"Κόμμα = Ομάς ανθρώπων, ειδότων ν' αναγιγνώσκωσι και ν' αρθογραφώσιν εχόντων χείρας και πόδας υγιείς, αλλά μισούντων πάσαν εργασίαν, οίτινες ενούμενοι υπο ένα οιονδήποτε αρχηγόν, ζητούσι ν' αναβιβάσωσιν αυτόν δια παντός μέσου εις την έδραν πρωθυπουργού, ίνα παρέχη αυτοίς τα μέσα να ζώσι χωρίς να σκάπτωσι"
Εμμανουήλ Ροΐδης , Έλληνας πεζογράφος και κριτικός (1836-1904)


Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΣ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ - ΜΕΛΛΟΝ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Η αποτυχία της λογικής


ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ
 

Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

«Σε αντίθεση με την οικονομική αποστέρηση, η οποία γίνεται αυτομάτως αντιληπτή από όσους τη βιώνουν, η πολιτισμική ένδεια συνεπάγεται την έλλειψη της συνείδησης της ένδειας αυτής»
ΝΙΚΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ «Αναγνώσεις, αναγνώστες και αναγνώστριες: Το βιβλίο και το κοινό του στην Ελλάδα» (κοινή έκδοση GUTENBERG/ΟΣΔΕΛ)

Κάθε χρόνο, τέτοια εποχή, επιμένω να αναρωτιέμαι με αθεράπευτη παιδική αφέλεια πώς και συμβαίνει οι τσαρλατάνοι αστρολόγοι (συγγνώμη για τον πλεονασμό) να κάνουν χρυσές δουλειές αντί να σχηματίζουν ατελείωτες ουρές απόγνωσης έξω από τα ταμεία ανεργίας.  

Προκειμένου να γίνει αντιληπτό το μέγεθος της απορίας μου, ας το εξετάσουμε υπό το πρίσμα της ακόλουθης αναλογίας: φανταστείτε ένα ανώτερο στέλεχος μιας επιχείρησης, να αναλαμβάνει κάθε χρόνο τη σύνταξη ενός «πλάνου» για το επόμενο έτος, κάθε χρόνο να αποτυγχάνει παταγωδώς στις προβλέψεις του και κάθε χρόνο να επιβραβεύεται με περαιτέρω αυξήσεις και προαγωγές.

Δεν ακούγεται εντελώς παλαβό; 

Εντούτοις, αυτό ακριβώς λαμβάνει χώρα κάθε χρόνο με τους εν λόγω αγύρτες και τις απολαβές τους. Εάν τουλάχιστον φρόντιζαν εγκαίρως να εξαφανίσουν οι ίδιοι τα έντυπα ή/και τα ηλεκτρονικά ίχνη από τις ετήσιες αποτυχίες τους, το μυστήριο θα είχε κάποια ευλογοφανή εξήγηση, όσο διάστημα όμως τα ίχνη παραμένουν στη θέση τους, σαν ξετσίπωτος χλευασμός στα μούτρα μας, το μυστήριο όλο και θα πυκνώνει.

Ο Τζόναθαν Σουίφτ (1667-1745) και ο Μαρκ Τουέιν (1835-1910) γεννήθηκαν σε διαφορετικές χώρες και με πάνω από ενάμιση αιώνα απόσταση – ωστόσο, είμαι σίγουρος πως αν τους δινόταν η ευκαιρία να συναντηθούν, θα ήταν και τα πρώτα φιλαράκια. Αλτρουιστές μασκαρεμένοι σε μισάνθρωπους, δύο από τις πιο αιχμηρές πένες που κόσμησαν την αγγλόφωνη λογοτεχνία, με γραπτά που αποτελούσαν φυσική προέκταση το ένα του άλλου, όμοια με συγκοινωνούντα δοχεία. «Η λογική ποτέ δεν θα κάνει έναν άνθρωπο να διορθώσει μια εσφαλμένη άποψη, την οποία σύμφωνα με τη λογική ποτέ δεν απέκτησε», έγραφε ο Τζόναθαν Σουίφτ και συμπλήρωνε ο Μαρκ Τουέιν τον σιαμαίο συλλογισμό: «Πολύ πιο εύκολα θα εξαπατήσεις έναν άνθρωπο παρά θα τον πείσεις ότι εξαπατήθηκε».  

