Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
ΜΟΥΣΙΚΗ - ΠΑΡΑΔΟΣΗ - ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Αδέσποτα τραγούδια που ως διά μαγείας απέκτησαν συνθέτες
Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΠΑΠΑΔΑΚΗ
Ενα από τα δημοφιλέστερα τραγούδια της νεοελληνικής ιστορίας, που τραγουδιόταν από το 1870 μέχρι και μετά το 1960 -ο «Μπαρμπα-Γιάννης κανατάς»- είναι αγνώστου δημιουργού, παρά το γεγονός ότι σε παλαιό φυλλάδιο αναφέρεται ως στιχουργός του ο ίδιος ο Μπαρμπα- Γιάννης.
Επί 57 έτη κανένας δεν ενδιαφέρθηκε να μάθει ποιος το έγραψε και κανένας δεν το διεκδίκησε, αφού δεν υπήρχε κίνητρο. Αλλά το 1932 που εκδόθηκε σε δίσκο (Odeon Α 190469), ο «συνθέτης» του ανεκαλύφθη ως διά μαγείας. Και δεν ήταν άλλος από τον τραγουδιστή που το ηχογράφησε, δηλαδή ο Πέτρος Επιτροπάκης!
Η οργάνωση του μηχανισμού είσπραξης και διανομής ποσοστών φάνηκε πως δεν μπορούσε να ανεχθεί την ανωνυμία. Με το σκεπτικό ότι «Πάσα τάξις και αρμονία προϋποθέτει νουν κατά σχέδιον ταξινομούντα...» έβγαλε το λογικό (και βολικό) συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει έργο χωρίς δημιουργό, δεν υπάρχει έπιπλο χωρίς επιπλοποιό ή τραγούδι χωρίς τραγουδοποιό. Πολύ σωστά. Ολα ανεξαιρέτως τα τραγούδια κάποιος τα δημιούργησε. Το να είναι ή να μην είναι γνωστό το όνομά του, δεν ενδιαφέρει και τόσο όσους λαμβάνουν αληθινή ευχαρίστηση όταν το ακούν ή το τραγουδούν, αλλά ενδιαφέρει πολύ όσους λαμβάνουν χρήματα και φήμη από την εμπορία των αντιτύπων του.
Τα τραγούδια που δεν γνωρίζουμε ποιος τα έγραψε είναι πολύ περισσότερα από όσα φανταζόμαστε. Αυτά θα τα χωρίζαμε σε δύο κατηγορίες:
σ' εκείνα που πραγματικά δεν γνωρίζουμε το δημιουργό τους (δημοτικά και πολλά νεότερα αστικά λαϊκά) και
σ' εκείνα που γνωρίζουμε το δημιουργό τους.
Μια υποκατηγορία περιλαμβάνει τα τραγούδια εκείνα για τα οποία ο αναφερόμενος (επί του δίσκου) δημιουργός είτε δεν είναι πράγματι αυτός είτε αμφισβητείται. Ας αναφέρουμε για παράδειγμα το τραγούδι που έσπασε τα ρεκόρ πωλήσεων στην εποχή του, την περίφημη «Μαντουμπάλα», που το υπογράφει ως συνθέτης ο Στέλιος Καζαντζίδης. Στην πραγματικότητα όμως πρόκειται για ένα τραγούδι από τον ινδικό κινηματογράφο, σύνθεση των Ινδών δημιουργών Shankar & Jaikishan. Το ευτράπελο είναι πως ούτε κι ο Καζαντζίδης, που το υπογράφει, έκανε τίποτε επ' αυτού, πλην της ερμηνείας. Η προσαρμογή της μουσικής στα ελληνικά λόγια ανήκουν στον Θόδωρο Δερβενιώτη, που την εποχή εκείνη διατελούσε «διευθυντής» στην εταιρεία Columbia.
Τα παραπάνω είναι τεκμηριωμένα διά της μαρτυρίας του Δερβενιώτη σε μαγνητοφωνημένη συνέντευξη στον υπογράφοντα. Ενα άλλο ωραίο παράδειγμα είναι ορισμένα τραγούδια του Μάρκου Βαμβακάρη, οι στίχοι των οποίων είναι παρμένοι από δημοτικά τραγούδια: Το τετράστιχο π.χ. του τραγουδιού «Ατακτη»: «Ηθελα να σ' αντάμωνα να σούλεγα καμπόσα / κι αν δεν σου γύριζα το νου, να μου 'κοβαν τη γλώσσα». Οποιος θέλει μπορεί να το βρει απαράλλακτο στη σελίδα 520 του βιβλίου του Arnoldus Passow «Carmina Popularia» (Ελληνικός τίτλος «Τραγούδια Ρωμέικα»), το οποίο εκδόθηκε στη Λειψία το έτος 1860(!).
