ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΕΘΝΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ: Το «γεω» μπροστά από την «πολιτική»

Γράφει η Δέσποινα Κονταράκη

«Ο Βλαντιμίρ Πούτιν ισχυρίζεται πως είναι ένας βαθιά θρησκευόμενος άνθρωπος, πιστός ακόλουθος της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Εάν είναι έτσι, μπορεί όταν πηγαίνει για ύπνο κάθε βράδυ να λέει την προσευχή του και να ρωτάει τον Θεό: “Γιατί δεν έπλαθες μερικά βουνά στην Ουκρανία;”». Με αυτές τις αράδες ξεκινά ο Tim Marshall το βιβλίο του «Αιχμάλωτοι της Γεωγραφίας» (στην Ελλάδα κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα). Είναι προφανές πως αν η γη της Ρωσίας είχε κάποια βουνά στα δυτικά της, θα είχε γλιτώσει και εκείνη και η Ουκρανία από αχρείαστες πολεμικές επιθέσεις που ευνοούνται από τις ανοχύρωτες, απέραντες πεδιάδες.

Ο Marshall, ως διπλωματικός συντάκτης, ξεδιπλώνει με δημοσιογραφικό και ταυτόχρονα επιστημονικό τρόπο τη σημασία της γεωγραφίας όχι μόνο για την Ιστορία που ξέρουμε αλλά και για την Ιστορία που γράφεται τώρα. 

Σε 10 κεφάλαια, από τη Ρωσία μέχρι την Κίνα, τις ΗΠΑ, τη Δυτική Ευρώπη, την Αφρική τη Μέση Ανατολή, την Ινδία με το Πακιστάν, την Κορέα με την Ιαπωνία, τη Λατινική Αμερική και την Αρκτική, ο συγγραφέας αναλύει τους λόγους για τους οποίους ένας ποταμός ή μια αμμοθύελλα αποδεικνύονται πιο δυνατά από τους δορυφόρους και το Ιντερνετ.

Το Μακεδονικό, η διαμάχη της Ελλάδας με την Τουρκία πάνω από το Αιγαίο, οι αναταραχές στις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, το τείχος που θέλει να ορθώσει ο Τραμπ στο Μεξικό, ο πόλεμος Ισραηλινών και Παλαιστινίων, όλες τέλος πάντων οι μεγάλες, ιστορικές διαμάχες αυτού του πλανήτη έχουν κάτι κοινό: Τη γεωγραφία.  

Στη γειτονιά μας το ξέρουμε καλύτερα από κάθε άλλον. Η γεωγραφική θέση της Ελλάδας, ευλογία και κατάρα μαζί, ήταν αυτή που ανέκαθεν καθόριζε τις εξελίξεις, ή τουλάχιστον τις συνδιαμόρφωνε μαζί με τις αποφάσεις των ηγετών της και τις ευρύτερες οικονομικοπολιτικές ισορροπίες.

Αν, λοιπόν, προσθέσουμε το «γεω» μπροστά από την πολιτική, τότε έχουμε τη γεωπολιτική και αλίμονο στο λαό ή τον πολιτικό που θα επιλέξει να την αγνοήσει. 

Διότι...

ΚΟΣΜΟΣ: Γεωγραφία και ιστορία, ένας εκρηκτικός συνδυασμός που μπορεί να οδηγήσει σε... πόλεμο

Του ΜΙΧΑΛΗ ΜΗΤΣΟΥ

Το 1976, όταν πρωτοκυκλοφόρησε στη Γαλλία με τίτλο «Η γεωγραφία χρησιμεύει πρωτίστως για την κήρυξη πολέμων», το βιβλίο του Ιβ Λακόστ δεν περιελάμβανε τον όρο «γεωπολιτική». Η λέξη πρωτοχρησιμοποιήθηκε λίγα χρόνια αργότερα από τους δημοσιογράφους. Κι έπρεπε να έρθει το 1983 για να μετονομάσει ο Λακόστ το περιοδικό του «Herodote» σε «επιθεώρηση γεωγραφίας και γεωπολιτικής». 