Κάπου εδώ πρέπει να εδράζεται η λύση του μυστηρίου για την αλώβητη «αξιοπιστία» των απανταχού τσαρλατάνων: ένας συγκερασμός του δυσάρεστου συναισθήματος ή/και της άρνησής μας να αποδεχτούμε ότι κάποιοι εκμεταλλεύονται την ευπιστία μας (τουτέστιν, υπό μία έννοια, είμαστε κι εμείς συνυπεύθυνοι στην εξαπάτησή μας) με την άγνοια εκ μέρους μας βασικών μεθόδων ελέγχου κάθε απόπειρας να εξαπατηθούμε. 

Με άλλα λόγια;  

Στη νοερή «τροφική αλυσίδα» του πνεύματος δεν επιβιώνουν οι λύκοι χωρίς τα πρόβατα.

Πώς να αισθανθείς στέρηση για κάτι που αγνοείς ότι στερείσαι;  

Ο συλλογισμός του καθηγητή Κοινωνιολογίας στο ΕΚΠΑ Νίκου Παναγιωτόπουλου, που προέταξα στην αρχή του σημερινού κειμένου, μας βοηθάει να κατανοήσουμε την αδιανόητη, κατά τα λοιπά, αποτυχία της λογικής. 

 Εάν δεν εκπαιδευτούμε, από την τρυφερή μας ηλικία ακόμη, να χρησιμοποιούμε τα εργαλεία της λογικής, δεν θα μπορέσουμε και να αξιολογήσουμε τη σημασία της για την ποιότητα της καθημερινότητάς μας, τη βελτίωση από την παρουσία της ή την επιδείνωση από την απουσία της. Θα αποδεχτούμε δύο μέτρα και δύο σταθμά: δίπλα σ’ εκείνους που δουλεύουν για εμάς, θα επιβραβεύουμε και όσους μας δουλεύουν.  

Αβουλοι εισπράκτορες συμφορών που ήταν «γραφτό» να μας συμβούν και μοιρολατρικά πρέπει να τις υπομένουμε, δίχως την παραμικρή δυνατότητα να τις επιβραδύνουμε, να τις αναστρέψουμε ή να τις αποτρέψουμε. Αθύρματα ενός πεπρωμένου που υποτίθεται ότι είναι ήδη γραμμένο στα άστρα, την ίδια στιγμή που...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΨΕΚΑΣΜΕΝΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Η καβάντζα των σκανδάλων

 


Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Ο Ηρακλής Πουαρό
, ο αρχετυπικός ντετέκτιβ της Αγκαθα Κρίστι, όχι μονάχα ήταν Βέλγος, αλλά και ιδιαίτερα εύθικτος με όποιον τον περνούσε για Γάλλο. Με αυτή την τσαχπίνικη πινελιά η Κρίστι πετύχαινε δύο σατιρικούς στόχους ταυτόχρονα: αφενός αναμόχλευε τη διαχρονική αμοιβαία απέχθεια Βέλγων και Γάλλων, αφετέρου κολάκευε τη βρετανική υπεροψία απέναντι σε όλους αυτούς αδιακρίτως που «ομιλούν γαλλιστί». 

Κατά τα λοιπά, ο Πουαρό ήταν χαμηλών τόνων – «δεν τον έπιανε το μάτι σου», όπως λέμε στα χωριά μας – και ασυνήθιστα μεθοδικός, ένας βράχος ορθολογισμού στον παράλογο κόσμο μας, σύμφωνα και με τις επιταγές του πνευματικού του προπάτορα, του Σέρλοκ Χολμς, που ως γνωστόν έπλασε ο Αρθουρ Κόναν Ντόιλ.