Τι έχει συμβεί; Δύο ενδεχόμενα υποβάλλει η ψυχρή λογική: Είτε ο Arnoldus Passow, πριν γράψει το βιβλίο του, ταξίδεψε στο μέλλον και άκουσε το δίσκο του Βαμβακάρη, είτε ο Βαμβακάρης χρησιμοποίησε την ίδια πηγή με τον Passow, δηλαδή πήρε ένα δημοτικό τραγούδι και το έκανε δικό του. Η ψυχρή λογική είναι αντιπαθέστατη, διότι π.χ. κάνει να φαινόμαστε σαν να θέλουμε να εκθέσουμε είτε τον Passow ως εξωγήινο είτε τον Μάρκο Βαμβακάρη ως λογοκλόπο. Στη μελέτη όμως της ιστορίας των τραγουδιών, και ιδίως των τραγουδιών των ανώνυμων δημιουργών, φαίνεται πως ηττάται η αριστοτελική λογική, ενώ θριαμβεύει η θεωρία της σχετικότητας του Αλβέρτου Αϊνστάιν.
Η προ Δίσκου εποχή
Αν υποθέσουμε πως δεν υπήρχαν οι δίσκοι, πόσα, άραγε, θα ήσαν σήμερα τα τραγούδια (γενικώς) και πόσα από αυτά (ειδικώς) θα ήσαν αδέσποτα; Το πιθανότερο είναι ότι τα τραγούδια θα ήταν δραματικά λιγότερα, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων θα ήταν «αγνώστων συνθετών».
Μια ματιά στην τελευταία π.Δ. (προ Δίσκου) εποχή είναι χαρακτηριστική: Στην αυγή του 20ού αιώνα όλες οι συνθήκες που σήμερα ευνοούν, παράγουν και συντηρούν τους επαγγελματίες συνθέτες της εμπορικής μουσικής ήταν στη θέση τους. Η αστική κοινωνία, οι κοινωνικές τάξεις, οι εργαζόμενοι και οι επιχειρηματίες, η διασκέδαση, οι έρωτες, τα βάσανα της ζωής, οι μουσικοί, οι τραγουδιστές, όλα πλην ενός: ο δίσκος και τα δύο συνεπαγόμενά του, η δόξα και το χρήμα για τους δημιουργούς. Αυτά ακριβώς είναι που δημιούργησαν τους... δημιουργούς, δηλαδή το είδος εκείνο του επαγγελματία λαϊκού συνθέτη, στην υπηρεσία των εταιρειών δίσκων, ο οποίος δεν υπήρχε πριν αρχίσουν να μοιράζονται χρήματα από πνευματικά δικαιώματα.
Δεν υπάρχουν δηλαδή, στην προ Δίσκου εποχή αντίστοιχοι, επώνυμοι επαγγελματίες λαϊκοί συνθέτες, όπως ο Βαμβακάρης, ο Τσιτσάνης, ο Παπαϊωάννου, ο Παπάζογλου και τόσοι άλλοι. Αυτοί είναι οι πρώτοι. Ο επαγγελματίας λαϊκός συνθέτης είναι δημιούργημα της βιομηχανίας των δίσκων και ειδικώς στην Ελλάδα εμφανίζεται σταδιακά από το 1931 και εξής. Οποιος ψάχνει τραγούδια λαϊκών ανθρώπων (που να είναι επαγγελματίες συνθέτες) στους δίσκους πριν από την εποχή αυτή, ματαιοπονεί. Οι μόνοι συνθέτες που εμφανίζονται από υπάρξεως γραμμοφώνου, μέχρι τότε, είναι συνθέτες λόγιοι ή συνθέτες του μουσικού θεάτρου, των καντάδων και άλλων ελαφρών τραγουδιών ευρωπαϊκού στιλ, όπως π.χ. ο Σπύρος Σαμάρας, ο Ναπολέων Λαμπελέτ, ο Μανώλης Καλομοίρης, ο Τίτος Ξηρέλης, ο Θεόφραστος Σακελλαρίδης, ο Νίκος Χατζηαποστόλου κ.ά.
Τα αστικά λαϊκά τραγούδια, τα πρώτα (λεγόμενα) ρεμπέτικα, και άλλες λαϊκές μορφές, μια φυσική εξέλιξη των δημοτικών τραγουδιών που κυκλοφορούσαν στο στόμα του λαού, ήσαν τραγούδια ανωνύμων, τα οποία σιγά σιγά εξαφάνισε η δράση των επαγγελματιών λαϊκών επωνύμων, είτε διά της λήθης είτε διά της αυθαίρετης οικειοποίησης π.χ. «Το σαλβάρι του Κιόρογλου», ένα δημοτικό μικρασιάτικο που κυκλοφόρησε σε δίσκο (Odeon GA 1653 - Αθήνα 1932) ως σύνθεση του Σταύρου Παντελίδη.