Κατά την άποψή του, οι δημοσιογράφοι δεν έχουν καμιά δουλειά μ' αυτόν τον τομέα. Εκείνοι αναλύουν μια κρίση από μία διάσταση, ενώ οι γεωγράφοι τη μελετούν σε πολλαπλά επίπεδα, από το τοπικό προς το πλανητικό και αντιστρόφως. (Τα πράγματα δεν είναι βέβαια ακριβώς έτσι, αλλά αν δεν παινέψεις το σπίτι σου θα πέσει να σε πλακώσει).

Μετά την ήττα του Ναπολέοντα - λέει ο Λακόστ σε συνέντευξή του στη «Λιμπερασιόν», με αφορμή την επανέκδοση εκείνου του βιβλίου του - οι Γερμανοί, και συγκεκριμένα το πρωσικό κράτος, ήταν οι πρώτοι που αποφάσισαν πως η γεωγραφία και η ιστορία πρέπει να διδάσκονται στο σχολείο. Για να υποστηρίξει τη γερμανική ενότητα, το Πανεπιστήμιο του Βερολίνου προσδιόρισε τότε τη «γερμανικότητα» όχι με βάση τη γλώσσα (αφού θα επωφελούνταν πρώτη η αυτοκρατορική Αυστρία), αλλά τα γεωγραφικά τοπία. Μετά την πρωσική νίκη στη μάχη της Σάντοβα, οι Γερμανοί άρχισαν να μιλούν για «κουλτούρα» και γλώσσα. Κι όταν γενικεύτηκε η διδασκαλία της γεωγραφίας, μπήκε στην κουβέντα ο «μεγάλος λαός». Οι γερμανοί γεωγράφοι υποστήριξαν ότι τα δικαιώματα της Γερμανίας σε εδάφη που κατοικούσαν άλλοι λαοί αποδεικνύονταν με βάση «επιστημονικούς» νόμους. Αυτό τροφοδότησε τον παγγερμανισμό και στη συνέχεια τον ναζισμό. Αναπτύχθηκε έτσι η έννοια του ζωτικού χώρου, από τον οποίο έπρεπε να αποκλειστούν οι μη γερμανικοί πληθυσμοί.

Στη Γαλλία, η γεωγραφία και η ιστορία άρχισαν να διδάσκονται μετά την ήττα της χώρας στον γαλλογερμανικό πόλεμο του 1870. Οι Βρετανοί, πάλι, δεν ενδιαφέρθηκαν ποτέ για τη γεωγραφία ως πανεπιστημιακό αντικείμενο, την ασκούν όμως σε όλα τα επίπεδα: η περίφημη Εταιρεία των Ινδιών διέθετε μια τεράστια γνώση της γεωγραφίας και ήλεγχε απολύτως τη χαρτογραφία. Στην Ιταλία, η διδασκαλία της ιστορίας συνδέεται μ' εκείνη της φιλοσοφίας. Οσο για την Ελλάδα, την πατρίδα του Ηροδότου, ο Λακόστ είναι κατηγορηματικός: «Η διδασκαλία της γεωγραφίας είναι σχεδόν ανύπαρκτη».  

Η επανέκδοση του βιβλίου του σημαίνει άραγε ότι η γεωγραφία εξακολουθεί να χρησιμεύει πρωτίστως για την κήρυξη πολέμων; 

Ο γάλλος γεωγράφος χρησιμοποιεί το παράδειγμα της Τουρκίας:  

ΚΟΣΜΟΣ: "Η εκδίκηση της Γεωγραφίας: Τι μας λένε οι χάρτες για τις επερχόμενες συγκρούσεις και τον αγώνα εναντίον της μοίρας

Της Anne-Marie Slaughter / The New York Times

Εκείνοι που ξεχνούν τη γεωγραφία δεν μπορούν ποτέ να τη νικήσουν. Αυτό είναι το «μάντρα» του νέου βιβλίου του Ρόμπερτ Κάπλαν, «Η εκδίκηση της γεωγραφίας. Τι μας λένε οι χάρτες για τις επερχόμενες συγκρούσεις και τον αγώνα εναντίον της μοίρας». Κάθε κεφάλαιο αρχίζει με το διάβασμα των χαρακτηριστικών μιας περιοχής με τον τρόπο που ένας χειρομάντης διαβάζει τις γραμμές σε μια παλάμη: χαρτογραφώντας βουνά, ποτάμια και πεδιάδες ως προσδιοριστικές παραμέτρους του πεπρωμένου.