Το πρόβλημα με τον ορθολογισμό – όχι αποκλειστικά στα αστυνομικά μυθιστορήματα – είναι πως, σε λιγότερο επιδέξια χέρια από της Κρίστι ή του Ντόιλ, ανοίγει διάπλατα την πόρτα της παράνοιας. Αρκούν δυο – τρεις αυθαίρετες δρασκελιές που δεν πληρούν τις ορθολογικές προϋποθέσεις για να βρεθείς στον θαυμαστό κόσμο της συνωμοσιολογίας.

Εάν περιοριστούμε μονάχα στο τελευταίο εξάμηνο, θα δρέψουμε πλούσιους καρπούς σκανδάλων εγχώριας παραγωγής ή, εν πάση περιπτώσει, εγχώριας κατανάλωσης.  

Ενδεικτικά σταχυολογώ: από τις αγνώστου ακόμη αιτιολογίας υποκλοπές περάσαμε αθόρυβα κι ανάλαφρα στο παιδεραστικό άγος επί Κολωνώ, από τον μερακλή θαυματοποιό του Λυκαβηττού  στο πολύπτυχο μυστήριο της «Κιβωτού του Κόσμου», από τον γαλάζιο βουλευτή ρέκτη κόκκινων δανείων στην πράσινη καλλονή του Ευρωκοινοβουλίου… – κάθε μήνα και από ένα μείζον σκάνδαλο μετατρέπει τα συνήθως πολυσυλλεκτικά δελτία ειδήσεων σε  μονοθεματικά ακατάσχετα ρομάντζα με εισέτι ακαταλογογράφητες πολιτικές παρενέργειες,  προς πόση και βρώση μιας κοινής γνώμης που δείχνει να μη χορταίνει και να μην ξεδιψάει, κυριολεκτικά να μπουκώνει με νέες πικάντικες λιχουδιές προτού χωνέψει τις προηγούμενες. Εξυπακούεται πως, υπό τοιαύτες συνθήκες, ο εμετός φαντάζει ως η μόνη δυνατή διέξοδος.

Μια αθώα ψυχή, ανυποψίαστη, θα σας έλεγε πως τα εν λόγω σκάνδαλα, καθώς και όσα, αλίμονο, μέλλεται να αποκαλυφθούν στο αμέσως προσεχές διάστημα, δεν συνδέονται μεταξύ τους, διατηρούν πλήρη ή σχετική αυτονομία, αλλά η ασίγαστη φωνή του Πουαρό μέσα στον καθένα μας καλεί σε διαρκή επαγρύπνηση, μας προτρέπει να εντοπίσουμε τον αόρατο μίτο, τις αδιόρατες μα υπαρκτές ραφές που μαρτυρούν τον κοινό καμβά, το κοινό πατρόν, εντέλει τη κοινή μήτρα των σκανδάλων: όλα από κάπου εκπορεύονται και όλα κάπου αποσκοπούν. «Τόσον καιρό συμβαίνουν όλα αυτά. Τυχαία νομίζετε ότι τα βγάζουν τώρα στη φόρα;».

Είναι ο αποστομωτικός συλλογισμός που ακούμε να εκφέρεται στον δρόμο όλο και συχνότερα, συνοδευόμενος συνήθως και από ένα εξίσου εκφραστικό βλέμμα διεισδυτικής κουτοπονηριάς, αμιγώς νεοελληνικής, του τύπου: «χα! εμένα δεν πρόκειται να με πιάσουν κορόιδο»…

Ακόμη και όσοι αρνούμαστε να αποπλεύσουμε οριστικά από το λιμάνι της κοινής λογικής, μπαίνουμε κατά καιρούς στον πειρασμό να σκεφτούμε ότι, εντάξει, μπορεί όλα τα σκάνδαλα να μη συνδέονται, τουλάχιστον να μη συνδέονται άμεσα και άρρηκτα, αλλά κάπου θα πρέπει να υπάρχει μια καβάντζα σκανδάλων και από καιρού εις καιρόν, όποιος έχει τα κλειδιά της καβάντζας και κρίνει ότι για κάποιον λόγο θίγεται ή/και κινδυνεύει από το ξέσπασμα ενός σκανδάλου, ανασύρει ένα άλλο σκάνδαλο προς αντιπερισπασμό: έτσι στρέφει την προσοχή μας αλλού γι’ αλλού και την κάνει με ελαφρά πηδηματάκια.  