Νέοι δεσπότες
Ο «Μπαρμπα-Γιάννης κανατάς» δεν είναι το μόνο αδέσποτο τραγούδι που έγινε επιτυχία. Είναι πλήθος τα αδέσποτα που άλλα μεν παρέμειναν αδέσποτα κι άλλα απέκτησαν... δεσπότες μόλις μπήκαν στα γραμμόφωνα. Ιδού μερικά από αυτά:
- «Αϊντε να πεθάνεις». Γνωστό από τα τέλη του 19ου αιώνα, αλλά στο δίσκο του 1928 με τον Αντώνιο Διαμαντίδη αναφέρεται το όνομα του Σαλαβαρή ως συνθέτη του.
- «Δυο γυφτοπούλες». Δημοτικό τραγούδι που ηχογραφήθηκε το 1930 στην Αμερική με τη Μαρίκα Παπαγκίκα και στην Αθήνα το 1930 με τον Κώστα Ρούκουνα. Αργότερα εκδόθηκε και με τον Μάρκο Βαμβακάρη στο όνομά του.
- «Εκατό δραχμές τη μέρα» ή «Ο εργάτης», λαϊκό αγνώστου που τραγουδιόταν στη Σμύρνη πριν από το 1922, αλλά και στη Θράκη ως δημοτικό (κατεγράφη από τον Παντελή Καβακόπουλο). Εκδόθηκε στην Αμερική με τον Κώστα Δούσα και στην Αθήνα σε δύο εκτελέσεις, η μία με τον Κ. Ρούκουνα και η άλλη με τον Στελλάκη Περπινιάδη στο όνομα του Παναγιώτη Τούντα.
- «Σαν πεθάνω στο καράβι». Πλούσιο το... βιογραφικό του. Τραγουδιέται από το 1860 περίπου. Τότε το κατέγραψε (με τη μουσική του) η Μαντάμ Λαφφόν στη Σμύρνη (σύζυγος του Γάλλου προξένου) και συμπεριελήφθη σε δύο παραλλαγές (η δεύτερη από την Αθήνα) στη συλλογή του Bourgault-Ducoudray «Melodies Populaires de Grece & D' Orient» που δημοσιεύθηκε το 1876 στο Παρίσι. Μικρασιάτες πρόσφυγες του 1922 μαρτυρούσαν ότι το τραγουδούσαν οι παππούδες τους. Στην Αμερική ηχογραφήθηκε πρώτη φορά από τον Γ. Κατσαρό προς το τέλος της δεκαετίας του '20 και στα μεταπολεμικά χρόνια κυκλοφόρησε ακόμα μία ηχογράφησή του με τη Σωτηρία Μπέλλου και με συνθέτη τον... Μπάμπη Μπακάλη!
Αλλα γνωστά αγνώστων είναι η περίφημη «Ελλη» που ήθελε σκότωμα, το «Καλογεράκι θα γινώ» (που το διεκδίκησε ο Δημήτρης Μαγνήσαλης), οι «Ομολογίες» (Βασίλης Βερμίσογλου), το «Εμαθα πως είσαι μάγκας», που το έγραψε στ' όνομά της η Αμαλία Βάκα στην Αμερική, ο «Μποχώρης», που το οικειοποιήθηκε ο Στέλιος Χρυσίνης, ο «Μεμέτης», ο «Τσακιτζής», «Τα παιδιά της γειτονιάς σου», «Μες του Συγγρού τη φυλακή», «Τι σε μέλει εσένανε», «Το κουτσαβάκι» και πολλά άλλα.
Οσο τα τραγούδια κυκλοφορούν ελεύθερα από στόμα σε στόμα και κανείς δεν ενδιαφέρεται να τα μετατρέψει σε εμπορεύσιμο προϊόν, δεν έχει και πολλή σημασία το ποιος τα δημιούργησε. Αφού δεν γράφονται πουθενά κι αφού με την προφορική διάδοση ο καθένας τα τραγουδά όπως μπορεί ή όπως θέλει, διαρκώς μεταβάλλονται, τόσο πολύ, που κι αυτοί που τα έγραψαν να μην τα αναγνωρίζουν. Οσο πλατιά κι αν κυκλοφορεί ένα τέτοιο τραγούδι, κανένας ούτε πληρώνει ούτε εισπράττει τίποτε από τη διάδοσή του. Ετσι δεν υπάρχει οικονομικό κίνητρο για να γραφτούν λαϊκά τραγούδια. Το μόνο κίνητρο είναι το αγνό μεράκι, η ανάγκη έκφρασης, έτσι όπως γινόταν με τα λαϊκά τραγούδια εις τους αιώνας των αιώνων. Μόλις όμως έγινε δυνατή η ηχητική αποτύπωση και η αναπαραγωγή τους σε αντίτυπα προς πώλησιν, τότε ήρθε και το κίνητρο που ανέτρεψε το μέχρι τότε ισχύον καθεστώς.*
Ούτε τα δημοτικά δεν γλίτωσαν
Από το καθεστώς της ανωνυμίας δεν βγήκαν μόνο τα αδέσποτα λαϊκά, αλλά και τα δημοτικά τραγούδια, καθώς και αυτά απέκτησαν τους «συνθέτες» τους, πράγμα αδιανόητο μεν, φυσικό επακόλουθο δε, αφού αποτελούσαν το μεγαλύτερο μέρος της παραγωγής, τουλάχιστον στην πρώτη περίοδο των εκδόσεων, και τα ποσοστά της πνευματικής «ιδιοκτησίας» τους δεν ήταν καθόλου ευκαταφρόνητα.
