"Κόμμα = Ομάς ανθρώπων, ειδότων ν' αναγιγνώσκωσι και ν' αρθογραφώσιν εχόντων χείρας και πόδας υγιείς, αλλά μισούντων πάσαν εργασίαν, οίτινες ενούμενοι υπο ένα οιονδήποτε αρχηγόν, ζητούσι ν' αναβιβάσωσιν αυτόν δια παντός μέσου εις την έδραν πρωθυπουργού, ίνα παρέχη αυτοίς τα μέσα να ζώσι χωρίς να σκάπτωσι"
Εμμανουήλ Ροΐδης , Έλληνας πεζογράφος και κριτικός (1836-1904)


Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΤΣΟΥΚΑΣ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΤΣΟΥΚΑΣ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΒΙΑ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Τι κραυγάζει η σπασμένη βιτρίνα;

 

Γράφει ο Χαρίδημος Τσούκας

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick

 

«Μέσα απ’ της βιτρίνας τα θρύψαλα ακούω την ψυχή σου»

Δ. ΣΑΒΒΟΠΟΥΛΟΣ

Η πολιτική βία προκαλεί αμηχανία στη φιλελεύθερη δημοκρατία – συνιστά οδυνηρή ανορθογραφία. Σε ένα θεσμικό περιβάλλον που δίνει προτεραιότητα στην έλλογη δράση, η βία, κατ’ αρχήν, δεν έχει θέση. Στον πυρήνα της, η βία είναι η χωρίς επιχειρήματα ένσκοπη δράση, η οποία καταφεύγει στην υλική δύναμη για να πλήξει σωματικά ανθρώπους και/ή τους όρους διαβίωσής τους.

Στη δημοκρατία, επιδιώκουμε να ρυθμίζουμε τα κοινά κατά έλλογο τρόπο, και τούτο για να περιορίζουμε τη βία. Σημαντικό επίτευγμα.

Προσοχή, όμως! Σε ένα έλλογο σύστημα, ο λόγος και οι δημόσιοι θεσμοί που τον διακονούν ενδέχεται να χρησιμοποιηθούν εργαλειακά εις βάρος θεμελιωδών αξιών της πολιτικής κοινότητάς μας, όπως είναι η δικαιοσύνη. Ξεσπάσματα βίας, τότε, δεν είναι ακατανόητα, έστω και αν είναι έκνομα ή ανομιμοποίητα.

Μπορούμε να στηριχθούμε στον λόγο, γράφει η Χάνα Αρεντ, στο μέτρο που ο λόγος «αποκαλύπτει και δεν συγκαλύπτει».

Αυτό που εξοργίζει είναι το «ομοίωμα της ορθολογικότητας» – να φαίνεται ότι οι κρατούντες υπηρετούν την ορθολογικότητα, αλλά, στην ουσία, να την αναιρούν. Δεν είναι ορθολογικό, παρατηρεί, να αντιμετωπίζεις με τον λόγο εκείνον που χρησιμοποιεί τον λόγο για να σε παγιδεύσει, όπως δεν είναι ορθολογικό να μη χρησιμοποιείς όπλο για να αυτοαμυνθείς.

Κάνει, όμως, μια κρίσιμη διάκριση: η βία είναι ανορθολογική όταν μετατρέπεται σε στρατηγική – όταν η ανορθογραφία γίνεται κανόνας.

Οι άνθρωποι κατακλύζονται από οργή όταν «έχουν λόγους να υποψιάζονται ότι οι συνθήκες θα μπορούσε να είναι διαφορετικές, αλλά δεν είναι», παρατηρεί η φιλόσοφος. Σε ορισμένες περιστάσεις, γράφει, η βία «είναι ο μόνος τρόπος να επαναρρυθμιστεί η ζυγαριά της δικαιοσύνης», αναφέροντας ως παράδειγμα τον Μπίλι Μπαντ, στην ομώνυμη νουβέλα του Χέρμαν Μέλβιλ. Ο Μπαντ, ναυτικός σε βρετανικό πολεμικό πλοίο, αντιδρά βίαια και, άθελά του, σκοτώνει τον αρχιφύλακα που ψευδώς τον κατηγόρησε για συνωμοσία που απέβλεπε σε εξέγερση. Μια τέτοια πράξη δεν είναι ανορθολογική, σημειώνει η Αρέντ· είναι κατανοητή.

Ο θυμός πρέπει να μετασχηματισθεί σε πολιτικά αποτελεσματική δράση εντός του δημοκρατικού πλαισίου. Αυτό θα συμβεί όχι με την ανταπόδοση της βίας, αλλά με την υπέρβασή της. Μόνον όταν ο θυμός εγγράφεται σε ένα μετασχηματιστικό πλαίσιο λόγου, μετουσιώνεται σε θετική ενέργεια.

Αν το βίαιο ξέσπασμα δεν είναι αυτομάτως ανορθολογική πράξη, καλούμαστε να το κατανοήσουμε. Τον διαδηλωτή που συγκρούεται με την αστυνομία και βανδαλίζει περιουσία, όπως συνέβη στις πρόσφατες ταραχές στη Γαλλία, μπορούμε να τον δούμε απλώς ως ταραξία που πρέπει να υποστεί τις συνέπειες του νόμου. Ο αμιγώς κανονιστικός λόγος, όμως, είναι ανεπαρκής – ρυθμίζει αλλά δεν διαυγάζει. Η παρεκτροπή, εκτός από κανονιστικά επιλήψιμη, είναι και φαινόμενο προς κατανόηση.

Η σύνθετη προσέγγιση κινείται σε δύο επίπεδα.

Στο ένα, με τον θεσμικό-κανονιστικό λόγο προστατεύουμε την εύτακτη συλλογικότητα.

Στο άλλο, με τον εξηγητικό-ερμηνευτικό λόγο αναγνωρίζουμε την αναθεωρησιμότητα του πλαισίου που συγκροτεί τη συλλογικότητα – ενδέχεται η λειτουργία των θεσμών να έχει διαφθαρεί τόσο, ώστε να μην υπηρετεί τις υποκείμενες θεσμικές αξίες και, συνεπώς, να πρέπει να αλλάξει.

Παραδόξως, το βίαιο ξέσπασμα αναγκάζει την κοινότητα να συζητήσει αυτό το οποίο απωθεί.

Ο κλασικός τρόπος κατανόησης μιμείται τον αιτιώδη λόγο των θετικών επιστημών – αναζητεί τα «αίτια» των ταραχών σαν να ερευνά έκρηξη σε εργοστάσιο ή αεροπορικό δυστύχημα. Η κυρίαρχη κλασική εξήγηση είναι ότι οι ανισότητες προκαλούν ταραχές. Αν και επιβεβαιώνει την κοινή λογική, αγνοεί ενδιάμεσους αιτιώδεις κρίκους και «συνθήκες εγκυρότητας».

Πιο γόνιμη είναι η ερμηνευτική προσέγγιση.

Εδώ δεν αναζητούμε αίτια αλλά νοήματα: τι νοηματοδοτεί τη βίαιη δράση; Πώς αυτή εντάσσεται σε ένα πλέγμα αντιλήψεων-πεποιθήσεων των δρώντων που την καθιστούν καταληπτή; Τι κραυγάζει η σπασμένη βιτρίνα;

Μιλώντας στη Le Monde (19/10/26), ένας διαδηλωτής φοιτητής εμμέσως δικαιολογεί τον βανδαλισμό: «Δεν είναι η ζημιά που γίνεται στις δημόσιες υπηρεσίες [από τις περικοπές στον προϋπολογισμό] μια μορφή βίας, επίσης;».

Αλλοι νέοι που μίλησαν στην εφημερίδα μίλησαν για «θεσμική βία» εκ μέρους της κυβέρνησης. «Το κράτος είναι βίαιο και η ζημιά σε περιουσίες είναι η λαϊκή απάντηση σε αυτή τη βία», είπε ένας 22χρονος φοιτητής (ό.π.). Διαδηλώτρια στο Μιλάνο ήταν κατηγορηματική: «Πρέπει και αυτοί [οι πλούσιοι και οι ισχυροί] να υποφέρουν για να νιώσουν τι περνάει ο κόσμος» (Open, 20/10/26).

Προσέξτε πώς:

Πρώτον, η βία ανασημασιοδοτείται: δεν περιορίζεται στη σωματική βία, αλλά εκτείνεται σε οτιδήποτε στερεί τους πολίτες από βασικά δικαιώματα.

Δεύτερον, η βία ακολουθεί την πεπατημένη της ανταπόδοσης: βία στη βία της εξουσίας. Αυτό ακριβώς καταδεικνύει και την πολιτικά αδιέξοδη χρήση της – παράγει φαύλο κύκλο. Για να αποτραπεί, ο θυμός που τροφοδοτεί τη βία χρειάζεται αναπλαισίωση.

Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, λ.χ., χρησιμοποιεί τον φυλετικό θυμό των μαύρων προκειμένου να τους κινητοποιήσει κατά της αδικίας που υφίστανται.

Χρησιμοποιεί, όμως, τον θυμό μετασχηματιστικά, όχι ανταποδοτικά – ο θυμός πρέπει να μετασχηματισθεί σε πολιτικά αποτελεσματική δράση εντός του δημοκρατικού πλαισίου.

