλλά το δεύτερο λειτούργησε. Η κυβέρνηση προχθες έστειλε ουσιαστικά στις ελληνικές καλένδες το προεκλογικό πρόγραμμά της.

2. Δηλαδή τι έγινε με το μνημόνιο; Έκλεισε; Γλυτώσαμε;

Δυστυχώς όχι. Η κυβέρνηση το αποδέχτηκε. Όχι μόνο δεν το έσκισε αλλά ουσιαστικά το συνυπέγραψε. Η Ελλάδα θα συνεχίσει να παραμένει σε καθεστώς μνημονίου τουλάχιστον μέχρι τον Ιούνιο. Μέσα σ’ αυτήν την περίοδο η Ελλάδα δεν θα μπορεί να κάνει «μονομερείς ενέργειες», δηλαδή η κυβέρνηση δεν θα πραγματοποιήσει το μεγαλύτερο μέρος του προεκλογικού προγράμματός της. Αυτή η δέσμευση περιλαμβάνει την υποχρέωση να μην ληφθούν δημοσιονομικά μέτρα που θα μειώσουν τα έσοδα (π.χ. δόσεις στην Εφορία) αλλά ούτε και μέτρα που θα πλήξουν την ανάπτυξη (π.χ. αύξηση του κατώτατου μισθού) ή το τραπεζικό σύστημα (π.χ. κόκκινα δάνεια). Για κάθε ενέργειά της θα χρειάζεται η «έγκριση» των θεσμών.

Όπως γράφει και ο αριστερός (και πολύ φιλικός προς την Ελλάδα) Guardian σήμερα: «Η ελληνική συμφωνία είναι το πρώτο βήμα στον δρόμο επιστροφής στη λιτότητα».

3. Ποιοι είναι οι «θεσμοί»;

Η ΕΕ, το ΕΚΤ και το ΔΝΤ. Σας θυμίζει κάτι; Ναι, είναι η τρόικα. Είναι χαρακτηριστικό ότι κανείς δεν έθεσε ούτε για αστείο το ενδεχόμενο να αποχωρήσει το ΔΝΤ…

4. Και τι θα γίνει τον Ιούνιο; Θα ξεμπερδέψουμε τότε;

Μέχρι τον Ιούνιο οι «θεσμοί» θα μας ελέγχουν και θα μας αξιολογούν (μια από τα ίδια δηλαδή). Αν η αξιολόγηση μας βγάλει προβιβάσιμους θα κλείσει το προηγούμενο μνημόνιο - που θυμίζω ότι έπρεπε να κλείσει στις 31/12/2014 αλλά δεν έκλεισε λόγω της αποτυχημένης απελπισμένης προσπάθειας της κυβέρνησης ΝΔ-ΠΑΣΟΚ να βγει η χώρα μας στις αγορές και της καιροσκοπικής εμμονής του ΣΥΡΙΖΑ να πάμε σε εκλογές (μια εμμονή που τώρα μετανιώνει πικρά).

5. Αν δηλαδή πάμε καλά μέχρι τότε τι θα γίνει μετά; Θα γλυτώσουμε από την τρόικα και η κυβέρνηση θα εφαρμόσει το πρόγραμμά της από το φθινόπωρο;

Δυστυχώς και πάλι όχι. Αυτή η παράταση μέχρι τον Ιούνιο δεν έχει σκοπό μόνο να κλείσει το προηγούμενο μνημόνιο και να υποχρεώσει την σημερινή κυβέρνηση να αποδεχτεί τις συμφωνίες των προηγούμενων. Ο σημαντικότερος σκοπός της παράτασης είναι να διαμορφωθεί το νέο μνημόνιο (που από εδώ και πέρα θα το λέμε «συμβόλαιο»).

Το μνημόνιο θα είναι απαραίτητο για να μπορέσουμε να εκπληρώσουμε τις τεράστιες υποχρεώσεις προς τους δανειστές μας (ιδίως την ΕΚΤ) τον Ιούλιο και τον Αύγουστο. Γι’ αυτό απερρίφθη και το αίτημά μας για εξάμηνη παράταση (για να μπορούν να μας πιέσουν και τότε). Στα τέλη Ιουνίου λοιπόν θα έχουμε μια από τα ίδια. Αλλά και πάλι στο τέλος θα συμφωνήσουμε. Σε ένα νέο μνημόνιο.

6. Είναι δυνατόν!!! Γιατί θα το κάνει αυτό η κυβέρνηση;

Γιατί η Ελλάδα δεν μπορεί να επιβιώσει χωρίς δανεικά. Αυτά που μας προσφέρει η αγορά είναι πανάκριβα διότι ακόμα είμαστε αφερέγγυοι. Οι εταίροι μας προσφέρουν φθηνά δανεικά (ένα πραγματικά πολύ μικρό επιτόκιο) αλλά απαιτούν από εμάς να κάνουμε όσες μεταρρυθμίσεις χρειάζονται για να αναπτυχθεί η οικονομία, να γίνουμε φερέγγυοι και να δανειζόμαστε φθηνά όπως ήδη το πέτυχαν οι άλλες χώρες που αντιμετώπισαν παρόμοιο πρόβλημα φερεγγυότητας τα προηγούμενα πέντε χρόνια (Ισπανία, Πορτογαλία, Ιρλανδία). Επιπλέον οι εταίροι μας θέλουν να είναι σίγουροι ότι θα πληρώσουμε όσα τους χρωστάμε.