Ιδού μερικά παραδείγματα:
ΕΠΟΣ ΤΟΥ '40 και ΛΑΪΚΗ ΤΕΧΝΗ: Ο δημοτικός ποιητής για τον πολεμιστή του ’40
Toυ ΠΑΝΤΕΛΗ ΜΠΟΥΚΑΛΑ
Σε ένα από τα γνωστότερα δημοτικά τραγούδια, του Ολυμπου και του
Κίσσαβου, ένα από εκείνα που γοήτευσαν τον Γκαίτε και τον έπεισαν να
μεταφράσει μερικά, τα δύο βουνά μαλώνουν· μόνο τον Ολυμπο ακούμε,
ωστόσο, να παινεύεται για τις κορφές και τις βρύσες του, αλλά κυρίως για
τους κλέφτες του, και να χλευάζει τον τουρκοπατημένο Κίσσαβο.
Αντίθετα,
στα τραγούδια που έπλασε ο δημοτικός ποιητής του ’40 για να εμψυχώσει
τους πολεμιστές, τα βουνά δεν μαλώνουν αλλά συνομιλούν συγκινημένα και
συνεργάζονται.
Ο λαϊκός ποιητής υιοθετεί τα μοτίβα των κλέφτικων, με τη
δίκαιη σιγουριά πως είναι κληρονομιά του, κτήμα κοινό. Και ή τα
προσαρμόζει γεωγραφικά ή τα μεταλλάσσει φρόνιμα. Κι αυτό «σ’ εποχή όπου η
λειτουργία της γέννησης του δημοτικού τραγουδιού παρουσιάζει πλήθος
αναστολές», όπως λέει ο Κ.Θ. Δημαράς στην «Ιστορία της νεοελληνικής
λογοτεχνίας»· σε εποχή δηλαδή που ο προφορικός πολιτισμός υποχωρούσε και
αποσυντονιζόταν.
Σε ένα από τα δημοτικά του ’40, πλασμένο από την πάντα καίρια μούσα της Ηπείρου, ο γερο-Σμόλικας ρωτάει την Πίνδο, στον ταιριαστό δεκαπεντασύλλαβο:
Σε ένα από τα δημοτικά του ’40, πλασμένο από την πάντα καίρια μούσα της Ηπείρου, ο γερο-Σμόλικας ρωτάει την Πίνδο, στον ταιριαστό δεκαπεντασύλλαβο:
«Βουνό μου, σταυραδέρφι μου και γκαρδιακέ μου φίλε, /
πού πήγαν οι λεβέντες μας, πού πήγαν οι αϊτοί μας /
κι αφήσανε τον Ιταλό
τον τόπο να οργώνει;»
Πριν αποκριθεί η Πίνδος, ο τόπος όλος και η μνήμη
που τον πυκνοκατοικεί δίνουν τη δική τους απάντηση:
«Το λόγο δεν
απόσωσεν, το λόγο δεν απόειπε /
κι αναταράχτηκεν η γης, αντάριασαν οι
λόγγοι /
κι ένα στοιχειό πετάχτηκε ψηλά στη Δρακολίμνη. /
Είχε σταυρό
στα κέρατα, φεγγάρι στα καπούλια /
κι απάνω από τη ράχη του φλάμπουρο
ανεμίζει».
Και σκορπίζει τους έντρομους Ιταλούς. Ενα στοιχειό που η
λαϊκή πίστη θα μπορούσε να του δώσει το σχήμα και το όνομα του Αϊ-Γιώργη
ή της Παναγίας ή, πολύ παλιά, στον Μαραθώνα, του Θησέα και του
φαντάσματός του.