Μόλις, όμως, το κείμενο αρχίζει να στενάζει κάτω από το βάρος του γεωγραφικού ντετερμινισμού, ο Κάπλαν αλλάζει σβέλτα το περπάτημά του υποστηρίζοντας την πολύ πιο μετριοπαθή άποψη πως η γεωγραφία είναι ένα απαραίτητο «φόντο» στο ανθρώπινο δράμα των ιδεών, της βούλησης και της τύχης.

Ο Ρόμπερτ Κάπλαν, δημοσιογράφος, πολιτικός σχολιαστής και συγγραφέας που οι αναλύσεις του έχουν επηρεάσει σημαντικά και έχουν προκαλέσει έντονες συζητήσεις, κάνει αναφορές στο νέο του βιβλίο σε λίγο–πολύ ξεχασμένους διανοητές του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Ανάμεσά τους ο Χάλφορντ Μάκιντερ, του οποίου το άρθρο του 1904 «Ο γεωγραφικός άξονας της Ιστορίας» υποστήριζε ότι ο έλεγχος του ευρασιατικού «πυρήνα» θα καθόριζε τη μοίρα των αυτοκρατοριών. Παρομοίως, άλλοι αναλυτές στρατηγικής της εποχής, όπως ο Αλφρεντ Θάγιερ Μάχαν και ο Νίκολας Σπάικμαν, μπορεί να ευνοούσαν τη ναυτική ισχύ έναντι της υπερίσχυσης στην ξηρά, αλλά και αυτοί περιέγραφαν την παγκόσμια ιστορία με όρους μιας αέναης σύγκρουσης μεταξύ των δύο.

Πολλά από όσα πρότειναν οι συγγραφείς εκείνοι δεν ακούγονται σήμερα «πολιτικώς ορθά» αλλά μάλλον ρατσιστικά και ιμπεριαλιστικά. Οι θεωρίες του Μάκιντερ υιοθετήθηκαν (με στρεβλό τρόπο, σύμφωνα με τον Ρ. Κάπλαν) από τους ναζί. Παρ’ όλ’ αυτά, οι θεωρητικοί αυτοί της γεωστρατηγικής έβλεπαν πέρα από την τυπολατρική τελετουργία της διπλωματίας και τις εδραιωμένες θεμιτές προσδοκίες, δίνοντας έμφαση στον ωμό και διαρκή αγώνα για επιβίωση – φυλή εναντίον φυλής, εισβολείς εναντίον κατοίκων.

Η καλύτερη ίσως δοκιμασία για την αξία των θεωριών αυτών είναι η ποιότητα της γεωπολιτκής ανάλυσης, που κάνει στη συνέχεια ο ίδιος ο Κάπλαν. Εφαρμόζει την προσέγγιση «πρώτα η γεωγραφία» σε διαφορετικές περιοχές του κόσμου, εξάγοντας μια σειρά από προβλέψεις που αμφισβητούν τη συμβατική σοφία. 

Για την Ευρώπη, βλέπει –σωστά κατά τη γνώμη μου– ότι η Μεσόγειος θα γίνει και πάλι ένας «συνενωτής» της νότιας Ευρώπης με τη βόρεια Αφρική όπως συνέβαινε στον αρχαίο κόσμο, αντί να συνεχίσει να αποτελεί τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε πρώην αποικιακές δυνάμεις και τις πρώην αποικίες τους.

Κινούμενος ανατολικά, ο Κάπλαν βγάζει ένα συμπέρασμα για τη Ρωσία, που και πάλι υπονομεύει τον ντετερμινισμό του τίτλου του βιβλίου του. Ο Βλαντιμίρ Πούτιν και ο Ντμίτρι Μεντβέντεφ, γράφει, «δεν έχουν αναζωογονητικές ιδέες να προσφέρουν, ούτε κάποια ιδεολογία: το μόνο τους πλεονέκτημα είναι η γεωγραφία. Και αυτό δεν είναι αρκετό». Η γεωγραφία αυτή «διαπνέει μια αέναα τεταμένη σχέση ανάμεσα στη Ρωσία και την Κίνα» ακόμα κι αν η κοινή τους αφοσίωση στην αυταρχική διακυβέρνηση και την επεκτατική προάσπιση της κυριαρχίας τους φέρνει κοντά τα δύο καθεστώτα.