7. Δηλαδή δεν θα διαγραφεί το χρέος;

Όχι. Αυτή ήταν άλλωστε η πρώτη μεγάλη «στροφή» της νέας κυβέρνησης. Αποδέχτηκε πολύ γρήγορα την υποχρέωση να πληρώσει το χρέος. Όλες οι ρητορείες για απεχθές χρέος, διαγραφή, κούρεμα κλπ. εγκαταλείφτηκαν σχεδόν αμέσως. Προχθες ο Γιάνης Βαρουφάκης δήλωσε με έμφαση ότι θα πληρώσουμε κανονικά όλα τα δάνεια.

Όμως υπάρχει η προοπτική ελάφρυνσης της εξυπηρέτησης του χρέους (debt relief). Δηλαδή ίσως μας δώσουν μεγαλύτερες περιόδους χάριτος, μας ρίξουν λίγο ακόμα τα ήδη χαμηλά επιτόκια, «απλώσουν» το χρέος στο μέλλον (δηλαδή θα ελαφρύνουν εμάς και θα μεταφέρουν χρέος στα παιδιά και στα εγγόνια μας). Είναι πιθανόν να χρησιμοποιηθούν και άλλες αλχημείες για να μας διευκολύνουν, όπως η ρήτρα ανάπτυξης (θα πληρώνουμε όταν έχουμε λίγο περισσότερα χρήματα να ξοδέψουμε).

8. Γιατί θα περιμένουμε μέχρι τον Ιούνιο; Άκουσα ότι η κυβέρνηση θα πρέπει μέχρι τη Δευτέρα να στείλει ένα κείμενο με τις μεταρρυθμίσεις που προτείνει. Αυτό δεν θα είναι το νέο μνημόνιο;

Όχι, αυτό είναι ένα μνημόνιο light. Θα είναι ένα μικρό «συμβολαιάκι» («μνημονιάκι») με τους εταίρους μας για την περίοδο μέχρι τον Ιούνιο. Θα περιλαμβάνει τις μεταρρυθμίσεις που θα προωθήσουμε μέχρι τον Ιούνιο για να μας επιτρέψουν να κλείσουμε το προηγούμενο μνημόνιο και να πάρουμε όσα ακόμα ποσά περιλαμβάνει η συνδεδεμένη με το μνημόνιο δανειακή σύμβαση και τα διάφορα παραρτήματά τους (κυρίως επιστροφές τόκων).

9. Πάλι καλά που θα το ετοιμάσουμε εμείς και όχι αυτοί (όπως συνέβαινε μέχρι τώρα).

Λάθος. Θα γίνει περίπου ό,τι γινόταν μέχρι τώρα. Αν και η ελληνική κυβέρνηση θα γράψει το πρώτο σχέδιο (draft) αυτό θα πρέπει να εγκριθεί από τους εταίρους. Η κυβέρνηση βέβαια τη Δευτέρα θα καταθέσει γενικολογίες και αφηρημένες υποσχέσεις για καταπολέμηση της διαφθοράς, της διαπλοκής και της φοροδιαφυγής. Δηλαδή θα μας το στείλουν οπωσδήποτε πίσω με διορθώσεις και κυρίως προσθήκες. Θα ακολουθήσει μια σύντομη διαπραγμάτευση που θα μοιάζει ανατριχιαστικά πολύ με εκείνες του Παπακωνσταντίνου, του Βενιζέλου, του Στουρνάρα και του Χαρδούβελη. Αυτό είναι και το πρόβλημα. Όχι γιατί θα μας «επιβάλλουν» πράγματα που είναι αντίθετα με τα συμφέροντά μας αλλά γιατί και αυτή η κυβέρνηση θα ακολουθήσει την ίδια παρελκυστική πολιτική. Θα κάνει ό,τι μπορεί (όπως οι προηγούμενες) για να μην εφαρμόσει εκείνες τις μεταρρυθμίσεις που είναι απαραίτητες για την οικονομική ανάπτυξη και θα ψάχνει πάλι για «ισοδύναμα» μέτρα. Η μεγαλύτερη ντροπή για το ελληνικό πολιτικό σύστημα είναι ότι αντιστέκεται σχεδόν στο σύνολό του (από τη ΝΔ μέχρι τον ΣΥΡΙΖΑ) σε κάθε πραγματική μεταρρύθμιση που έπρεπε να γίνει ήδη από τη δεκαετία του 1990.

10. Τι θα περιλαμβάνουν τελικά οι μεταρρυθμίσεις αυτές;

Τα πάντα. Περίπου όλα όσα υποσχεθήκαμε αλλά δεν κάναμε στα προηγούμενα μνημόνια. Θα συμπεριλαμβάνουν οπωσδήποτε περικοπές, αποκρατικοποιήσεις, ιδιωτικοποιήσεις και μεταρρυθμίσεις που θα σπάσουν αυγά. Ας ελπίσουμε ότι θα περιλαμβάνουν και σύγκρουση με την ολιγαρχία και τα καρτέλ.

11. Εντάξει. Αλλά ένα πράγμα δεν καταλαβαίνω. Γιατί η νέα κυβέρνηση, με τέτοια στήριξη από τον ελληνικό λαό, με τόσο ριζοσπαστικό πρόγραμμα και με έναν τόσο ικανό στις διαπραγματεύσεις υπουργό Οικονομικών κατέληξε σ’ αυτήν τη συμφωνία;

Εδώ θα μπορούσα να γράψω πολλά αλλά θα περιοριστώ στο τηλεφώνημα του Αλέξη Τσίπρα στην Άγκελα Μέρκελ. Το τηλεφώνημα αυτό θα πρέπει να ήταν ιδιαίτερα επώδυνο για τον έλληνα πρωθυπουργό αφού κυριολεκτικά ζήτησε από τη Γερμανίδα καγκελάριο να δεχτεί τη προχθεσινή συμφωνία. Βλέπετε το σχέδιο των γερμανών ήταν να τηρήσουν σκληρή στάση, να αποφύγουν τη συμφωνία και να αφήσουν ευάλωτο το ελληνικό τραπεζικό σύστημα για να μας πιέσουν ακόμα περισσότερο. Η κατάσταση μέχρι προχθες ήταν τραγική. Οι εκροές καταθέσεων (αναλήψεις) από τις ελληνικές τράπεζες την Τετάρτη και Πέμπτη, ξεπέρασαν το €1 δις. Δεν ξέρω τι έγινε την Παρασκευή αλλά όλοι έτρεμαν το τριήμερο (καθώς θύμιζε Κύπρο).