Αυτό θα συμβεί όχι με την ανταπόδοση της βίας αλλά με την υπέρβασή της.

Γι’ αυτό θυμίζει στους λευκούς Αμερικανούς την οφειλή τους: το έθνος πρέπει να εκπληρώσει την υπόσχεση της ισότητας σε όλους.

 Μόνον όταν ο θυμός εγγράφεται σε ένα μετασχηματιστικό πλαίσιο λόγου, μετουσιώνεται σε θετική ενέργεια.

Γι’ αυτό…

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΟΣ ΠΑΣΟΚισμός: «Ο Ανδρέας μάς έδωσε φωνή»


Σ' αυτή τη βάπτιση ήταν όλοι ΠΑΣΟΚ 

 

Γράφει ο Χαρίδημος Κ. Τσούκας 

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick

(www.htsoukas.com)

Μεγάλωσα σε κεντρώα οικογένεια. Οι γονείς μου προδικτατορικά ψήφιζαν την Ενωση Κέντρου, ενώ, μετά το 1977, αδιαλείπτως ΠΑΣΟΚ. Ο πατέρας μου θεωρούσε ότι θα ήταν προδοσία αν ψήφιζε οτιδήποτε άλλο. Οταν τον ρωτούσα γιατί, μου απαντούσε: «Ο Ανδρέας μάς έδωσε φωνή».

Καταλάβαινα την απάντηση, όχι όμως πλήρως. Τα μετεμφυλιακά βιώματα από τα οποία αντλούσε μού ήταν άγνωστα. Αντιλαμβανόμουν, όμως, την αφετηρία της πατρικής αναφοράς και με προβλημάτιζε το νόημά της, έστω κι αν με ξένιζε ο δογματισμός της.

Τριάντα χρόνια μετά τον θάνατο του Ανδρέα Παπανδρέου, αναλογίζομαι τη δική μου σχέση μαζί του.

Στην πρώιμη νεότητά μου τον λάτρεψα, αργότερα τον μίσησα, σήμερα νομίζω ότι μπορώ να τον αποτιμήσω σύνθετα.

Διέκρινα μια σύνθετη προσέγγιση στα απομνημονεύματα του Κώστα Σημίτη (2015). Αν και ήταν ο κυριότερος εσωκομματικός αντίπαλος του Παπανδρέου, εντυπωσιάζει η ισορροπημένη κρίση του. Ακόμη κι όταν έντονα διαφωνεί με τον αρχηγό του, μιλάει με σεβασμό γι’ αυτόν. Καταλαβαίνω γιατί.

Ανθρωπος με υψηλά διανοητικά χαρίσματα, πολιτική δημιουργικότητα και διάθεση ανάληψης ρίσκου, ο Ανδρέας Παπανδρέου έφερε στο προσκήνιο εκατομμύρια πολίτες που ένιωθαν πολιτικά-θεσμικά παραγκωνισμένοι από το μετεμφυλιακό κράτος. Ενα αυταρχικό πολιτικό σύστημα που ελέγχει τα πολιτικά φρονήματα, χειραγωγεί τους θεσμούς και αποκλείει τους μισούς πολίτες από το κράτος, είναι, μακροπρόθεσμα, επισφαλές. Υποθάλπει εντόνως αρνητικά συναισθήματα και ευνοεί την άμετρη σύγκρουση.

Οπως σε κάθε entrepreneur, το πρόταγμα του Ανδρέα ήταν καρπός βιωμάτων, πεποιθήσεων και διαίσθησης. Ασχολούμενος ενεργά με την ελληνική πολιτική, μετά το 1962, ο εξ Αμερικής ιδιοφυής οικονομολόγος βαθμιαία ριζοσπαστικοποιήθηκε. Συνειδητοποίησε βιωματικά ότι η δημοκρατία, εκτός από ανελεύθερη, ήταν χειραγωγούμενη. Το Παλάτι, το δεξιό κατεστημένο και το παρακράτος του, και, στην εποχή του Ψυχρού Πολέμου, η Αμερική, δεν θα επέτρεπαν πολιτικές εξελίξεις που δεν ήλεγχαν. Μετά το 1974, τίποτα δεν θα έπρεπε να μείνει το ίδιο. Το ΠΑΣΟΚ ήταν η έκφραση του ριζοσπαστικά νέου – η ίδρυσή του έδωσε μορφή στη μέχρι τότε ασύντακτη και ριζοσπαστικοποιημένη Κεντροαριστερά. Ο Σημίτης, δικαίως, θεωρεί την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ καταλυτική.

Ο Παπανδρέου, άνθρωπος με στιβαρή διανοητική ενδοχώρα αλλά και ενεργά ψυχικά ρήγματα, ήταν ποιητής εννοιών, όχι μόνο λέξεων. Το «κατεστημένο», οι «μη προνομιούχοι Ελληνες», «η Ελλάδα ανήκει στους Ελληνες» κ.ο.κ. ήταν δικές του επινοήσεις. Από την εποχή των «ανένδοτων» και, αργότερα, με την αντιδικτατορική δράση, το πολιτικό κεφάλαιό του ήταν υψηλό. Η μόρφωση και ο κοσμοπολιτισμός του τού προσέδιδαν αναλυτική δύναμη. Η προσωπικότητά του και η αφηγηματική του ικανότητα τον καθιστούσαν σαγηνευτικό. Εμπεριέχοντας ανάλυση και συναίσθημα, ο λόγος του εξέφραζε την ανάγκη για ατομική και συλλογική αξιοπρέπεια.

Η πολιτική του πρόταση πρόσφερε νέο ερμηνευτικό σχήμα για να εξηγήσει την ελληνική υστέρηση (η εθνική εξάρτηση μειώνει τη λαϊκή κυριαρχία, ο παλαιοκομματισμός καθηλώνει τη χώρα, το συντηρητικό κατεστημένο αποκρούει τις αναγκαίες αλλαγές) και να σημασιοδοτήσει εκ νέου τη νεότερη Ιστορία, συνδέοντας κορυφαία βιώματα του έθνους – το 1821, ο Βενιζέλος, το ΕΑΜ, οι «ανένδοτοι», ο αντιδικτατορικός αγώνας. Το αφήγημα παράγει νόημα και συγ-κινεί.

Ο λαϊκισμός του ήταν επιζήμιος, αλλά μάλλον αναπόφευκτος. Ο σοσιαλιστικός λόγος, μετά το 1974, ή θα ήταν, με κάποιον τρόπο, λαϊκιστικός ή δεν θα υπήρχε. Αν ο Ανδρέας Παπανδρέου μιλούσε σαν τον σπουδαίο Γιάγκο Πεσμαζόγλου, θα ήταν εκτός πολιτικού χρόνου. Το λαϊκό αίσθημα, έχοντας διαμορφωθεί χονδροειδώς σε συνθήκες καταπίεσης, ελκόταν από τη μανιχαϊστική προσέγγιση, όχι τη σύνθετη σκέψη. Οι μεγάλες πινελιές είχαν πέραση, οι αποχρώσεις χάνονταν. Ο Ανδρέας το γνώριζε και το εκμεταλλεύτηκε.

Η πρώιμη Μεταπολίτευση ήταν περίοδος πρωτόγονης απελευθέρωσης – η λυτρωτική διάθεση, η άκρατη κομματικοποίηση, τα διχοτομικά σχήματα σκέψης και η απλοϊκή βουλησιαρχία ήταν οι συνέπειες της χρόνιας πολιτικής καχεξίας δεκαετιών. Στους θεσμούς του «κατεστημένου» αντιπαρατάχθηκε ο νεοαναγεννηθείς «λαός». Μετά το 1981, η εγγενής τάση της αντίστροφης κίνησης του πολιτικού εκκρεμούς ήταν αναμενόμενη: τώρα είναι η σειρά μας. Ακαθοδήγητος, σε συνθήκες πόλωσης, ο άλλοτε κυριαρχούμενος τείνει να εκδικείται τον χθεσινό κυρίαρχο, αναπαράγοντας εκδοχές των μεθόδων του, ενώ προσποιείται ότι δεν το κάνει.

Η πολιτική τομή, προκειμένου να εδραιωθεί, αποκτά οιονεί καθεστωτικά χαρακτηριστικά.

Το κόμμα της Αλλαγής αναπαρήγαγε όσα καταδίκαζε (π.χ. το κομματικό κράτος), οι δε θεσμοί τους οποίους καθίδρυσε έφεραν το στίγμα του νικηφόρου, ηγεμονικού λαϊκισμού του (π.χ. ΕΣΥ, μεταρρύθμιση στα ΑΕΙ). Οι θεσμοί χτίζονται με τη διαθέσιμη πρώτη ύλη.

Ο Ανδρέας τα γνώριζε αυτά, αλλά τα παρέβλεψε, μολονότι είχε σημαντικά περιθώρια δράσης.

Σε ομιλία του, μετά τις εκλογές του 1974, ομολόγησε το παράδοξο της Αλλαγής: «Ο παλαιοκομματισμός δεν έχει θέση στο Κίνημά μας. Επειδή όμως η πολιτική εμπειρία στην Ελλάδα είναι “παλαιοκομματική”, θα πρέπει να κάνουμε υπομονή. Γιατί μια τέτοια αλλαγή δεν νομοθετείται. Απαιτεί αλλαγή πολιτικής νοοτροπίας».