Αντίθετα με τη μεταφυσική λύση αυτού του τραγουδιού, ένα άλλο ηπειρώτικο προκρίνει τον ρεαλισμό, περιγράφοντας λιτά την κινητοποίηση προς ενίσχυση του μετώπου· συνομιλητής της Πίνδου είναι τώρα ο Ολυμπος. Αντλώ και αυτό το τραγούδι από τη β΄ έκδοση της μελέτης του Τάκη Αδάμου «Το λαϊκό τραγούδι της Αντίστασης» (Καστανιώτης, 1977). Πολλά τραγούδια και του ’40 αποθησαύρισε ο Ν. Α. Κεφαλληνιάδης στο βιβλίο «Η λαϊκή μούσα στους εθνικούς πολέμους μας (Ντοκουμέντα): Βαλκανικοί πόλεμοι 1912-1913, Μικρασιατική Καταστροφή 1922, Αλβανικό έπος 1940, Κατοχή - Αντίσταση - Απελευθέρωση 1941-1944» (Φιλιππότης, 1992). Ας πάμε στις πρώτες μέρες του πολέμου:
Αντίθετα με τη μεταφυσική λύση αυτού του τραγουδιού, ένα άλλο ηπειρώτικο προκρίνει τον ρεαλισμό, περιγράφοντας λιτά την κινητοποίηση προς ενίσχυση του μετώπου· συνομιλητής της Πίνδου είναι τώρα ο Ολυμπος. Αντλώ και αυτό το τραγούδι από τη β΄ έκδοση της μελέτης του Τάκη Αδάμου «Το λαϊκό τραγούδι της Αντίστασης» (Καστανιώτης, 1977). Πολλά τραγούδια και του ’40 αποθησαύρισε ο Ν. Α. Κεφαλληνιάδης στο βιβλίο «Η λαϊκή μούσα στους εθνικούς πολέμους μας (Ντοκουμέντα): Βαλκανικοί πόλεμοι 1912-1913, Μικρασιατική Καταστροφή 1922, Αλβανικό έπος 1940, Κατοχή - Αντίσταση - Απελευθέρωση 1941-1944» (Φιλιππότης, 1992). Ας πάμε στις πρώτες μέρες του πολέμου:
«Ποιος είδε τέτοιο θάμασμα, παράξενο μεγάλο, /
να
κουβεντιάζουν τα βουνά με τις ψηλές ραχούλες. /
Γυρίζει ο γερο-Ολυμπος
κι αναρωτάει την Πίνδο: /
“Βουνό μου, γιατί θύμωσες και στέκεις
βουρκωμένο; /
Μήνα χαλάζι σε βαρεί, μήνα βροχή σε δέρνει;” /
“Ούτε
χαλάζι με βαρεί κι ούτε βροχή με δέρνει, /
μόν’ με βαρούν οι Ιταλοί με
μπόμπες και με όλμους. /
Μαύρα πουλιά σκεπάσανε τον όμορφο ουρανό μου, /
θερίζουνε τις ράχες μου, καίνε τα έλατά μου”. /
“Ρίξε, βουνό, τις
μπόρες σου, ρίξε τις αστραπές σου, /
κι εγώ σου στέλνω τους αϊτούς,
τσολιάδες και φαντάρους, /
να καθαρίσουν τις πλαγιές, να διώξουν τους
φασίστες, //
που μόλυναν τον τόπο μας, τα όμορφα χωριά μας”».
Δεν υπάρχει λόγος εδώ για φιλολογικού τύπου παρατηρήσεις, πόσο δημοτικός π.χ. είναι ο δημοτικός ποιητής. Πόλεμο έχουμε. Και το ποίημα θα γίνει τραγούδι περνώντας στο στόμα των πολεμιστών (μαζί με τα επώνυμα δημιουργήματα), για να δουλευτεί και να τελειοποιηθεί· έτσι γινόταν πάντα. Εύκολα βέβαια θα κατανοούσαν οι φαντάροι τις πληροφορίες του τραγουδιού. Οτι δηλαδή, όπως σημειώνει ο Αδάμου, «όταν ο τραγουδιστής βάζει στο στόμα του γερο-Ολυμπου την υπόσχεση να στείλει βοήθεια στην Πίνδο, εκφράζει μια πραγματικότητα. Τα ελαφρά τμήματα προκάλυψης της Ηπείρου στον τομέα αυτόν, που υποχώρησαν προς τον Γράμμο – Σμόλικα, ενισχύθηκαν με τμήματα που ήρθαν από τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία και αντιμετώπισαν νικηφόρα τον εχθρό».