Δεν υπήρχε περίπτωση να άνοιγαν κανονικά οι Ελληνικές τράπεζες την Τρίτη. Μέσα στο Σ/Κ θα είχαν αδειάσει τα ATMs και την Καθαρά Δευτέρα δεν θα ξεκινούσε η Σαρακοστή αλλά η Μεγάλη Εβδομάδα. Η κυβέρνηση θα επέβαλε οπωσδήποτε περιορισμούς στις κινήσεις κεφαλαίων, ίσως και πριν το Eurogroup αν δεν προηγούνταν η προφορική συμφωνία Τσίπρα-Μέρκελ. Η οποία βέβαια είχε τη γνωστή κατάληξη.

Είναι μάλιστα χαρακτηριστικό ότι το περιεχόμενο της χθεσινής συμφωνίας διαμορφώθηκε μετά από συνεννοήσεις και συναντήσεις κυρίως του Scheuble (Γερμανία) με την Lagarde (ΔΝΤ), τον Moscovici (EE) και τον Draghi (ΕΚΤ) – με τον Γιάνη Βαρουφάκη σχεδόν απόντα…

Δηλαδή, με δύο λόγια: αυτοί βαρούσαν τα νταούλια κι εμείς χορεύαμε.

12. Ναι αλλά η κυβέρνηση μιλά για νέα σελίδα, για το τέλος της τρόικας και του μνημονίου!

Είστε τόσο αφελείς;

13. Και πώς θα το παρουσιάσει στους ψηφοφόρους την ερχόμενη εβδομάδα, τους επόμενους 4 μήνες, τον Ιούνιο (μετά τη συμφωνία) και τελικά το φθινόπωρο;

ΚΟΙΝΩΝΙΑ, ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ και ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ: Το δικαίωμα στη λήθη - Οι μηχανές αναζήτησης, τα προσωπικά δεδομένα και η ελευθερία της έκφρασης

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Toυ Αριστείδη Χατζή 

Αναπληρωτή καθηγητή Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

Τον Ιούλιο του 1990 δύο αδέλφια δολοφόνησαν έναν ηθοποιό στο Μόναχο. Το πτώμα ήταν άσχημα κακοποιημένο, ο ηθοποιός πολύ γνωστός και βέβαια η υπόθεση πρωταγωνίστησε στον γερμανικό Τύπο. Τα αδέλφια καταδικάστηκαν σε ισόβια αλλά ποτέ δεν παραδέχθηκαν την ενοχή τους. Μέχρι το 2008 βγήκαν και οι δύο από τη φυλακή με αναστολή και απαίτησαν από τη Wikipedia να αφαιρέσει το όνομά τους από το λήμμα που αφορούσε τον νεκρό ηθοποιό. Πέτυχαν κάποιες μικρές νίκες, τελικά όμως δεν κατόρθωσαν να τους αναγνωριστεί ένα «δικαίωμα στην (ψηφιακή) λήθη» γιατί ενώ οι αποφάσεις των γερμανικών δικαστηρίων ήταν αντιφατικές δεν υπήρχε καμία περίπτωση να αναγκάσουν τη Wikipedia να αφαιρέσει τα ονόματά τους από την αγγλική έκδοσή της.

Βλέπετε η Wikipedia έχει την έδρα της τις ΗΠΑ και είναι, ευτυχώς, αδύνατον ένα δικαστήριο να την αναγκάσει να αυτολογοκριθεί, εφόσον κάτι τέτοιο θα παραβίαζε ένα ιερό για το αμερικανικό Σύνταγμα δικαίωμα, το δικαίωμα στην ελευθερία του λόγου, της έκφρασης και του Τύπου.  

Η προστασία αυτών των δικαιωμάτων είναι τόσο ισχυρή ώστε σε καμία περίπτωση να μην επιτρέπει το είδος της λογοκρισίας η οποία είναι απαραίτητη για την προστασία προσωπικών δεδομένων που ένα δικαίωμα στη λήθη απαιτεί. 

Το ενδιαφέρον είναι ότι και το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή είναι ένα «αμερικανικό» δικαίωμα που γεννήθηκε ουσιαστικά το 1890.

Το δικαίωμα αναγνωρίστηκε από τα αμερικανικά δικαστήρια και οδήγησε σε ιστορικές αποφάσεις προστασίας, κυρίως σε περιπτώσεις που το δικαίωμα παραβιαζόταν από κρατικές υπηρεσίες. Ομως, όταν το δικαίωμα αυτό έρχεται σε σύγκρουση με το δικαίωμα στην ελευθερία του λόγου, το τελευταίο πάντα υπερισχύει. 

Στην Ευρώπη, δυστυχώς, το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή αλλά και άλλου είδους θεσμικές προτεραιότητες έχουν σε πολλές περιπτώσεις περιορίσει σοβαρά την ελευθερία της έκφρασης.