Οπως αναφέρει ο Μόντι Στερνς, πρώην πρέσβης των ΗΠΑ στην Ελλάδα και φίλος των Παπανδρέου, ο Ανδρέας χρησιμοποίησε το σύστημα για να το αλλάξει. Ακριβέστερα, και το άλλαξε και το αναπαρήγαγε.

Η αντίφαση αυτή παραμένει: και αλλάζουμε και δεν αλλάζουμε.

Ή, πιο ακραία: 

 

ΜΕΓΑΛΟΙ ΕΛΛΗΝΕΣ ΠΟΛΙΤΙΚΟΙ: Ο παρρησιαστής Στέφανος Μάνος

Image 

 Γράφει ο Χαρίδημος Κ. Τσούκας

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.

(www.htsoukas.com)

 

«Η παρρησία δεν είναι δεξιότητα. Είναι στάση, ένας τρόπος ύπαρξης που προσεγγίζει την αρετή. […] Η παρρησία πρέπει να νοείται ως ένας τρόπος εκφοράς της αλήθειας, και όχι ως τεχνική [όπως] η ρητορική».

ΜΙΣΕΛ ΦΟΥΚΟ (1984)

 

Ο Στέφανος Μάνος δεν ήταν μόνο πολιτικός αρχών, ούτε μόνο το γόνιμο και ορθολογικό μυαλό για το οποίο τον θυμόμαστε.

Ηταν και κάτι άλλο: υπόδειγμα παρρησιαστή – του κριτικά σκεπτόμενου πολίτη που λέει εύτολμα τη γνώμη του. Ενώ με τις πολιτικές απόψεις του μπορεί να διαφωνεί κανείς, ο τρόπος της σκέψης του και η δημόσια εκφορά της συνιστούν υπόδειγμα παρρησιαστικού λόγου, που αξίζει να είναι καθολικά αποδεκτός. Με άλλα λόγια, ακόμη κι αν διαφωνείς με τον Μάνο, είναι καλό να σκέφτεσαι και να μιλάς όπως ο Μάνος.

Εξηγούμαι.

Στις 25 Μαΐου 2008, ένα επτάμηνο πριν από τις ταραχές του Δεκεμβρίου 2008 στην Αθήνα και δύο χρόνια πριν από την ελληνική χρεοκοπία, ο Στ. Μάνος έγραψε στην «Καθημερινή» ένα άρθρο-υπόδειγμα παρρησίας, με τίτλο «Οι βολεμένοι και τα αδιέξοδα της χώρας».

Η κριτική του στην κυβέρνηση Καραμανλή ήταν δριμεία. Ομως, δριμύτερη ήταν η κριτική του στους «βολεμένους φίλους» του – τους ιδιαίτερα ευκατάστατους, μορφωμένους «ενοίκους του επάνω ορόφου», οι οποίοι μένουν «αδιάφοροι και απαθείς με όσα συμβαίνουν γύρω τους, με την προσοχή τους στραμμένη αποκλειστικά στον δικό τους μικρόκοσμο».

 

Τους ειρωνεύεται για τον συντηρητισμό τους. «Το 2004, το 2000, το 1996 και όσο θυμούνται ψήφισαν Νέα Δημοκρατία. Είναι αρετή να μένεις σταθερός, να μην αλλάζεις. Ετσι λένε. Είναι συντηρητικοί. Δεν πιστεύουν (και ίσως ενδόμυχα δεν θέλουν) ότι μπορεί ν’ αλλάξει οτιδήποτε στην Ελλάδα. Εύκολα καταλήγουν στο απαισιόδοξο συμπέρασμα ότι “τι τα θες, αυτή είναι η… Ελλάδα!”». Τους ανθρώπους αυτούς δεν τους αγγίζουν τα προβλήματα της χώρας – τα προσεγγίζουν ως παρατηρητές, όχι ως ενεργοί πολίτες. «Τα παιδιά τους σπούδασαν σε καλά πανεπιστήμια του εξωτερικού. Η διάλυση της παιδείας ευτυχώς δεν τους άγγιξε». Η Ελλάδα, για τους ευκατάστατους-βολεμένους, «δεν είναι τίποτε παραπάνω από μια πλατφόρμα, μια γεωγραφική περιοχή, από την οποία μπορούν επωφελώς για τους ίδιους να ασκούν τις όποιες επικερδείς δραστηριότητές τους. Δεν αισθάνονται καμιά ιδιαίτερη ευθύνη για την Ελλάδα».

Δεν ξέρω πόσοι από τους ιδιαίτερα ευκατάστατους φίλους του εξακολούθησαν να του λένε καλημέρα έπειτα από εκείνο το άρθρο, αλλά ο Στ. Μάνος τόλμησε να εκστομίσει, με παρρησία, μια δυσάρεστη αλήθεια: παρά τις τιμητικές εξαιρέσεις, η ελίτ δεν νιώθει ότι ο πλούτος της τής δημιουργεί αυξημένη ευθύνη για τη χώρα. Με την οικονομική και πολιτική ισχύ της, έχει τη δυνατότητα να ιδιωτικοποιεί τις λύσεις σε συλλογικά προβλήματα (π.χ. εκπαίδευση, υγεία). Eχει εσωτερικεύσει την εικόνα μιας μονίμως καθυστερημένης Ελλάδας, στην οποία, ωστόσο, η ελίτ απολαμβάνει να παραμένει στην κορυφή. Υποκρίνεται ότι θέλει αλλαγές στη χώρα, αλλά η ίδια δεν θέλει να αλλάξει (παραμένει συντηρητική στις πολιτικές επιλογές της). Δεν μπαίνει στον κόπο να αναζητήσει εναλλακτικές ή να δεξιωθεί τις όποιες αξιόπιστες της προσφέρονται.

Ο Μισέλ Φουκό αναφέρει πέντε γνωρίσματα της παρρησίας.

Ειλικρίνεια – ο ομιλητής διατυπώνει ευθέως τη γνώμη του.

Αλήθεια – σε αντίθεση με έναν ρητορεύοντα (π.χ. δικηγόρο), ο παρρησιαστής πιστεύει την αλήθεια των όσων λέει.

Θάρρος – ο ομιλητής διακινδυνεύει κάτι πολύτιμο γι’ αυτόν, όπως η σχέση του με αυτούς στους οποίους απευθύνεται.

Καθήκον – αισθάνεται ηθικά υποχρεωμένος να μιλήσει, παρά το τίμημα που θα καταβάλει.

Και, τέλος, κριτική – ο ομιλητής λέει πράγματα που ενοχλούν τους άλλους ή τον εαυτό του («ιδού γιατί κάνετε λάθος ή γιατί έκανα λάθος»).

Ο λόγος του Στ. Μάνου εμπεριείχε όλα αυτά τα γνωρίσματα.

Θα σταθώ στην κριτική.

 

Ο κριτικά σκεπτόμενος άνθρωπος διατηρεί εποικοδομητικό σκεπτικισμό για όλες τις απόψεις (άλλων και δικές του). Θέτει ερωτήματα τόσο στη «δική του» πλευρά όσο και στην «απέναντι». Αναζητάει εμπειρικά δεδομένα για να (ανα)διαμορφώσει άποψη. Δεν υποστέλλει τη σκέψη του χάριν υπέρτερων σκοπιμοτήτων. Γνωρίζει ότι η γνώμη του είναι εγγενώς ατελής και τα συμπεράσματά του δυνάμει αναθεωρήσιμα.

Ο Στ. Μάνος ενσάρκωσε την κριτική πολιτική σκέψη.

Σε άρθρο του στην «Καθημερινή» (13/12/22) αναφέρει ότι μια φίλη του παραπονέθηκε ότι είναι ιδιαίτερα επικριτικός στην κυβέρνηση Μητσοτάκη.

«Τι θέλεις, να ξανάρθει ο Τσίπρας;» τον ρώτησε.

Η απάντησή του ήταν σύνθετη.

Ως ψηφοφόρος ήταν ρεαλιστής. «Αν πρέπει να διαλέξω μεταξύ κυβέρνησης Μητσοτάκη ή κυβέρνησης Τσίπρα, θα διαλέξω κυβέρνηση Μητσοτάκη».

Ως πολίτης ήταν κριτικός:

«Πώς πρέπει να αντιμετωπίσω υπουργικές αποφάσεις ή ενέργειες τις οποίες θεωρώ βλαπτικές για το κοινωνικό σύνολο; Να κάνω πως δεν τις βλέπω επειδή έρχονται εκλογές; […] Δεν βλέπω πώς μπορεί να αλλάξουν τα κακώς κείμενα αν δεν συζητηθούν δημόσια».

Με άλλα λόγια, ο ψηφοφόρος οφείλει να είναι πραγματιστής: επιλέγει μεταξύ ήδη διαμορφωμένων επιλογών.

Ο πολίτης οφείλει να είναι σωκρατικός («ο ανεξέταστος βίος ου βιωτός ανθρώπω»): αμφιβάλλει, διερωτάται, συζητάει.

Και τα δύο χρειάζονται: και πραγματιστική επιλογή και κριτική σκέψη.

Πολλοί επαναπαύονται οπαδικά στην παραταξιακή τους προτίμηση, αποφεύγοντας την ανήσυχη, άβολη σκέψη.