Από τα τραγούδια του ’40 δεν θα μπορούσε να λείπει ένα από τα κύρια μοτίβα των τραγουδιών του ’21 – το βαλτετσιώτικο μοτίβο του λιμασμένου κόρακα. Το τραγούδι του κόρακα διακλαδίστηκε σε αρκετές παραλλαγές, ηπειρώτικες, μακεδονικές και ρουμελιώτικες (στη μεσολογγίτικη, οι νεκροί στο Τεπελένι «έχουν τους όλμους συντροφιά, προσκέφαλο μια πέτρα / και γι’ απανωσκεπάσματα τους πάγους και τα χιόνια»). Στο βιβλίο του «Εμείς οι Ελληνες: Μορφές παραδοσιακής ευαισθησίας του λαϊκού πολιτισμού» (β΄ έκδ. 1984) ο λαογράφος Κώστας Ρωμαίος εξετάζει την παραλλαγή των Γρεβενών:
Δεν υπάρχει λόγος εδώ για φιλολογικού τύπου παρατηρήσεις, πόσο δημοτικός π.χ. είναι ο δημοτικός ποιητής. Πόλεμο έχουμε. Και το ποίημα θα γίνει τραγούδι περνώντας στο στόμα των πολεμιστών (μαζί με τα επώνυμα δημιουργήματα), για να δουλευτεί και να τελειοποιηθεί· έτσι γινόταν πάντα. Εύκολα βέβαια θα κατανοούσαν οι φαντάροι τις πληροφορίες του τραγουδιού. Οτι δηλαδή, όπως σημειώνει ο Αδάμου, «όταν ο τραγουδιστής βάζει στο στόμα του γερο-Ολυμπου την υπόσχεση να στείλει βοήθεια στην Πίνδο, εκφράζει μια πραγματικότητα. Τα ελαφρά τμήματα προκάλυψης της Ηπείρου στον τομέα αυτόν, που υποχώρησαν προς τον Γράμμο – Σμόλικα, ενισχύθηκαν με τμήματα που ήρθαν από τη Μακεδονία και τη Θεσσαλία και αντιμετώπισαν νικηφόρα τον εχθρό».
Από τα τραγούδια του ’40 δεν θα μπορούσε να λείπει ένα από τα κύρια μοτίβα των τραγουδιών του ’21 – το βαλτετσιώτικο μοτίβο του λιμασμένου κόρακα. Το τραγούδι του κόρακα διακλαδίστηκε σε αρκετές παραλλαγές, ηπειρώτικες, μακεδονικές και ρουμελιώτικες (στη μεσολογγίτικη, οι νεκροί στο Τεπελένι «έχουν τους όλμους συντροφιά, προσκέφαλο μια πέτρα / και γι’ απανωσκεπάσματα τους πάγους και τα χιόνια»). Στο βιβλίο του «Εμείς οι Ελληνες: Μορφές παραδοσιακής ευαισθησίας του λαϊκού πολιτισμού» (β΄ έκδ. 1984) ο λαογράφος Κώστας Ρωμαίος εξετάζει την παραλλαγή των Γρεβενών:
«Τι έχεις, βρες μαύρε κόρακα, και σκούζεις και φωνάζεις; /
Μήνα διψάς για αίματα, γι’ ανθρώπινα κουφάρια; /
Εβγα πάνω στο Ελμπασάν,
Μοράβα, Τεπελένι, /
να ιδείς ελληνικά κορμιά, θαμμένα αράδα αράδα. /
Εβγα ψηλά στο Σμόλικα κι απάν’ στη Σαμαρίνα, /
να ιδείς κορμιά ιταλικά,
γιομίσαν οι χαράδρες».
Ο Ρωμαίος πιστεύει πως το τραγούδι ήταν αρχικά
τετράστιχο, οι δύο πρώτοι στίχοι συν οι δύο τελευταίοι. Πιστεύει δηλαδή
ότι το δίστιχο που τιμά τους Ελληνες νεκρούς παρεμβλήθηκε αργότερα, όταν
«οι κακουχίες, το αφόρητο ψύχος και οι μάχες που δεν σταμάτησαν ποτέ,
προκαλούσαν μεγάλες απώλειες» στον στρατό μας, καθηλωμένο στο Τεπελένι.
Μολαταύτα, στην εξάστιχη μορφή του, και έτσι όπως προκαταβάλλεται ο
ελληνικός πόνος, το τραγούδι από θούριο τρέπεται σε μοιρολόι – και
δικαιώνεται ηθικά και ποιητικά.