Βέβαια, υπάρχουν και περιπτώσεις λιγότερο σοβαρές από μια πολύκροτη δολοφονία, όπως π.χ. μια αναγγελία πλειστηριασμού. Γιατί να παραμείνει στο διηνεκές αυτή η πληροφορία στο Διαδίκτυο, ακόμα κι αν τελικά εκπλήρωσες τις υποχρεώσεις σου;  

Η απαίτηση να ξεχαστεί μια κακή στιγμή σου, που δεν ενδιαφέρει σχεδόν κανέναν άλλον εκτός από σένα, ακούγεται εύλογη. Αυτή η εύλογη απαίτηση όμως οδηγεί σε πολύ ολισθηρή πλαγιά, όπως είναι ολοφάνερο σε όποιον διαβάσει την πολύ πρόσφατη απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου (C-131/12) σύμφωνα με την οποία οι ευρωπαίοι πολίτες έχουν το δικαίωμα να απαιτήσουν από μια μηχανή αναζήτησης να αφαιρέσει τις αναφορές στο παρελθόν τους. Θεωρήθηκε δηλαδή ότι αυτό που κάνουν αυτές οι μηχανές αναζήτησης είναι ένα είδος «επεξεργασίας δεδομένων» και στην περίπτωσή μας «προσωπικών», άρα μπορεί να περιοριστεί. Το Δικαστήριο έτσι δεν αποφάσισε να κατεβούν όλα τα σχετικά δημοσιεύματα που σε αφορούν (αυτό θα ήταν παρανοϊκό) αλλά αποφάσισε να δυσκολέψει τη ζωή όσων κάνουν έρευνα πάνω σε ζητήματα που σε αφορούν.

Δεν είναι δυνατόν, βέβαια, να έχουν οι πάντες το δικαίωμα να αφαιρεθεί ό,τι τους αφορά. Θα πρέπει, σύμφωνα με το Δικαστήριο, να γίνεται στάθμιση. Να σταθμίζεται, δηλαδή, καταρχήν το δικαίωμα στην ιδιωτική ζωή με τα δικαιώματα στην ελευθερία της έκφρασης, της πληροφόρησης, της ενημέρωσης κ.λπ. Εάν, για παράδειγμα, το άτομο που ζητεί προστασία είναι ένα δημόσιο πρόσωπο (π.χ. ένας πολιτικός) και η ιστορία του ενδιαφέρει την κοινή γνώμη, τότε και η προστασία του θα πρέπει να είναι μικρότερη.

Δεν χρειάζεται να τονίσω πόσο παράλογη και ανεδαφική είναι η απόφαση και πόσο σύντομα θα καταστεί ανεφάρμοστη. Εδώ θα λειτουργήσει οπωσδήποτε το φαινόμενο της ανάστροφης επιλογής:  

KOINΩΝΙΑ: Οι έμποροι της ηθικής

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ
Του Αριστείδη Χατζή 

Αναπληρωτή καθηγητή Φιλοσοφίας Δικαίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών

Οι οικονομολόγοι έχουν μια κακή συνήθεια. Ενδιαφέρονται για τις προτιμήσεις των ανθρώπων όπως αυτές εκδηλώνονται μέσω των επιλογών τους. Δεν τους ενδιαφέρει το τι θέλεις ή νομίζεις ότι κάνεις, αλλά αυτό που πραγματικά κάνεις. 

Ενδιαφέρονται δηλαδή για τις πράξεις σου. Ετσι, δεν τους απασχολεί και τόσο ότι δηλώνεις πως είσαι καλλιεργημένος, διαβάζεις βιβλία, βλέπεις θεατρικές παραστάσεις και αγαπημένα σου τηλεοπτικά προγράμματα είναι τα ντοκιμαντέρ για την αναπαραγωγή των πιγκουίνων. Δεν εμπιστεύονται τις δηλώσεις. Για να ανακαλύψουν τις προτιμήσεις σου θα αναζητήσουν τις πράξεις σου.

Ισως διαπιστώσουν τότε ότι διαβάζεις μόνο αθλητικές εφημερίδες ή νεο-άρλεκιν με «αποχρώσεις», στο θέατρο δεν πατάς το πόδι σου παρά μόνο για να φωτογραφιστείς με τον ηθοποιό της σαπουνόπερας που παρακολουθείς ανελλιπώς, όταν βέβαια δεν συμπίπτει με το εκάστοτε τουρκικό έπος. Δηλώνεις και θέλεις να είσαι κάτι άλλο από αυτό που είσαι πραγματικά και δεν σου αρέσει καθόλου να στο θυμίζουν.

Ο κοινωνιολόγος Ερβινγκ Γκόφμαν στο περίφημο έργο του «Η παρουσίαση του εαυτού στην καθημερινή ζωή» παρομοιάζει την καθημερινή συμπεριφορά μας με μια μικρή θεατρική παράσταση που έχει στόχο να καθορίσει την εικόνα που έχουν οι άλλοι για εμάς. Η εικόνα αυτή είναι πλαστή, είμαστε κάτι διαφορετικό από αυτό που παριστάνουμε, αλλά είναι τόσο σημαντικό για εμάς να παρουσιάσουμε μια βελτιωμένη εκδοχή του εαυτού μας που δεν διστάζουμε να εξαπατήσουμε.

Ομως υπάρχει ένα πρόβλημα. Ακόμα και οι καλοί επαγγελματίες ηθοποιοί που έχουν υιοθετήσει τη «Μέθοδο», δηλαδή την τεχνική προσωρινής απορρόφησης της προσωπικότητάς τους από τον ρόλο που ερμηνεύουν, αντιμετωπίζουν προβλήματα αναπροσαρμογής στην πραγματικότητα. Είναι δύσκολο να υποδύεσαι έναν ρόλο σε κάθε δημόσια εμφάνισή σου, είναι πολύ κουραστικό να ζεις μέσα σε μια αντίφαση. Ο μοναδικός τρόπος να την ανεχτείς είναι να την απαρνηθείς. Εάν πιστέψεις ότι είσαι κάτι άλλο, εάν καταπιέσεις τον πραγματικό σου εαυτό και προβάλεις το θεατρικό σου alter ego ως τη μοναδική ταυτότητά σου, τότε θα νιώσεις ανακούφιση. Επιπλέον θα είσαι και πιο πειστικός.