Ο Στέφανος Μάνος...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΗΠΑ: «Αυταπόδεικτες αλήθειες»

Διακήρυξη της ανεξαρτησίας, 4 Ιουλίου 1776 σημαία των ΗΠΑ — Φωτογραφία ©  izanbar #115103984

 

Γράφει ο Χαρίδημος Κ. Τσούκας 

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.

(www.htsoukas.com)

 

«Η κοινωνία είναι δημιουργία, και δημιουργία του εαυτού της: αυτοδημιουργία. Είναι ανάδυση μιας νέας οντολογικής μορφής –ενός νέου είδους– και ενός νέου επιπέδου και τρόπου του είναι».

ΚΟΡΝΗΛΙΟΣ ΚΑΣΤΟΡΙΑΔΗΣ

 

Ακόμη θυμάμαι τη συγκίνηση που ένιωσα όταν, πριν από τριάντα χρόνια, αντίκρισα τη Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας στο Μουσείο Εθνικών Αρχείων της Ουάσιγκτον. Γνώριζα ότι δεν κοίταζα μόνο ένα εμβληματικό ιστορικό έγγραφο, αλλά το γενέθλιο πολιτικό κείμενο της νεωτερικότητας.

Με την πένα, κυρίως, του Τόμας Τζέφερσον γράφτηκε ένα από τα ωραιότερα κείμενα πολιτικής ποίησης που συγκίνησε εκατομμύρια ανθρώπων παγκοσμίως – πάνω από 120 έθνη μετέφεραν εκδοχές της Διακήρυξης στα ιδρυτικά κείμενά τους.

Ηδη η πρώτη παράγραφος αποτυπώνει το έλλογο πνεύμα των ιδρυτών της Αμερικής: οι εκπρόσωποι των 13 αποικιών που, το 1776, διακήρυξαν την ανεξαρτησία τους από τη βρετανική κυριαρχία ένιωθαν την ανάγκη να δώσουν ορθολογικές εξηγήσεις στην υπόλοιπη ανθρωπότητα για την απόσχισή τους: «Ο δέων σεβασμός προς τις απόψεις της ανθρωπότητας επιβάλλει να διακηρύξου[με] τα αίτια που [μας] ωθούν στον διαχωρισμό».

Η πολιτική ποίηση ακολουθεί στη δεύτερη παράγραφο: «Θεωρούμε αυτές τις αλήθειες αυταπόδεικτες: ότι όλοι οι άνθρωποι δημιουργήθηκαν ίσοι, ότι έχουν προικιστεί από τον Δημιουργό τους με ορισμένα αναπαλλοτρίωτα δικαιώματα και ότι ανάμεσα σε αυτά συγκαταλέγονται η ζωή, η ελευθερία και η επιδίωξη της ευτυχίας. Οτι για τη διασφάλιση αυτών των δικαιωμάτων θεσπίζονται κυβερνήσεις μεταξύ των ανθρώπων, οι οποίες αντλούν τη δίκαιη εξουσία τους από τη συγκατάθεση των κυβερνωμένων».

Δύο παρατηρήσεις.

Πρώτον, οι αλήθειες που πρεσβεύει η Διακήρυξη θεωρούνται «αυταπόδεικτες».

Γιατί; Από πού κι ώς πού οι άνθρωποι είναι ίσοι; Φυσικά, νοητικά και ψυχικά διαφέρουν. Δεν έχουν τα ίδια χαρίσματα, ούτε τις ίδιες ικανότητες. Η ισότητα, εν προκειμένω, δεν προβάλλεται ως το συμπέρασμα λογικού συλλογισμού, ούτε συνάγεται από φυσικά αίτια ή ιστορικούς νόμους – συνιστά «αυταπόδεικτη αλήθεια». Πρόκειται για έξοχο παράδειγμα της διαδικασίας που ο Κορνήλιος Καστοριάδης ονόμασε «αυτοθέσμιση» ή «φαντασιακή θέσμιση της κοινωνίας»: μια ανθρώπινη συλλογικότητα θεσμίζει νέες μορφές πολιτικής εξουσίας. Εκ των υστέρων, μπορούμε να εξηγήσουμε (ορθότερα: να φωτίσουμε) την αυτοθέσμιση, αλλά δεν μπορούμε να την προβλέψουμε. Η αυτοθέσμιση συνιστά ex nihilo δημιουργία: τα νοήματα (οι σημασίες) που τη συνοδεύουν είναι φαντασιακά: δεν συνάγονται λογικά ή λειτουργικά από την πραγματικότητα, αλλά σχετίζονται με τη συλλογική αυτοαντίληψη για τον άνθρωπο, την κοινωνική οργάνωση και τη ζωή. Η ισότητα, η ελευθερία και η επιδίωξη της ευτυχίας είναι σημαντικά επειδή εμείς τα θεωρούμε σημαντικά.

Η Διακήρυξη συνιστά μια σπάνια στιγμή πολιτικής δημιουργίας: οι άνθρωποι ανασημασιοδοτούν τη ζωή τους καθιερώνοντας νέες αξίες. Φαντάζονται την Αμερική ως δημοκρατία (republic), όχι ως μοναρχικά κυβερνώμενη πολιτεία· την εξουσία ως ερειδόμενη στη συγκατάθεση των κυβερνωμένων· τη διακυβέρνηση ως τρόπο διασφάλισης «αναπαλλοτρίωτων» δικαιωμάτων. Το πολιτικό υποκείμενο αυτοδημιουργείται.

Δεύτερον, εκ των υστέρων, η αυτοθέσμιση εμφανίζεται ως θεμελιακή ανατροπή: το αύριο διαφέρει ριζικά από το χθες.

Η αυτοθέσμιση, όμως, ως πολιτικό πρόταγμα, είναι πολύ πιο σύνθετη – συνιστά μια παράδοξη διαδικασία. Εμπεριέχει αντιφάσεις: αρθρώνει το νέο, ερειδόμενη στο παλαιό. Η αντιφατικότητα θέτει όρια στη φαντασία. Από τη στιγμή, όμως, που νέες σημασίες έχουν δημιουργηθεί, παράγεται, εν δυνάμει, προωθητική κίνηση· τα όρια είναι μεταβλητά.

Οι πλείστοι από τους 56 υπογράφοντες τη Διακήρυξη, ενώ διατράνωναν την πίστη τους στην ισότητα και την ελευθερία, ήταν ιδιοκτήτες σκλάβων.

Ο Τζέφερσον είχε στην ιδιοκτησία του, συνολικά, πάνω από 600 σκλάβους.

Η Διακήρυξη δεν κάνει αναφορά στην κατάργηση της δουλείας. Το προσχέδιο περιείχε κριτική στο δουλεμπόριο που διευκόλυνε ο Βρετανός Βασιλιάς Γεώργιος ΙΙΙ, αλλά οι σχετικές αναφορές αφαιρέθηκαν, κατόπιν αντιδράσεων εκπροσώπων πολιτειών που ωφελούνταν από τη δουλεία.

Παρομοίως, στη Διακήρυξη δεν αναφέρονται οι γυναίκες. Με τη λέξη «men» (άνθρωποι/άνδρες) οι συγγραφείς εννοούν λευκούς άνδρες. Η Αμπιγκεϊλ Ανταμς, σε επιστολή στον σύζυγό της Τζον (μελλοντικό πρόεδρο) τον καλεί να «θυμηθεί τις Κυρίες» και να «μη δώσει απεριόριστη εξουσία στους Συζύγους».

Ουδείς, τότε, φανταζόταν ότι οι γυναίκες και οι έγχρωμοι θα είχαν το δικαίωμα ψήφου. Οι ιδρυτές πίστευαν μεν στη δημοκρατία αλλά σε σχετικά περιορισμένη μορφή. Ο Τζέφερσον θεωρούσε την πλήρη δημοκρατία «μη πρακτική» και ο Μάντισον «θέαμα ταραχής και αμφισβήτησης».

Η αντιφατικότητα, όμως, δεν οδηγεί αναγκαστικά στην αυτοαναίρεση – δεν ακυρώνει την αυτοθέσμιση. Οι νέες σημασίες δημιουργούν μια ρωγμή, η οποία αποκτά τη δυναμική να διευρυνθεί, ξηλώνοντας το παλαιό οικοδόμημα.

Αυτό συνέβη. Ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, το 1963, αντλεί από τη Διακήρυξη για να υποστηρίξει τα πολιτικά δικαιώματα των μαύρων. Παρομοιάζει τη Διακήρυξη με «γραμμάτιο στο οποίο θα γινόταν κληρονόμος κάθε Αμερικανός». Ψέγει την Αμερική ότι «έχει αθετήσει αυτό το γραμμάτιο σε ό,τι αφορά τους έγχρωμους πολίτες της». Το γραμμάτιο αποπληρώθηκε ένα χρόνο αργότερα.

Oταν ένα έθνος αυτοπροσδιορίζεται με τις «αυταπόδεικτες αλήθειες» της ελευθερίας, της ισότητας και της ευτυχίας, αυτοπαρατηρείται διαρκώς:

Kρίνει τον εαυτό του συγκρίνοντας κάθε φορά τις επιδόσεις του με τα ιδεώδη που το συγκροτούν.

Αυτή η αέναη, πολιτικά μαχητή, φυσικά, σύγκριση είναι...