Στενεύει ο χώρος, προλαβαίνω πάντως να παραθέσω ένα ναξιώτικο τραγούδι από το βιβλίο του Νίκου Βλ. Σφυρόερα «Απεραθίτικα πολεμικά τραγούδια (1940-1944)» (έκδ. «Ναξιακού Μέλλοντος», 1945), που το πέτυχα σε παλαιοβιβλιοπωλείο. Τα «κοτσάκια», με το ιδιότυπο κόψιμο της λέξης στο τέλος ορισμένων στίχων, ξαναπιάνουν το θέμα του Μόσκοβου, επιμένοντας στην «ισοσύνη»:
Στενεύει ο χώρος, προλαβαίνω πάντως να παραθέσω ένα ναξιώτικο τραγούδι από το βιβλίο του Νίκου Βλ. Σφυρόερα «Απεραθίτικα πολεμικά τραγούδια (1940-1944)» (έκδ. «Ναξιακού Μέλλοντος», 1945), που το πέτυχα σε παλαιοβιβλιοπωλείο. Τα «κοτσάκια», με το ιδιότυπο κόψιμο της λέξης στο τέλος ορισμένων στίχων, ξαναπιάνουν το θέμα του Μόσκοβου, επιμένοντας στην «ισοσύνη»:
Ετικέτες
28η ΟΚΤΩΒΡΙΟΥ,
ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ,
ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ,
ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ,
ΚΟΙΝΩΝΙΑ,
ΜΠΟΥΚΑΛΑΣ
"Σήμερα Χριστός Ανέστη"
ΧΡΟΝΙΑ ΠΟΛΛΑ με μερικά ΔΗΜΟΤΙΚΑ ΤΡΑΓΟΥΔΙΑ για την Λαμπρή
Σήμερα Χριστός Ανέστη
και στους ουρανούς ευρέθη.
Σήμερα και οι παπάδες
λειτουργάν σαν δεσποτάδες.
Σήμερα και τα κορίτσια
στέκονται σαν κυπαρίσσια.
Σήμερα τα παλικάρια
στέκονται σαν τα βλαστάρια.
Σήμερα κι οι παντρεμένες
είναι λαμπροφορεμένες…
----------------
Απέρασ΄η σαρακοστή πούταν εφτά βδομάδες
Κι ήρθαμε να σας είπομε τόσες καλές γιορτάδες.
Απέρασ΄η σαρακοστή πούμαστε λυπημένοι.
Σήμερα γίνεται χαρά σ όλη την Οικουμένη.
Ανάσταση δοξάζουμε και το Θεό υμνούμε
Και το δεσπότη το Χριστό όλοι τον προσκυνούμε…
----------------
Χριστός Ανέστη, κοπελιά
κι έλα να φιληθούμε.
Και βάστα ε στα χέρια σου
κλήμα, να βλογηθούμε…
(τα στέφανα παλιά τα φτιάχνανε από κλήματα…)
Σήμερα χριστός Ανέστη
Ετικέτες
ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ,
ΠΑΡΑΔΟΣΗ,
ΠΑΣΧΑ
Τα δημοτικά δεν είναι μόνο για το Πάσχα!
Του Θοδωρη Μανικα
(Δημοσιευθηκε στην "ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ" τον Απρίλιο του 2007)
Από τότε που πρωτοάκουσα «Τα Κλέφτικα» με την Τασία Βέρρα, όποτε πλησιάζει το Πάσχα των Ελλήνων, «λιώνω» το cd, ακούγοντάς το κατά κόρον. Με μαγεύει η φωνή της (που, ούτως ή άλλως, έχει δρέψει δάφνες στο δημοτικό τραγούδι εδώ και δεκαετίες), ο τρόπος που τραγουδά, ψιθυρίζει και ανασαίνει πάνω από τους ισοκράτες του λιτού κουαρτέτου που τη συνοδεύει και, βεβαίως, το ίδιο το ρεπερτόριο.
Ο δίσκος δεν είναι καινούργιος, αλλά αρχίζω το σημερινό σημείωμα απ’ αυτόν, γιατί αφ’ ενός, επανακυκλοφορεί κάθε χρόνο τέτοια εποχή (κάνοντας και καλές πωλήσεις) και αφ’ ετέρου γιατί μου δίνει το έναυσμα για να θέσω μερικά ερωτήματα που με απασχολούν εδώ και χρόνια σχετικώς με το δημοτικό τραγούδι...
Αλήθεια, πότε άκουσες για τελευταία φορά ένα δημοτικό στο ραδιόφωνο; Πότε είδες προσφάτως την Τασία Βέρρα, τον Γιάννη Κωνσταντίνου, τη Σοφία Κολλητήρη στην τηλεόραση; Ισως κάποιο πρωί Κυριακής, που ξύπνησες νωρίς στην ΕΤ1 και αυτό είναι όλο.
Από τον καιρό που ήμουν παιδάκι, έβλεπα στη χουντική τηλεόραση να παραχώνουν το δημοτικό στα κυριακάτικα πρωινά προγράμματα και πάντα με παραξένευε το γεγονός αυτό, γιατί τα ίδια τα δημοτικά τραγούδια μιλούσαν για γλέντια, για καημούς, για πόλεμο, για θάνατο, για πράγματα που, τέλος πάντων, δεν είναι συνυφασμένα με τα πρωινά της Κυριακής. Να πεις ότι δεν είχε άλλο χώρο στην τηλεόραση για μουσικές εκπομπές; Μα η χουντική τηλεόραση έπαιζε μουσική (για ευνόητους λόγους!) αβέρτα.