Αλλά ο πραγματικός σου εαυτός δεν εξαφανίζεται. Υπάρχει πίσω στο παρασκήνιο, έτοιμος να αναδυθεί με κάθε ευκαιρία.  

Ο κοινωνικός ψυχολόγος Λίον Φέστινγκερ εντόπισε αυτή την ψυχοφθόρα αντίφαση μεταξύ της πραγματικότητας και των προσδοκιών μας. Την ονόμασε «γνωστική ασυµφωνία» και περιέγραψε την τάση που όλοι έχουμε, λίγο - πολύ, να σφραγίζουµε τα µάτια µας και τα αυτιά µας για να µην ακούσουµε κάτι που θα διαψεύσει την όμορφη εικόνα που έχουµε πλάσει για τον εαυτό µας και τους άλλους. Αυτήν την εικόνα καταστρέφουν τα οικονομικά όταν επικεντρώνονται στις πράξεις και αδιαφορούν για τα παχιά λόγια.

Είναι αλήθεια ότι η κακή συνήθεια των οικονομολόγων στενοχωρεί πολλούς. Ιδιαίτερα εκείνους που έχουν κατασκευάσει συνειδητά και μεθοδικά για τους εαυτούς τους μια εικόνα που απέχει πολύ από την πραγματική και, επιπλέον, όχι μόνο προσπαθούν να την επιβάλλουν στους άλλους, αλλά μαζί και το είδος της συμπεριφοράς που αυτή η πλαστή εικόνα αντιπροσωπεύει. Αυτοί οι «έμποροι της ηθικής» (όπως τους ονομάζει εύστοχα ο κοινωνιολόγος Howard Becker) δεν συνδέονται απαραίτητα με ιερατεία και κατηχητικά. Μπορεί κανείς να τους βρει παντού: 

ΔΗΜΟΣΙΟΓΡΑΦΙΑ και ΠΡΟΣΩΠΙΚΑ ΔΕΔΟΜΕΝΑ στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Η δημοσιότητα ως πολιτικός λόγος

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟΥ ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝΤΟΣ

Του Αριστείδη Χατζή 

Αναπληρωτή καθηγητή Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Τμήμα ΜΙΘΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών. 

Η δημοσίευση της λίστας Λαγκάρντ θέτει άλλη μία φορά το ζήτημα της σύγκρουσης του ατομικού δικαιώματος για την προστασία ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων με την ελευθερία του Τύπου. 

Προφανώς, η δημοσίευση θέτει σοβαρά νομικά ζητήματα και είναι αρκετά πιθανό να έχει παραβιάσει και την ειδική νομοθεσία για την προστασία προσωπικών δεδομένων αλλά και εκείνη για τη δημοσιοποίηση υλικού της προδικασίας. Αλλά εδώ πρόκειται για κλασική περίπτωση, που μία νομικίστικη απάντηση χάνει οπωσδήποτε το δάσος.  

Το ερώτημα που πρέπει να απαντήσουμε είναι διαφορετικό: πρέπει να περιορίζεται η ελευθερία του Τύπου από ένα τέτοιο πλέγμα νομικών ρυθμίσεων που, με πρόσχημα την προστασία διαδικασιών, προσώπων ή ακόμα και του «εθνικού συμφέροντος», να απαγορεύει ουσιαστικά στους δημοσιογράφους να ερευνήσουν και να αποκαλύψουν; 

Η απάντησή μου είναι κατηγορηματική: 

Ο πιο καλός ο μαθητής

Ε-Ξ-Α-Ι-Ρ-Ε-Τ-Ι-Κ-Ο

Του Αριστείδη Χατζή 

Αναπληρωτή καθηγητή Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Τμήμα ΜΙΘΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών

Εχει μεγάλο ενδιαφέρον η υστερία που έχει καταλάβει τις ελληνικές πολιτικές και πνευματικές ελίτ στην προοπτική κατάληψης των ανακτόρων από τον ΣΥΡΙΖΑ. 

Είναι αμέτρητα τα κείμενα που έχουν γραφτεί με πανομοιότυπο συμπέρασμα: Τυχόν κυριαρχία του ΣΥΡΙΖΑ στις 17 Ιουνίου θα οδηγήσει την Ελλάδα στην καταστροφή. Θα βρεθούμε εκτός ευρωζώνης, ίσως και εκτός ΕΕ, παρίες, πεπτωκότες, αφορισμένοι. Και το χειρότερο απ' όλα: θα έρθουν οι κομμουνιστές και θα δημεύσουν τις καταθέσεις μας. Φυσικά κάθε επιπλέον άρθρο απελπισίας και κάθε φιλική ή χοντροκομμένη σύσταση από την Εσπερία προσθέτει μερικές ακόμη χιλιάδες ψήφους στην κόκκινη «αυτοκρατορία του κακού».

Θα μου επιτρέψετε να μην ανησυχώ, αλλά να το διασκεδάζω. Γιατί μου φαίνεται ιδιαίτερα φαιδρό, σχεδόν ξεκαρδιστικό, να ανησυχούν όσοι ανησυχούν επειδή θα τους διαδεχθεί ο καλύτερος μαθητής τους. Το πολύ πολύ να τον κατηγορήσουμε για πατροκτονία. 

Αλλά ας τα πάρουμε από την αρχή.