 

ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΟ ΕΘΝΟΠΑΤΕΡΟ-ΣΟΥΡΓΕΛΟ-ΞΕΦΤΙΛΑΡΟΠΛΗΚΤΟ ΚΩΛΟΧΑΝΕΙΟ: Ασυνεννοησία στη «χώρα-φρενοκομείο»

Image

 

Γράφει ο Χαρίδημος Κ. Τσούκας 

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.

(www.htsoukas.com)

 

Αν έπρεπε να συνοψίσω το κυρίαρχο πολιτικό κλίμα, στην Ελλάδα, τα τελευταία πενήντα χρόνια, θα χρησιμοποιούσα τις εμβληματικές φράσεις δύο αείμνηστων πρωθυπουργών – του Κωνσταντίνου Καραμανλή και του Κώστα Σημίτη.

Τον Ιανουάριο 1989, σε ανεπίσημη συνομιλία του, ο Καραμανλής παρατήρησε δηκτικά ότι «η Ελλάς μετεβλήθη σε απέραντο φρενοκομείο».

Η πολιτική ατμόσφαιρα της εποχής ήταν δυσώδης. Κυριαρχούσε το σκάνδαλο Κοσκωτά· η πολιτική πόλωση, προσωποποιημένη στην εχθρότητα Ανδρέα Παπανδρέου – Κωνσταντίνου Μητσοτάκη, ήταν ακραία· η πολιτική αστάθεια δυσάρεστα αισθητή. Η φράση απέδωσε, μεταφορικά, την απουσία κοινωφελούς ορθολογισμού, αυτοσυγκράτησης και στοιχειώδους συνεννόησης στην πολιτική συμπεριφορά. Βλέποντας το τσίρκο στο οποίο έχει μετατραπεί η Βουλή των Ελλήνων, τη σκέφτομαι συχνά.

Τον Σεπτέμβριο 2000, στη Βουλή, ο Σημίτης έκανε την ταυτολογική διαπίστωση «αυτή είναι η Ελλάδα». Η φράση ειπώθηκε στο πλαίσιο συζήτησης για το πολύνεκρο ναυάγιο του πλοίου «Express Samina». Ο τότε πρωθυπουργός ήθελε να τονίσει ότι τέτοια δυστυχήματα θα συμβαίνουν, στο μέτρο που στη χώρα έχουν εμπεδωθεί η κακοδιαχείριση, η διαπλοκή, και η ανευθυνότητα. Τη συνέχεια την είδαμε στο Μάτι (2018) και στα Τέμπη (2023). Η ταυτολογία Σημίτη υποκρύπτει μελαγχολία: καταδεικνύει σχεδόν ανίατη θεσμική παθογένεια, απορρέουσα από τον εγκλωβισμό της χώρας σε φαύλους κύκλους, οι οποίοι διαιωνίζονται από την άμετρη πολιτική σύγκρουση.

Και οι δύο χαρακτηρισμοί-διαπιστώσεις των πρώην πρωθυπουργών απέκτησαν, εφεξής, ευρύτερη σημασία: αναδεικνύουν την κυριαρχία του παράλογου και την ιδιοτελή επιμονή στην α-συνεννοησία στην πολιτική ζωή.

Το βλέπουμε και σήμερα. Ολα τα κόμματα δηλώνουν προεκλογικά ότι δεν θα συνεργαστούν με κανένα άλλο μετεκλογικά! Ο Μητσοτάκης αναζητεί μονομανώς την αυτοδυναμία. «Σε λίγους μήνες θα είμαστε κυβέρνηση», δηλώνει υπερφίαλα ο Τσίπρας. Ο Ανδρουλάκης στοχεύει μόνο στην πρωτιά. Η πρωτόπειρη Καρυστιανού θέλει να κυβερνήσει – μόνη της, φυσικά! Ξεχωρίζει η αυτοθυσιαστική συμπεριφορά του ΣΥΡΙΖΑ: αποφάσισε να στηρίξει ένα αντίπαλο κόμμα!

Δεν είναι κακό να θέλεις την αυτοδυναμία ή την πρωτιά. Κακό είναι να έχεις φαντασιώσεις.

Δεν είναι κακό να μην επιδιώκεις τη συνεργασία. Κακό είναι να την αποκλείεις.

Δεν είναι κακό να διαπιστώνεις ότι επήλθε το ιστορικό τέλος για το κόμμα σου. Κακό είναι να το διατηρείς σε κώμα.

Αυτό που εντυπωσιάζει είναι η απουσία λογικής – τόσο ως τρόπος σκέψης, όσο και ως κοινή αίσθηση (sensus communis).

Γιατί;

Διότι το παράλογο θριαμβεύει όταν, μεταξύ άλλων, επικρατεί ο κομματικός ναρκισσισμός.

Αν θέλεις να αλλάξεις τη χώρα, όπως λες, αλλά αποκλείεις τη συνεργασία, αντιφάσκεις. Για να επιτύχεις τις αλλαγές που επιδιώκεις, ενδέχεται να πρέπει να συνεργασθείς σε κυβερνητικό σχήμα, οπότε δεν πρέπει να την αποκλείσεις. Αν υποχρεωθείς να συνεργασθείς, διότι, λ.χ., κινδυνεύεις να καταβαραθρωθείς σε επαναληπτικές εκλογές, θα εμφανιστείς ανακόλουθος. Δεν είναι προτιμότερο να αφήσεις ανοιχτό το ενδεχόμενο της συνεργασίας, κατόπιν προγραμματικής συμφωνίας;

Πώς, όμως, θα επιτύχεις τέτοια συμφωνία όταν λες ότι «το πρόγραμμά μας είναι “ευαγγέλιο” και δεν πρόκειται να μπούμε στον πειρασμό συμφωνιών που θα [το] υπονομεύσουν» (Ανδρουλάκης, 14/9/25);

Από πότε κόμματα εξουσίας μετατράπηκαν σε τάγματα Δομινικανών μοναχών;

Ενώ τα κόμματα ανταγωνίζονται για την εκπροσώπηση, καλούνται να αναζητούν και τρόπους συνεργασίας. Σε ώριμα πολιτικά συστήματα, αυτή είναι η κρατούσα κοινή αίσθηση: και ανταγωνισμός-αντιπαράθεση και συνεργασία-σύνθεση.

Ο κομματικός ναρκισσισμός προκύπτει από την εμπεδωμένη αίσθηση μεγαλείου και τον ηγετικό ισορροπισμό.

Για τον Ανδρουλάκη, το πάλαι ποτέ κραταιό ΠΑΣΟΚ προώρισται να εκτιναχθεί στα ύψη. Η επιδίωξη της πρωτιάς συσπειρώνει προσωρινά την κομματική νομενκλατούρα, καθότι εκτοπίζει από τη συζήτηση το ενδεχόμενο προγραμματικών συμφωνιών, άρα συμβιβασμών, το οποίο προκαλεί τριβές. Για την Καρυστιανού, η αίσθηση μεγαλείου προέρχεται από το υψηλό συμβολικό κεφάλαιο (ηθικό κύρος) που απέκτησε μετά τα Τέμπη. Πιστεύει απλοϊκά ότι η συναισθηματική ταύτιση της κοινής γνώμης μαζί της θα μετατραπεί σε πρωτοφανή εκλογική υποστήριξη. Παραβλέπει την πολιτική ανωριμότητά της και την περιπλοκότητα κάθε διαδικασίας θεσμικής αλλαγής, αρκούμενη σε ανώδυνες αναφορές σε προφανή (Δικαιοσύνη κ.λπ.).

Ο κομματικός ναρκισσισμός επιφέρει απώλεια επαφής με την πραγματικότητα, αμετροέπεια και αυτοαναφορικότητα.

Στη δημοκρατία, τα κόμματα έχουν διττή αποστολή.

Αφενός να εκπροσωπούν τους πολίτες, αφετέρου να εργάζονται για το κοινό καλό. Ανταγωνίζονται κοινωφελώς μεταξύ τους, στο μέτρο που προσφέρουν διαφορετικές εκδοχές του κοινού καλού. Ο ανταγωνισμός είναι το μέσον αποσαφήνισης για το ποια εκδοχή του κοινού καλού είναι η επιθυμητή. Το κοινό καλό, ως έννοια, είναι το ρυθμιστικό ιδεώδες που τιθασεύει τον ανταγωνισμό, αποτρέποντάς τον να καταστεί αυτοαναφορικός και, τελικά, υπονομευτικός.

Ενώ, λοιπόν, τα κόμματα ανταγωνίζονται για την εκπροσώπηση, καλούνται να αναζητούν και τρόπους συνεργασίας, στο πλαίσιο είτε της νομοθετικής είτε της εκτελεστικής εξουσίας, για την προώθηση του κοινού καλού. Σε ώριμα πολιτικά συστήματα, αυτή είναι η κρατούσα κοινή αίσθηση: και ανταγωνισμός-αντιπαράθεση και συνεργασία-σύνθεση.

Ενα από τα καλύτερα ευρωπαϊκά παραδείγματα είναι οι κυβερνήσεις συνεργασίας στη Γερμανία. Χριστιανοδημοκράτες, Σοσιαλδημοκράτες, Πράσινοι και Φιλελεύθεροι, σε ποικίλους συνδυασμούς, τόσο σε πολιτειακό όσο και σε ομοσπονδιακό επίπεδο, θεωρούν αυτονόητο να συνεργάζονται, παρά τις προγραμματικές διαφορές τους. «Δεν παίζουμε τεχνητά παιχνίδια πόκερ. […] Μαθαίνουμε ένα νέο είδος [συνεργατικής] πολιτικής», έχουν πει, κατά καιρούς, οι ηγέτες των Πρασίνων.