Ακούγεται πολύ βολικό και δεν είμαι καθόλου βέβαιος ότι απέχει αισθητά από τον ολιστικό τρόπο σκέψης των συνωμοσιολόγων.

Από την άλλη πλευρά...

 

ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΟ ΕΘΝΟΠΑΤΕΡΟΛΑΜΟΓΙΑΡΟΠΛΗΚΤΟ ΚΩΛΟΧΑΝΕΙΟ: Πέφτοντας από τα σύννεφα

 

Toυ ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Το ανέκδοτο παλιό, σύντομο και μακάβριο. Κάποιος πέφτει από τον εικοστό όροφο και, στο ύψος του πέμπτου, μονολογεί: «Μέχρι εδώ καλά πάμε».  

Η σύλληψη της Εύας Καϊλή στις Βρυξέλλες ήρθε για να μας υπενθυμίσει ότι δεν πέφτουν όλοι από τα σύννεφα με την ίδια ψυχραιμία και την ίδια χάρη. 

Χονδρικά θα μπορούσαμε να τους χωρίσουμε σε τρεις κατηγορίες.  

Ξεκινάμε από την αποκρουστικότερη. Εκείνους που «έπιναν νερό στο όνομά της» – όπως πολύ εύστοχα παρατήρησε ο συγγραφέας Θανάσης Χειμωνάς – και, πριν αλέκτορα φωνήσαι, έσπευσαν να την αποκηρύξουν με περίσσιο μένος, λες και πάντοτε γνώριζαν τι κουμάσι ήταν και την έγλειφαν νυχθημερόν γλοιωδώς μόνο και μόνο για να κερδίσουν την εμπιστοσύνη της, να τα ξεράσει όλα και αυτοί με τη σειρά τους να σπεύσουν να τα καταθέσουν στις εισαγγελικές αρχές (αλλά, φευ, τους πρόλαβαν τα γεγονότα). Οι διαχρονικοί βασιλικότεροι του βασιλέως. Είμαι σίγουρος πως όλοι όσοι είμαστε κάποιας ηλικίας είχαμε κάποτε την ατυχία να πέσουμε πάνω στα εν λόγω ερπετά – εκτός και αν, εξυπακούεται, είμαστε ερπετά οι ίδιοι. Ποτέ δεν κατάφερα να συγκαλύψω την αναγούλα μου για το είδος. Εάν ήταν στο χέρι μου θα τους μπουζούριαζα σε διπλανά κελιά με τον εκάστοτε απατεώνα.