Η αλαζονεία, η αμετροέπεια, το θράσος και ο ελληναράδικος τσαμπουκάς του ηγέτη του ΣΥΡΙΖΑ βρίσκονται στα γονίδια που κληρονόμησε από τους πνευματικούς του πατέρες στα δύο πρώην μεγάλα κόμματα. Μου θυμίζουν για παράδειγμα αμέτρητους παλαιούς και νεότερους συναδέλφους του που, αφού δοξάστηκαν στη φοιτητική ή συντεχνιακή συνδικαλιστική τσογλανιά ή μεγαλούργησαν στην ανεγκέφαλη προσωπολατρία, κατέλαβαν επάξια τις θέσεις των πατέρων του έθνους.

Η κουτοπόνηρη άγνοια, ο οικονομικός αναλφαβητισμός και ο στρουθοκαμηλισμός δεν είναι ίδιον μόνο του ηγέτη του ΣΥΡΙΖΑ, αλλά όλων όσοι σαν αυτόν αποτελούν άριστα δείγματα του είδους homo-komatoskylus, που συνελήφθησαν σε κομματικούς σωλήνες και ενηλικιώθηκαν στα ανώτατα κομματικά εκπαιδευτήρια. 

Ποιοι ήταν αυτοί που οδήγησαν την ελληνική Παιδεία στον ευτελισμό του δημοκρατικού πέντε και στην εξ αποστάσεως πανεπιστημιακή εκπαίδευση της μετριότητας, στη νομιμοποίηση της βίας κατά των διαφωνούντων, στον φασισμό των καταλήψεων και στον εξοβελισμό κάθε έννοιας αξιοκρατίας, αξιολόγησης και οργάνωσης; 

Ποιοι ήταν αυτοί που ανέδειξαν αμόρφωτους και ανεπάγγελτους σε στελέχη και υπουργούς, αλλά και ποιοι ήταν αυτοί που τα ανέχτηκαν όλα αυτά και εμπόδισαν κάθε προσπάθεια μεταρρύθμισης με νύχια και με δόντια;

Η αφέλεια, η συνωμοσιολογία και η άγνοια του κινδύνου πάνε έτσι κι αλλιώς μαζί με τα παραπάνω. Τι περιμένατε; Να μπορούν να αντιληφθούν πώς λειτουργούν οι αγορές και τι είναι η ευρωπαϊκή ενοποίηση αυτοί που η παιδεία τους εξαντλείται σε χιλιαστικά κείμενα και σε δογματικές φυλλάδες της κακιάς ώρας; Ή να καταλαβαίνουν τη διαφορά εθνικών δικαίων και εθνικών συμφερόντων; 

Ομως ποιος εξέθρεψε αυτούς τους παλαιοημερολογίτικους θυλάκους αναχρονισμού και αντίδρασης; Τι έλεγαν όλοι αυτοί που φρίττουν σήμερα τη δεκαετία του 1970 και του 1980; Από πού ξεκίνησαν προτού επιδοθούν στο πρωτάθλημα εισοδισμού;

Η αντιμεταρρύθμιση

Toυ Αριστείδη Χατζή

Αναπληρωτή καθηγητή Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Τμήμα ΜΙΘΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών

Γίνεται ολοφάνερο μέρα με τη μέρα το αδιέξοδο στο οποίο έχουμε περιέλθει και η ουσιαστική παραίτηση όλων όσοι προσπάθησαν, έστω με μισή καρδιά, να αλλάξουν κάτι σ' αυτή τη χώρα. Ηταν τόσο αναμενόμενη αυτή η αποτυχία (βλ. Α. Χατζής, «Γιατί θα αποτύχουν τα μέτρα», «Newstime», 14/3/2010) που αναρωτιέμαι αν οι εμπνευστές τους και οι εφαρμοστές τους ήταν υπεραισιόδοξοι ή έπαιξαν απλώς σε μια θεατρική παράσταση που ήξεραν εκ των προτέρων ότι θα πάει άπατη.

Η αποτυχία τους όμως αυτή δεν είναι δυστυχώς προσωποπαγής αλλά εξωτερικεύτηκε απαξιώνοντας, για ακόμη μία φορά, όλες σχεδόν τις μεταρρυθμιστικές δυνάμεις στην Ελλάδα. Οι δυνάμεις αυτές είναι ελάχιστες και λιποβαρείς. Κινητοποιήθηκαν όλη αυτή την περίοδο, αγωνίστηκαν, απογοητεύθηκαν, είχαν ελάχιστες μικρές επιτυχίες και πολλές και θλιβερές αποτυχίες, αποψιλώθηκαν, στοχοποιήθηκαν και σε πολλές περιπτώσεις αποσύρθηκαν οριστικά.

Για την αποτυχία αυτή υπάρχουν βέβαια ευθύνες: Από την αρχή η συνταγή ήταν προβληματική. Ο συνδυασμός λιτότητας και μεταρρυθμίσεων θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε ύφεση. Ομως δεν ήταν καταδικασμένη να αποτύχει. Αν η λιτότητα εφαρμοζόταν με δίκαιο και ταυτόχρονα οικονομικά αποτελεσματικό τρόπο, θα γινόταν ευκολότερα αποδεκτή. Αν οι μεταρρυθμίσεις είχαν πραγματοποιηθεί, θα βλέπαμε ήδη τα πρώτα θετικά αποτελέσματα μιας οικονομίας απελευθερωμένης από τον παρασιτισμό. Ωστόσο η λιτότητα εφαρμόστηκε με τον πλέον άδικο, ισοπεδωτικό, ανήθικο τρόπο, οι δε μεταρρυθμίσεις δεν έγιναν ποτέ. Για όποιον δεν γνωρίζει τους μηχανισμούς αποτελεί παράδοξο γιατί εφαρμόστηκαν με τόσο ιεραποστολική αποφασιστικότητα τα πιο αντιδημοφιλή εισπρακτικά μέτρα από τους ίδιους που λιποψύχησαν να μας απελευθερώσουν από τους εγχώριους συντεχνιακούς στρατούς κατοχής που μας εκβιάζουν κατάμουτρα και αναίσχυντα.