Ο κομματικός ναρκισσισμός είναι ξένος στη σύνθετη σκέψη. Ελκεται μόνο από την αυτοδικαίωση και την κατίσχυση. Γι’ αυτό …

ΝουΔο-ΠΑΣΟΚ-ο-ΣΥΡΙΖΑίικο ΚΗΦΗΝΟ-ΚΑΤΣΑΠΛΙΑΔΟΠΛΗΚΤΟ ΚΩΛΟΧΑΝΕΙΟ: Ξέφραγα αμπέλια, φραγμένες αρτηρίες

 

Γράφει ο Χαρίδημος κ. Τσούκας

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.

(www.htsoukas.com)

Για να κρίνω την ποιότητα ενός οργανισμού, συχνά ξεκινώ με μια απλή ευρετική (heuristic, από το αρχαιοελληνικό «ευρίσκω»): αναζητώ τα θέματα που έλκουν την προσοχή της διοίκησης του οργανισμού, με σημείο αναφοράς τους καλύτερους οργανισμούς στο πεδίο του. Πολύ απλά, δείξε μου τι σε απασχολεί, να σου πω ποιος είσαι.

Αν, σήμερα, λ.χ., τα καλύτερα πανεπιστήμια απασχολεί η πρόκληση της τεχνητής νοημοσύνης, τι απο-καλύπτει το γεγονός ότι η διοίκηση ενός ελληνικού πανεπιστημίου εστιάζει την προσοχή της στη χρόνια ασυδοσία που χαρακτηρίζει τη διαχείριση των φοιτητικών εστιών του;

Προσέξτε: δεν μιλάμε για αναζήτηση τρόπου ορθολογικότερης διαχείρισης της φοιτητικής στέγασης, αλλά για κάτι πιο πρωτόγονο: να βεβαιώνεται ότι διαμένουν στη φοιτητική εστία φοιτητές, να παραδίδουν το δωμάτιο οι αποχωρούντες και να υπογράφουν συμβόλαιο παραλαβής οι νεοεισερχόμενοι, να υφίστανται κυρώσεις για τυχόν ζημίες οι χρήστες των δωματίων κ.λπ. Απλά πράγματα.

Μιλάμε και για κάτι άλλο: πριν υπεισέλθουν ιδεολογικά κριτήρια στις επιλογές μας (π.χ. δημόσιες ή ιδιωτικές εστίες;), προέχει η διασφάλιση της κοινής λογικής –το sensus communis– που συνέχει την κοινότητά μας: η απάτη είναι απαράδεκτη, η λαθρεπιβασία ανεπιθύμητη, η αυθαιρεσία καταδικαστέα.

Σύμφωνα με έκθεση της Εθνικής Αρχής Διαφάνειας για τη διαχείριση των δωματίων φοιτητικών εστιών ελληνικού πανεπιστημίου (άγνωστο ποιου, η διαφάνεια της Αρχής Διαφάνειας είναι πεπερασμένο μέγεθος), την περίοδο 2020/21-2024/25, η φοιτητική εστία μοιάζει με ξέφραγο αμπέλι. Ενώ δωμάτια δηλώνονταν ως κενά, αυτά είχαν καταληφθεί από μη δικαιούχους. Συμφωνητικά μεταξύ δικαιούχων φοιτητών και του πανεπιστημίου δεν υπογράφονταν. Η «ακαταλληλότητα» κενών δωματίων έμενε ανεξακρίβωτη («Καθημερινή», 21/5/2026).

Αν αυτά είναι προβλήματα πρώτου επιπέδου, το μεγαλύτερο πρόβλημα εντοπίζεται στα επόμενα δύο επίπεδα: αφενός, στην ανοχή, ίσως και συνέργεια, του αρμόδιου Τμήματος Φοιτητικής Μέριμνας, αφετέρου, στο τρίτο επίπεδο, στην ανοχή της ανοχής από τις διοικήσεις του πανεπιστημίου. «Πρόκειται για ένα καθεστώς που ισχύει επί δεκαετίες», σύμφωνα με γνώστη πανεπιστημιακό (ό.π.).

Το ξέφραγο αμπέλι είναι η χαρά του καταπατητή. Μπαίνει, παίρνει ό,τι θέλει, λογαριασμό δεν δίνει. Ο λόγος που φράζουμε τα κτήματά μας είναι πρωτίστως συμβολικός – οι φράχτες δηλώνουν σύνορα, συνεπώς ιδιοκτησία, άρα μέριμνα και κυρώσεις για τους καταπατητές.

Οι θεσμικοί φράχτες σε ένα δημόσιο πανεπιστήμιο είναι οι κανόνες και οι κυρώσεις. Οταν απουσιάζουν, ο οργανισμός μετατρέπεται σε σύστημα υψηλής εντροπίας – κυριαρχεί η αταξία.

Το θεσμικό αμπέλι φράσσεται όταν υπάρχει καλή διοίκηση: διοίκηση που διαθέτει τα κατάλληλα εργαλεία, έχει γόνιμη αντίληψη του ρόλου της και είναι υπόλογη για τα αποτελέσματά της.

Στο εν λόγω πανεπιστήμιο, αυτά δεν υπήρξαν.

Ακόμη χειρότερα: με την υπάρχουσα δομή διακυβέρνησης των πανεπιστημίων, είναι απίθανο να υπάρξουν. Πρύτανης και πρόεδρος του Συμβουλίου Διοίκησης είναι το ίδιο πρόσωπο!

Εκτός από ξέφραγα αμπέλια, οι δημόσιοι οργανισμοί ενδέχεται να μοιάζουν με φραγμένες αρτηρίες. Στους ρόλους και στις μεταξύ τους συνδέσεις τείνουν να συσσωρεύονται λίπη (κακές συνήθειες), τα οποία επιφέρουν ακαμψία, εμποδίζουν τη ροή πληροφοριών και μειώνουν την εργασιακή εγρήγορση. Ενίοτε προκαλούν εμφράγματα. Η καλή διοίκηση γνωρίζει την τάση αυτή και την αντιμάχεται. Η κακή διοίκηση προσποιείται ότι διοικεί· τα λίπη συσσωρεύονται.

Στη δίκη για τη δολοφονία της νεαρής Κυριακής Γρίβα από τον πρώην σύντροφό της, έξω από το Αστυνομικό Τμήμα (Α.Τ.) Αγίων Αναργύρων (2024), η εισαγγελέας ήταν κατηγορηματική: η δολοφονία «με πιθανότητα που εγγίζει τα όρια της βεβαιότητας» θα είχε αποτραπεί αν οι εμπλεκόμενοι αστυνομικοί έκαναν καλά τη δουλειά τους («Καθημερινή», 20/5/2026). Δεν έλαβαν το ιστορικό της υπόθεσης για να αξιολογήσουν τον κίνδυνο άσκησης βίας, δεν ενεργοποίησαν τη διαδικασία προστασίας θυμάτων οικογενειακής βίας, δεν μερίμνησαν για την ασφαλή μεταφορά της Κυριακής στην κατοικία της, δεν επέδειξε ο σκοπός μπροστά από το Α.Τ. την απαιτούμενη ετοιμότητα, δεν, δεν…

Επρεπε να δολοφονηθεί μια νέα κοπέλα για να γίνουν αντιληπτές οι κακές συνήθειες (τα λίπη) που σιωπηρά είχαν συσσωρευθεί στις διαδικασίες του εν λόγω Α.Τ.

Η αλυσίδα παραλείψεων δεν ήταν τυχαία. Το περιστατικό ανέδειξε ότι οι εμπλεκόμενοι αστυνομικοί αντιλαμβάνονταν τον ρόλο τους διεκπεραιωτικά, όχι ουσιαστικά. Κάνουν τυπικές ερωτήσεις, αδιάφορα συμπληρώνουν διοικητικά έντυπα, δεν επιδεικνύουν εγρήγορση. Κυριαρχεί η γραφειοκρατική νωθρότητα, απουσιάζει η κουλτούρα υψηλού επαγγελματισμού. Ναι μεν υπάρχουν πρωτόκολλα, αλλά δεν εφαρμόζονται από μόνα τους. Η έγνοια, η πεπαιδευμένη ικανότητα και η ευθυκρισία των αστυνομικών είναι μείζονος σημασίας. Εδώ απουσίαζαν.

Και τα ξέφραγα αμπέλια και οι φραγμένες αρτηρίες δείχνουν έναν τρόπο διοίκησης που χαρακτηρίζεται από «θεσμική παραμέληση». Ο οργανισμός διοικείται με γραφειοκρατική αδιαφορία για την αποστολή του. Με την πάροδο του χρόνου, τα μέλη του αποσυνδέονται συναισθηματικά από τον σκοπό που, κατ’ αρχήν, υπηρετούν, λειτουργούν αμυντικά, αναπτύσσουν κυνισμό, η επαγγελματική κρίση τους διαστρέφεται και, το χειρότερο, κανονικοποιούν την αδιαφορία· η παρακμή τούς φαίνεται φυσιολογική. Συχνά υπεισέρχεται και διαφθορά.