Βιολάρηδες, Κοινούσηδες, γιεγιέδες, Μπιθικώτσηδες, Μαριλένες, Μαρκόπουλοι..., κυριολεκτιώς mad tv ήταν! Μόνο τα δημοτικά δεν χωρούσαν πουθενά αλλού στο πρόγραμμα, παρά μόνο Κυριακή πρωί.
Ημουν νιος και γέρασα, λοιπόν, και ακόμη ισχύουν τα ίδια. Δημοτικά και ΜΜΕ δεν τα «βρίσκουν» εύκολα και έτσι, για να μάθεις τι συμβαίνει στο παραδοσιακό μας τραγούδι πρέπει να ψάχνεσαι αναζητώντας την πληροφόρηση αλλού.
Ευτυχώς, κάτω από την Ομόνοια ζει και αναπνέει, εδώ και χρόνια, ένας κόσμος με άλλες αξίες που όσον αφορά τη μουσική έχει γραμμένα τα κανάλια και τα ραδιόφωνα εκεί που πρέπει! Νυχτερινά κέντρα, μικρές δισκογραφικές εταιρείες με ευρηματικούς τρόπους διανομής, ακόμη και περιοδικά, συντηρούνται από κάποιους μερακλήδες και παλεύουν καθημερινώς, ερήμην ημών των υπολοίπων, για να κρατάνε ζωντανό το δημοτικό τραγούδι.
Ενας τέτοιος μερακλής είναι ο μελετητής του δημοτικού, ερμηνευτής και ο ίδιος, Γιάννης Μητρόπουλος, που μέσω της εταιρείας του (Αθηναϊκή Δισκογραφική) έχει κυκλοφορήσει γύρω στα 300 cd με δημοτικό (και ρεμπέτικο) ρεπερτόριο. Σαν μια μικρή αμερικανική εταιρεία μπλουζ ή τζαζ ρεπερτορίου, η Αθηναϊκή έχει φτιάξει μια σταθερή ομάδα μουσικών που παίζουν σε όλες σχεδόν τις ηχογραφήσεις της και, βεβαίως, και στον δίσκο της Βέρρα. Πλαστήρας (κλαρίνο), Κουκουλάρης (βιολί), ο συγχωρεμένος ο Τσιλιπάνος και μετά ο «Βραζιλιάνος» κρουστά και ο Πίτσος (κιθάρα). Με τους τρεις τελευταίους είχα την τιμή να συνεργασθώ παλαιότερα ως παραγωγός δίσκων και γνωρίζω καλά πόσο κατέχουν το δημοτικό και τα μυστικά του(...)
Πριν από τριάντα χρόνια ο Λάμπρος Παπαθανασίου ήταν, για όλους τους μυημένους, ο εκ Διστόμου πρωτομάστορας στα μωραΐτικα, ρουμελιώτικα και κλέφτικα τραγούδια.
Ομοίως πρωτομάστορας (επιπέδου Μουντάκη), ο Κρητικός λυράρης Θανάσης Σκορδαλός, του οποίου οι ερμηνείες και τα παιξίματα ήσαν πέρα από τον χωροχρόνο, ενώ ο Δημήτρης Ζάχος με το… αρχοντικό look, σάρωσε όλο το στεριανό ρεπερτόριο με τον μοναδικό του τρόπο.
Ομως, η κορυφή, ο Ολυμπος της υπόθεσης ήταν ο Γιώργος Παπασιδέρης. Ο,τι και να τραγούδησε το ανύψωσε δύο επίπεδα πιο πάνω απ’ όπου το βρήκε, πράγμα που καταδεικνύουν και τα τραγούδια που περιέχονται στη δική του ανθολογία. Είναι τραγούδια που όλοι τα ξέρουμε, αλλά που αν τα ακούσεις από εκείνον τον γίγαντα θα νιώσεις πως το τοπίο τους έχει μεγαλύτερο βάθος από όσο νόμιζες τόσα χρόνια!
Αυτό νομίζω ότι είναι το απόλυτο cd για το πασχαλινό γλέντι. Ακούστε το, χορέψτε και γλεντήστε και, προς Θεού μην τα ξαναγγίξετε του χρόνου το Πάσχα, πάλι!
Ετικέτες
ΑΝΑΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙΣ,
ΑΠΟΨΕΙΣ,
ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ,
ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ,
ΠΑΡΑΔΟΣΗ
Εγγραφή σε:
Αναρτήσεις (Atom)