Τα χειρότερα όμως δεν ήρθαν ακόμα. Βλέπετε, όλο αυτό το διάστημα οι εκπρόσωποι της αντιμεταρρύθμισης ανασυντάχθηκαν. Είναι δυστυχώς πολλοί και ισχυροί. Μπορεί να έχουν τεράστιες διαφορές μεταξύ τους, να ξεκινούν από διαφορετικές αφετηρίες, μπορεί να μην είναι όλοι κακόπιστοι και σίγουρα δεν χρησιμοποιούν τα ίδια μέσα. Αλλά έχουν όλοι έναν κοινό στόχο: την αποτυχία της μεταρρύθμισης. Ο κοινός στόχος τούς κάνει πανίσχυρους.

Ποιοι είναι;

Το νοικοκύρεμα και η ανάπτυξη

Γράφει ο  Αριστείδης Χατζής

Αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Τμήμα ΜΙΘΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών

Το ερώτημα που απασχολεί τους πάντες πλέον είναι το πότε θα γίνουν οι εκλογές. Είναι ένα εύλογο ερώτημα. Οι εκλογές είναι απαραίτητες γιατί το έλλειμμα νομιμοποίησης δεν έχει ξεπεραστεί, παρά τον σχηματισμό πολυκομματικής κυβέρνησης. Θα πρέπει σύντομα να δοθεί στον ελληνικό λαό η δυνατότητα να ερωτηθεί για το μέλλον του. Οι εκλογές αυτές θα διαφέρουν από τις προηγούμενες σε κάτι θεμελιώδες: οι δυνατότητες εξαπάτησης του ελληνικού λαού έχουν μειωθεί σημαντικά. Αυτό όμως δεν με κάνει καθόλου αισιόδοξο.

Βλέπετε, πιστεύω ότι οι εκλογές αυτές, όποιο και αν είναι το αποτέλεσμά τους, δεν θα επιλύσουν το ελληνικό πρόβλημα και φοβάμαι ότι δεν θα αποτελέσουν ούτε καν την αφετηρία επίλυσής του. 

Διότι η βασική αιτία της κρίσης δεν είναι ούτε το χρέος, ούτε η πτώχευση, ούτε η παγκόσμια κρίση, ούτε το ευρώ, αλλά ούτε και τα συμπτώματα που υποκρύπτουν την πραγματική αιτία: η ελληνική κρίση είναι μια θεσμική κρίση. Είναι ταυτόχρονα κρίση απουσίας, ανεπάρκειας και αναποτελεσματικότητας θεσμών και σε πολλές περιπτώσεις κρίση κακών ποιοτικά θεσμών, θεσμών που παγιδεύουν την ελληνική κοινωνία αντί να την προστατεύουν και να την ενδυναμώνουν. Οποια κυβέρνηση προκύψει θα πρέπει να αντιμετωπίσει αυτή τη θεσμική αποτυχία.

Ο μεγάλος αμερικανός οικονομολόγος Mancur Olson είχε διακρίνει τις προϋποθέσεις που είναι απαραίτητες για την ανάπτυξη και πρόοδο μιας χώρας: ελεύθερη αγορά, κράτος δικαίου, θεσμικό πλαίσιο κατάλληλο για οικονομική ανάπτυξη και ελίτ που να καταλαβαίνουν οικονομικά. 

Ας αφήσουμε την τελευταία προϋπόθεση γιατί είναι μια πικρή ιστορία και ας μην ανοίξουμε τη συζήτηση για το κράτος δικαίου. Προφανώς η Ελλάδα είναι ένα κράτος δικαίου, αλλά σίγουρα δεν αποτελεί και πρότυπο.

Η ελληνική οικονομία αποτελείται μήπως από ελεύθερες ανταγωνιστικές αγορές;  

Ποιος δικαιούται να κυβερνά?

Του Αριστείδη Χατζή

Αναπληρωτή καθηγητή Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Τμήμα ΜΙΘΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών

Ποιος δικαιούται να κυβερνά αυτόν τον τόπο; Το ερώτημα ελπίζαμε ότι είχε απαντηθεί ικανοποιητικά το 1875 και οριστικά το 1975, αλλά δυστυχώς συνεχίζει να μας απασχολεί μέχρι σήμερα.  

Ποιος δικαιούται να λαμβάνει αποφάσεις σε αυτή τη χώρα, ιδίως όταν αυτές αφορούν όχι μόνο τον εαυτό του αλλά και άλλα άτομα;

Ο καλύτερος τρόπος λήψης αποφάσεων σε μια Πολιτεία είναι αυτός που ανακάλυψαν ουσιαστικά οι αρχαίοι Αθηναίοι - η αρχή της πλειοψηφίας, δηλαδή η δημοκρατική αρχή ως μέθοδος λήψης συλλογικών αποφάσεων. Η αρχή αυτή οδήγησε στην αρχή της λαϊκής κυριαρχίας με αποτέλεσμα οι δύο αυτές αρχές να ταυτίζονται πλέον. Καθώς οι συνθήκες δεν επιτρέπουν πλέον την άμεση δημοκρατία, ένα μεγάλο μέρος των Συνταγμάτων αφιερώνεται στη ρύθμιση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας και ιδιαίτερα στον τρόπο με τον οποίο η εκάστοτε πλειοψηφία θα εκφράσει αποτελεσματικά τις επιθυμίες της και θα ελέγξει την πραγματοποίησή τους από τους εκπροσώπους της.