Υποβαθμίζοντας τα δημόσια αγαθά, η θεσμική παραμέληση φτωχαίνει (όταν δεν αφαιρεί) τη ζωή μας.

Αντιμετωπίζεται, όμως. Οχι μεγαλόστομα, αλλά με την αφανή δουλειά που γίνεται στα έγκατα του οργανισμού από αφοσιωμένους επαγγελματίες και ικανές διοικήσεις με αίσθηση αποστολής.

Υπό έναν όρο:

ΣΥΡΙΖΑίοι REBRAND-ΙΣΜΕΝΟΙ ΕΘΝΙΚΟΙ ΣΟΥΡΓΕΛΟ-ΤΣΟΓΛΑΝΟ-ΞΕΦΤΙΛΑΡΑΔΕΣ: Κρίση φαντασίας: η μίμηση ως δημιουργία

 

Γράφει ο Χαρίδημος Τσούκας

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.

(www.htsoukas.com)

 

«Η φαντασία δεν είναι απλώς η ικανότητα να συνδυάζουμε στοιχεία που είναι ήδη δεδομένα για να παραγάγουμε μια άλλη παραλλαγή μιας ήδη δεδομένης μορφής· η φαντασία είναι η ικανότητα του θέτειν νέες μορφές»

Κορνήλιος Καστοριάδης

 

Oπως το 2010 ο Γιώργος Παπανδρέου ανακοίνωσε το πρώτο μνημόνιο με φόντο το λιμάνι του Καστελλόριζου, το 2018 ο Αλέξης Τσίπρας ανήγγειλε το τέλος του τρίτου μνημονίου με φόντο το λιμάνι της Ιθάκης και, σήμερα, εξήγγειλε την ίδρυση νέου αριστερού κόμματος με φόντο την Ακρόπολη. Δεν είναι σύμπτωση – η εικόνα είναι το παν.

Η Ελλάδα, για τους πολιτικούς της, είναι κυρίως φόντο –όμορφα παραθαλάσσια τοπία–, όχι πονεμένη πατρίδα με σοβαρά προβλήματα διακυβέρνησης. Τα πολιτικά μηνύματα, όλο και συχνότερα, εκφέρονται με τηλεοπτικά σκηνοθετημένες εικόνες. Είτε διαφημίζεται φέτα Ηπείρου είτε ένα πολιτικό κόμμα, η επιδίωξη είναι κοινή: η παραγωγή της συγκίνησης.

Αν ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Λεωνίδας Κύρκος συγκινούσαν με τη ρητορική τους, οι σημερινοί πολιτικοί έχουν εκχωρήσει τη συγκίνηση στους διαφημιστές – εξ ου και η ρηχότητα του λόγου τους.

Η Αριστερά, για τον κ. Τσίπρα, είναι περισσότερο διατύπωση υψιπετών οραμάτων και διαπιστευτηρίων ηθικής και λιγότερο πολιτική παράδοση προβληματισμού και ρεαλιστικών προτάσεων διακυβέρνησης. Ο προβληματισμός απαιτεί σκέψη, η δε σκέψη προϋποθέτει πνευματική ενδοχώρα, διανοητική τόλμη και ικανότητα αμφισβήτησης αυτονόητων βεβαιοτήτων. Δεν είναι εύκολο έργο, ιδιαίτερα για πολιτικούς που ανατράφηκαν «στων μανιφέστων τις κλεισούρες».

Η πολιτική δημιουργία, όπως είναι η ίδρυση ενός νέου κόμματος, είναι απαιτητική πράξη. Αν και ουδέποτε γίνεται στο κενό (έχει, δηλαδή, περιορισμούς και προϋποθέσεις), η αυθεντική δημιουργία δεν αποτελεί απλή μίμηση, ούτε ανακύκλωση, ούτε αναπαλαίωση αυτού που προϋπήρξε, αλλά sui generis καινοτομία.

 

Η «ποιητική» διάσταση της δημιουργίας προσδίδει ιδιαιτερότητα στα δημιουργήματα. Το καινούργιο δεν είναι απλώς συνδυασμός παλαιών συστατικών, αλλά η ανάδυση νέας μορφής. Η ιστορία της επιχειρηματικότητας βρίθει νέων μορφών. Το αυτοκίνητο δεν αναπαράγει τις δυνατότητες του αλόγου ή της άμαξας, το κινητό δεν είναι ένα εξελιγμένο τηλέφωνο, η Apple δεν ήταν μια πιο ευέλικτη ΙΒΜ. Το ίδιο ισχύει στην επιστήμη, στην τέχνη και στην πολιτική.

Η αρχαιοελληνική (και αργότερα μεσαιωνική) «πόλις», σημειώνει ο Καστοριάδης, δεν ήταν αντίγραφο της Βαβυλώνας ή της Σιδώνας, αλλά η δημιουργία ενός «μάγματος σημασιών», με κύριο άξονα τη θέσμιση μιας νέου τύπου εξουσίας. Πιο κοντινά, το ΠΑΣΟΚ δεν ήταν η μετεξέλιξη της Eνωσης Κέντρου, αλλά κάτι αυθεντικά νέο. Σε όλες τις περιπτώσεις, υπάρχοντα στοιχεία ανασυντίθενται, δημιουργώντας νέα μορφή, η οποία, με τη σειρά της, τους προσδίδει νέο νόημα.

Ο πολιτικός λόγος του κ. Τσίπρα είναι, κατά βάσιν, μιμητικός: εγκολπώνεται τον παραδοσιακό αριστερό συμβολισμό προσδίδοντάς του πατριωτική απόχρωση (ΕΛΑΣ), αναπαράγει κλασικά αριστερά μοτίβα για την ανισότητα (σωστά, εν πολλοίς), διακηρύσσει κοινότοπες οραματικές δεσμεύσεις («δεσμευόμαστε για κοινωνικό κράτος, ανθεκτική Ελλάδα» κ.λπ.) και προσποιείται τη ρητορική, το ηχόχρωμα και την κινησιολογία του Ανδρέα Παπανδρέου.

Ο Ανδρέας Παπανδρέου, όμως, άνθρωπος με διανοητική ενδοχώρα, ήταν πολιτικός ποιητής, όχι μιμητής. Εισήγαγε επιτυχώς στο πολιτικό λεξιλόγιο (ιδιαίτερα της παράταξής του) νέες έννοιες και συνθήματα, όπως: πατρίδα, κατεστημένο, μη προνομιούχοι, τρίτος δρόμος, λαϊκή κυριαρχία, πολυδιάστατη εξωτερική πολιτική, η Ελλάδα στους Eλληνες κ.λπ. Αφηγήθηκε τη νεοελληνική Ιστορία με τρόπο που έδειχνε το ΠΑΣΟΚ ως τη φυσιολογική συνάντηση της γενιάς της Αντίστασης, των ανένδοτων αγώνων και του Πολυτεχνείου. Αυτό το ρητορικό μοτίβο αναπαράγει ο κ. Τσίπρας σήμερα (ΕΑΜ, ΕΔΑ, πρώιμο ΠΑΣΟΚ, ΣΥΡΙΖΑ). Αναπαράγει γιατί αδυνατεί να φανταστεί.

Πώς θα μπορούσε να φανταστεί ως δημιουργός, χωρίς να καταστεί μιμητής;

Η δημιουργία προκύπτει με δύο, τουλάχιστον, τρόπους: την ώσμωση και τον αναστοχασμό.

 

Με την ώσμωση, μια εδραιωμένη πολιτική αντίληψη έρχεται σε επαφή με ένα διαφορετικό ρεύμα ιδεών, από το οποίο δανείζεται στοιχεία, εμπλουτίζοντας τον λόγο της. Ο «τρίτος δρόμος» της σοσιαλδημοκρατίας, τη δεκαετία του 1990, είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα: ευρωπαϊκά σοσιαλιστικά κόμματα μπολιάστηκαν με στοιχεία οικονομικού φιλελευθερισμού.

Τι στοιχεία αντλεί η Αριστερά του Τσίπρα, σήμερα, από τη σύγχρονη σοσιαλδημοκρατική, τη συντηρητική ή τη φιλελεύθερη σκέψη;

Πώς μεταβάλλει, αντιστοίχως, τον παραδοσιακό λόγο της; Αθροιστικά ή μετασχηματιστικά;

Ο αναστοχασμός είναι ακόμη πιο απαιτητικός, καθότι καθιστά τη σκέψη αντικείμενο του εαυτού της. Το αναστοχαζόμενο υποκείμενο αμφισβητεί τις αναπόφευκτες βεβαιότητές του.

Ο κ. Τσίπρας κυβέρνησε τη χώρα. Τι έκανε λάθος; Τι τον δυσκόλεψε; Τι θα έκανε διαφορετικά σήμερα; Κυρίως, τι παλιές βεβαιότητες θα ανα-θεωρούσε;

Τόσο στην ομιλία του στο Θησείο (26/5/26) όσο και στο βιβλίο του «Ιθάκη» όχι μόνον απέφυγε τον αναστοχασμό και την ανα-θεώρηση, αλλά διακήρυξε την πίστη του στον παλαιό ΣΥΡΙΖΑ και εξέφρασε τη νοσταλγία του για το ανώριμο κυβερνητικό ΠΑΣΟΚ! Εδειξε ότι δεν αναθεωρεί, δεν αναστοχάζεται, δεν σκέπτεται. Αποσιωπά, νοσταλγεί, μιμείται και ανασυσκευάζει.