Ωστόσο, το δυτικό ημισφαίριο είναι εκείνο όπου το πλαίσιο ανάλυσης του Κάπλαν δίνει τα πιο αναπάντεχα αποτελέσματα – ένα ασυνήθιστο αμάλγαμα Σάμιουελ Χάντιγκτον και Φερνάν Μπροντέλ. «Η Αμερική, πιστεύω, θα αναδυθεί στη διάρκεια του 21ου αιώνα σαν ένας πολυνησιακός–μιγαδικός πολιτισμός, με προσανατολισμό από τα βόρεια προς τα νότια, από τον Καναδά στο Μεξικό, και όχι από τα ανατολικά προς τα δυτικά, σαν ένα φυλετικά πιο ανοιχτόχρωμο νησί στην εύκρατη ζώνη μεταξύ Ατλαντικού και Ειρηνικού».

Αυτός ο γεωγραφικός γύρος του κόσμου στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό στην αντίληψη του 19ου αιώνα για το τι σημαίνει ένας χάρτης. Ο Κάπλαν τον ορίζει ως τη «χωρική αναπαράσταση των διαιρέσεων της ανθρωπότητας», εννοώντας όχι μόνο την αναπαράσταση των εδαφικών επικρατειών αλλά και της τοπογραφίας. Βλέπει τον κόσμο σαν έναν ανάγλυφο χάρτη, προσδιορισμένο από τις βουνοκορφές και τις κοιλάδες που αιχμαλωτίζουν τους πληθυσμούς, καθώς και τις ανοιχτές πεδιάδες και τις υδάτινες διεξόδους που τους επιτρέπουν να μετακινούνται. Η έμφαση που δίνει στις «διαιρέσεις» της ανθρωπότητας είναι χαρακτηριστική, οδηγώντας άμεσα στην υιοθέτηση του «ρεαλισμού» στην εξωτερική πολιτική.

Γιατί όμως ο αληθινός χάρτης να είναι χάρτης του εδάφους παρά χάρτης των ανθρώπων; 

ΚΟΣΜΟΣ - ΠΑΡΑΔΟΞΑ: «Νησί-φάντασμα» στον Ειρηνικό, εμφανίζεται σε διάφορους χάρτες (και στο Google Earth) αλλά... ΔΕΝ ΥΠΑΡΧΕΙ

Το νησί είναι ορατό στον ψηφιακό άτλαντα Google Earth, με την ονομασία Sandy Island, στη Θάλασσα των Κοραλλιών, ανάμεσα στην Αυστραλία και το γαλλικό έδαφος της Νέας Καληδονίας. 

Ο Times Atlas of the World, ένας από τους άτλαντες που αποτελούν πηγή αναφοράς, το αποτυπώνει ως Sable Island.

Ναυτικοί χάρτες που χρησιμοποιεί το Southern Surveyor, ένα πλοίο επιστημονικών ερευνών, καταγράφουν επίσης το νησί αυτό, είπε η Μαρία Σέτον, μέλος της επιστημονικής ομάδας που μετείχε στην αποστολή για τον εντοπισμό του νησιού.

Σε μια αποστολή αναγνώρισης κομματιών του ηπειρωτικού φλοιού της αυστραλιανής πλάκας που έχει βυθιστεί στη Θάλασσα των Κοραλλιών, οι επιστήμονες ουδέποτε βρήκαν το νησί αυτό.

"Θέλαμε να εξακριβώσουμε. Η χαρτογράφηση της θαλάσσιας περιοχής έδειχνε σε αυτό το σημείο ένα βάθος 1.400 μέτρων, δηλαδή ένα πολύ μεγάλο βάθος" , πρόσθεσε η Σέτον, επιστρέφοντας από το θαλάσσιο ταξίδι που διήρκησε 25 ημέρες.

"Το νησί αποτυπώνεται στο Google Earth και σε άλλους χάρτες, ωστόσο διαπιστώσαμε πως δεν υπάρχει. Είναι κάτι που μας προκαλεί κατάπληξη. Είναι πολύ παράξενο".