Το Σύνταγμα όμως καθιερώνει και τη φιλελεύθερη αρχή. Η φιλελεύθερη αρχή συνδέεται με αυτό που ονομάζεται κράτος δικαίου, δηλαδή το κράτος όπου κυρίαρχος είναι ο νόμος και όχι οι άνθρωποι. Η ιδέα του κράτους δικαίου αναπτύσσεται από τον Σωκράτη στον Κρίτωνα του Πλάτωνα, αλλά η περίφημη διατύπωση του Αριστοτέλη παραμένει πιο διάσημη: στην οργανωμένη Πολιτεία κυβερνούν οι νόμοι, όχι οι άνθρωποι. 

Οταν όμως είναι πολιτικά κυρίαρχος ο λαός, ποιοι νόμοι βρίσκονται υπεράνω της βουλήσεώς του και γιατί να υπάρχουν τέτοιοι νόμοι;

Το δίλημμα του φυλακισμένου - Ο καθένας για τον εαυτό του και ο Θεός εναντίον όλων

Γράφει ο Αριστείδης Χατζής 

Αναπληρωτής καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών στο Τμήμα ΜΙΘΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών

Σε μία από τις πιο εμπνευσμένες γελοιογραφίες του Δημήτρη Χαντζόπουλου η Ελλάδα εμφανίζεται ως μισοβυθισμένο καράβι. 

«Βουλιάζουμε!», φωνάζει κάποιος από μέσα. 

«Χαίρω πολύ!», του απαντούν. 

«Και γιατί δεν κουνιέται κανείς;», απορεί. 

«Διότι υπάρχει ο φόβος!». 

«Ποιος φόβος;».

«Οτι αν σηκωθείς θα σου πιάσουν τη θέση!».

Δεν νομίζω να έχει περιγράψει κανείς τόσο περιεκτικά και με τέτοια ακρίβεια την ισορροπία τρόμου που κυριαρχεί στην Ελλάδα σήμερα. Πρόκειται για μια κλασική περίπτωση διλήμματος φυλακισμένου. 

Στο δίλημμα αυτό δύο εγκληματίες συλλαμβάνονται από την Αστυνομία, η οποία τους θέτει το εξής δίλημμα: «Αν καρφώσεις τον συνεργάτη σου, θα φας μόνο δύο χρόνια φυλακή, αλλά με την προϋπόθεση ότι δεν θα σε καρφώσει κι αυτός (αν σε καρφώσει, θα φάτε και οι δύο από τέσσερα χρόνια). Αν όμως εσύ δεν τον καρφώσεις και σε καρφώσει αυτός, θα φας οκτώ χρόνια». 

«Αν δεν καρφώσει κανείς;», ρωτάς. 

«Θα φάτε έτσι κι αλλιώς από τρία χρόνια ο καθένας για οπλοχρησία, παράνομη κατοχή κ.λπ.».  

Για κάθε εγκληματία η ορθολογική αντίδραση είναι να καρφώσει τον άλλον. Σκέφτεται π.χ. ο ένας: «Αν ο άλλος δεν με καρφώσει, είναι καλύτερα να τον καρφώσω εγώ γιατί έτσι θα φάω μόνο δύο χρόνια - ενώ αν μείνω σιωπηλός θα φάω τρία. Αν πάλι ο άλλος με καρφώσει, τόσο το χειρότερο. Θα τον καρφώσω κι εγώ για να μη φάω οκτώ χρόνια αλλά μόνο τέσσερα».

Για τον κάθε εγκληματία λοιπόν η κυρίαρχη στρατηγική είναι να προδώσει τον συνεργάτη του. Ονομάζεται «κυρίαρχη» γιατί δεν εξαρτάται από τις επιλογές του άλλου. Σε συμφέρει να τον προδώσεις, ό,τι κι αν κάνει. Βέβαια αυτή η στενά ορθολογική επιλογή οδηγεί στο χειρότερο δυνατό συλλογικό (για τους δύο) αποτέλεσμα. Θα τιμωρηθούν συνολικά με οκτώ χρόνια αντί με έξι που θα ήταν η συνολική ποινή τους αν δεν συνεργάζονταν με την Αστυνομία. Αλλά ακόμα κι αν τους το εξηγήσει κάποιος, ακόμα κι αν καταλάβουν το συλλογικό τους συμφέρον, ακόμα κι αν υποσχεθούν ο ένας «μπέσα» στον άλλον, και πάλι η κυρίαρχη στρατηγική θα είναι η προδοσία του συνεργάτη τους γιατί αυτή μόνο μεγιστοποιεί το ατομικό όφελός τους.

Σ' αυτήν τη θέση βρίσκεται η Ελλάδα σήμερα. Για να ξεπεραστεί η κρίση θα πρέπει να γίνουν θυσίες από όλους - από τον καθένα ανάλογα με τις δυνάμεις του αλλά λαμβάνοντας υπόψη και το μέγεθος της ευθύνης του για τη σημερινή κατάσταση. Ολοι γνωρίζουν (δεν υπάρχει πλέον καμία πραγματική αμφιβολία) ότι αν δεν γίνουν οι απαραίτητες διαρθρωτικές αλλαγές το συντομότερο δυνατό, η Ελλάδα είναι καταδικασμένη σε κάτι χειρότερο κι από πτώχευση: στη μετατροπή της σε μια χώρα-ζόμπι, σε ένα «αποτυχημένο κράτος», όπου η ανομία, η απουσία θεσμών, ένα νόμισμα κουρελόχαρτο και η ολοσχερής διάρρηξη του κοινωνικού ιστού θα θυμίζουν τις χειρότερες εποχές της πρόσφατης βαλκανικής ιστορίας.