Οταν η σκέψη υποχωρεί, υποκαθίσταται από την κοινότοπη επανάληψη και την τηλεοπτικά μεσολαβημένη συγκίνηση. Η πολιτική φαντασία περιθωριοποιείται, η επικοινωνιακή φαντασία κυριαρχεί.

Ο Τσίπρας 2.0 …

 

ΝουΔο-γαλαζαίοι ΕΘΝΙΚΟΙ ΣΟΥΡΓΕΛΟ-ΞΕΦΤΙΛΑΡΑΔΕΣ: Είσαι αξιόπιστος αν δεν λες την αλήθεια;

  

 

Γράφει ο Χαρίδημος Κ. Τσούκας

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.

(www.htsoukas.com)

 

Στις 9 Ιουνίου 2018, μιλώντας σε συγκέντρωση οπαδών του στο Βουκουρέστι, ο αρχηγός του Σοσιαλδημοκρατικού Κόμματος της Ρουμανίας Λίβιου Ντράγκνεα, καταδικασθείς για εκλογική απάτη και κατάχρηση δημόσιου αξιώματος, κατακεραύνωσε την επικεφαλής της Διεύθυνσης κατά της διαφθοράς της χώρας του, κ. Λάουρα Κοβέσι, ότι έχει δημιουργήσει ένα «παράλληλο κράτος» στη Ρουμανία. Η κ. Κοβέσι όχι μόνο τρομοκρατεί τους πολιτικούς αξιωματούχους, είπε, αλλά «ο καθένας, σήμερα, μπορεί να στοχοποιηθεί με μια κατηγορία, η οποία μπορεί να οδηγήσει σε σύλληψη ή καταδίκη». Ο καθένας!

Η οργή του κ. Ντράγκνεα ήταν ευεξήγητη. Η κ. Κοβέσι, αφότου ανέλαβε επικεφαλής της υπηρεσίας κατά της διαφθοράς (2013), απήγγειλε κατηγορίες σε 1.200 άτομα, από τα οποία 14 είχαν διατελέσει υπουργοί, 39 υφυπουργοί, 14 γερουσιαστές και ένας ευρωβουλευτής. Από αυτούς, οι 27 καταδικάστηκαν. Για τους άλλους, οι υποθέσεις ήταν, τότε, υπό εκδίκαση. Συνολικά, επί της θητείας της, καταδικάστηκαν 1.000 άτομα για διαφθορά (βλ. ΝΥΤ, 17/6/2018).

Υποθέτω ότι ο υπουργός Αδωνις Γεωργιάδης αγνοούσε τις δηλώσεις Ντράγκνεα όταν είπε ότι η δημοκρατία στην Ελλάδα κινδυνεύει από τη νυν επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας, κ. Κοβέσι.

Ο στόχος, όμως, και των δύο ήταν ταυτόσημος: να απονομιμοποιηθεί η εισαγγελέας. Με οργουελικής εμπνεύσεως διαστροφή, ο μεν Ρουμάνος πολιτικός κατασκεύασε την εικόνα εισαγγελέως-θηρευτή που κυνηγά αυθαίρετα τους πάντες, ο δε Ελληνας υπουργός εμφανίζει την κ. Κοβέσι να έχει πολιτικά κίνητρα στις έρευνές της για τον ΟΠΕΚΕΠΕ (ο κ. Βορίδης τη χαρακτήρισε «ακτιβίστρια»!).

Εν ολίγοις, για όλους αυτούς, η κ. Κοβέσι είναι επικίνδυνη. Μεταξύ άλλων, «δεν ξέρει τι θα πει διάκριση εξουσιών», ανέφερε η βαθιά γνώστρια του Μοντεσκιέ βουλευτής κ. Βούλτεψη. «Και στη χώρα της το έκανε». Ελπίζω ο κ. Ντράγκνεα να είχε την πολιτική αβρότητα να ευχαριστήσει την κ. Βούλτεψη.

Είναι αντιληπτό τι παιχνίδι παίζεται. Οι ελεγχόμενοι πολιτικοί προβάλλουν τα αντι-αφηγήματα που τους συμφέρουν. Η αυτοεξυπηρετική εκδοχή τους εισέρχεται στον στίβο του επιχειρηματολογικού ανταγωνισμού, διεκδικώντας ανεξακρίβωτη ερμηνευτική εγκυρότητα. Μετέρχονται, συχνά, ad hominem επιχειρήματα για να απαξιώσουν τους ελέγχους. Ο πολίτης, κατακλυζόμενος από αφηγήματα, δυσκολεύεται να τα αξιολογήσει ενδελεχώς. Του μπαίνει, όμως, στο μυαλό η διαβρωτική αμφιβολία. «Και αν…;». Ολα είναι εξίσου πιθανά, συνεπώς τίποτα δεν είναι βέβαιο. Αμφιβάλλω, άρα δεν πιστεύω τίποτε. Το σύστημα εξουσίας κερδίζει.

Στον πυρήνα τους, τίποτε από αυτά δεν είναι πρωτότυπο.

Στη δεκαετία του 1990, στην επιχείρηση «Καθαρά χέρια», στην Ιταλία, ο εισαγγελέας Αντόνιο ντι Πιέτρο είχε κατηγορηθεί από τον εκ των πρωταγωνιστών της διαφθοράς Σίλβιο Μπερλουσκόνι για «πολιτικά υποκινούμενη έρευνα» και «δικαστικό πραξικόπημα».

Παρομοίως, πέρυσι στη Βραζιλία, ο ανώτατος δικαστής Αλεξάντρ ντε Μοράες κατηγορήθηκε από την Ακροδεξιά για «κατάχρηση εξουσίας» και «δικαστικό αυταρχισμό», όταν έλαβε δραστικά μέτρα κατά της διαδικτυακής παραπληροφόρησης και των προσπαθειών υπονόμευσης των εκλογών από τον ακροδεξιό πρώην πρόεδρο Μπολσονάρο.

Οι ανεπιθύμητοι εισαγγελείς και δικαστές υφίστανται προσωπικά τις συνέπειες του θάρρους τους: ο κ. Ντι Πιέτρο συκοφαντήθηκε, διώχθηκε (και αθωώθηκε) και ωθήθηκε σε παραίτηση (1994), η κ. Κοβέσι απολύθηκε από τον υπουργό Δικαιοσύνης της Ρουμανίας (2018) και η κυβέρνηση Τραμπ επέβαλε κυρώσεις στον κ. Ντε Μοράες και στους συγγενείς του (2025). Είναι –πάντοτε ήταν– δύσκολο για έναν ακέραιο και θαρραλέο δικαστικό λειτουργό να κάνει τη δουλειά του καλά. Χρειάζεται σπονδυλική στήλη. Είναι βολικότερο να κλείνει τα μάτια, π.χ. θέτοντας μείζονες υποθέσεις πολιτικού ενδιαφέροντος στο αρχείο. Γι’ αυτό, στατιστικά μιλώντας, σπανίζουν οι Κοβέσι, οι Ντι Πιέτρο και οι Ντε Μοράες.

Σε πρόσφατη συνέντευξή της στον Παύλο Τσίμα, στο 11ο Οικονομικό Φόρουμ των Δελφών, η κ. Κοβέσι εντυπωσίασε με την ευθύτητά της. Ηταν εμφανές ότι ενσαρκώνει το πρότυπο του δημόσιου αξιωματούχου που όχι μόνο τιμάει την αποστολή του, αλλά τολμάει να μιλάει με παρρησία. Ο τόνος της φωνής της και η εκφραστική του σώματός της ήταν πιο αποκαλυπτικά ακόμη και από το τολμηρό περιεχόμενο της συνέντευξής της.

 

Η κ. Κοβέσι εξέφρασε με παραστατικότητα την έκπληξή της για την κουλτούρα ατιμωρησίας που χαρακτηρίζει το πελατειακό πολιτικό σύστημα στην Ελλάδα και επέκρινε τη σιωπηρή παραδοχή ότι η διαμεσολαβητική σχέση του βουλευτή με τη δημόσια διοίκηση αναμένεται να περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, «αθέμιτη επιρροή» για λογαριασμό ψηφοφόρων.

«Κανείς στον κόσμο δεν θα με πείσει», είπε με αυθόρμητη εκφραστικότητα, «ότι αυτά αποτελούν μέρος της δουλειάς των πολιτικών στην Ελλάδα ή στην Ευρώπη».

Η δήλωση αυτή λιγότερο δηλώνει συμπέρασμα και περισσότερο πείσμα – το πείσμα του αξιωματούχου να μη δεχθεί αυτοεξυπηρετικές, λογικοφανείς δικαιολογίες ως επιχειρήματα.

Στην ερώτηση του κ. Τσίμα εάν «υπερτονίζοντας την έκταση της διαφθοράς υπονομεύει την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς», η επικεφαλής της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας απάντησε με ένα αντ-ερώτημα: «Αν λες ψέματα, είσαι αξιόπιστος;».

Αν γνώριζε την ελληνική γραμματεία, θα μπορούσε να είχε επικαλεσθεί τον Διονύσιο Σολωμό: «Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικό ό,τι είναι αληθές».

Τα έθνη που αρνούνται να αντικρίσουν την αλήθεια…