Η δεύτερη κατηγορία «πεφτοσυννεφάκηδων» είναι ελαφρά πιο συμπαθητική από την πρώτη. Ελκει την καταγωγή της από το πιο διάσημο photoshop της παγκόσμιας ιστορίας, το ζοφερό 1938, όταν ακόμη ήταν άγνωστος και ο ίδιος ο όρος: τη «διαγραφή» του Νικολάι Γεζόφ από τον Ιωσήφ Στάλιν. Ο «σατανικός νάνος» – όπως αποκαλούσαν τον μικρό το δέμας Γεζόφ – ήταν το αφεντικό της KGB στα «χρόνια του Μεγάλου Τρόμου» και στα χέρια του μαρτύρησαν αναρίθμητοι αναμάρτητοι αμνοί, καθώς εφάρμοζε απαρέγκλιτα δική του ανακριτική πατέντα με αντεστραμμένο το τεκμήριο της αθωότητας: «Καλύτερα να υποφέρουν δέκα αθώοι άνθρωποι παρά να γλιτώσει ένας κατάσκοπος». Μόλις ήρθε το πλήρωμα του χρόνου για να φιλοδωρηθεί και ο Γεζόφ με μια σφαίρα στον σβέρκο, ο Στάλιν έκρινε σκόπιμο να τον «διαγράψει» και από όλες τις φωτογραφίες όπου στεκόταν πλάι του, με πιο χαρακτηριστική εκείνην που προχωρούν μαζί δίπλα σ’ ένα ποτάμι. Ο Στάλιν είχε αυτό το χούι: υφίσταται ξεκαρδιστικό (όχι, αλίμονο, για τους εικονιζόμενους) ενσταντανέ με τον δικτάτορα εν μέσω τεσσάρων άλλων στενών συνεργατών του που εξαφανίζονται με διαδοχικά «σβησίματα», ώσπου να παραμείνει τελικά ολομόναχος. Το χούι του Στάλιν αντέγραψαν και άλλοι αυταρχικοί ηγέτες κατά τη διάρκεια και ύστερα από τον Μεσοπόλεμο, αλλά το να ακολουθείς ανάλογη τακτική εν έτει 2022 στο FacebooK και στο Twitter, τη στιγμή που κι ένα μικρό παιδί ξέρει πώς να σε «φακελώσει» εγκαίρως με ένα απλό screenshot, είναι τουλάχιστον φαιδρό, μην πω θλιβερό. Νομίζω.

Η τρίτη κατηγορία «πεφτοσυννεφάκηδων» είναι η μόνη αυθεντική, εξού και δικαιούται την απόλυτη κατανόησή μας: άτομα που...

 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Ιδρυματισμός

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ 

Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Ως εξώγαμο τέκνο αγνώστου πατρός πέρασα τα τρία πρώτα χρόνια  της ζωής μου έγκλειστος στο
Πατριωτικό Ιδρυμα Κοινωνικής Προνοίας και Αντιλήψεως, ευρέως γνωστό στο πανελλήνιο από το αρκτικόλεξό του: ΠΙΚΠΑ. 

Η βιολογική μου μητέρα, μια πάμφτωχη γυναίκα από την Κρήτη, απέκτησε πέντε παιδιά με τρεις άνδρες, από τους οποίους παντρεύτηκε τους δύο κι έδωσε τη συγκατάθεσή της να μεγαλώσουν σε ιδρύματα προνοίας τα τρία από τα πέντε παιδιά της, οι δύο ετεροθαλείς αδελφές μου κι εγώ. 

Σε αντίθεση μ’ εμένα, που με ανέλαβε σχετικά σύντομα μια ανάδοχη οικογένεια από τον Κορυδαλλό και κατόπιν υιοθετήθηκα από μια μεσοαστική οικογένεια στην Κυψέλη, οι αδελφές μου έζησαν σε ίδρυμα έως τα δεκαοκτώ τους χρόνια.  

Εγώ δεν διατηρώ καμία ανάμνηση από το ίδρυμα, ούτε θετική ούτε αρνητική. Οι αδελφές μου ένιωσαν τον ιδρυματισμό στο πετσί τους.

Τι ακριβώς είναι ο ιδρυματισμός; 

Μια παθολογική κατάσταση που, μολονότι έχει κοινά γνωρίσματα, δεν βιώνεται από όλα τα παιδιά με την ίδια ένταση (σίγουρα, πέρα από τις συνθήκες, παίζει ρόλο και η διάρκεια εγκλεισμού στο ίδρυμα: άλλο να μείνεις στο ίδρυμα δύο χρόνια και άλλο δώδεκα).

Χαρακτηρίζεται κατ’ αρχάς από την αδυναμία φαντασιακής προσκόλλησης σε μια «μαμά» κι έναν «μπαμπά» -την απουσία οιδιπόδειου συμπλέγματος, καθώς θα μας εξηγούσαν οι φροϋδιστές. Βεβαίως, τα μωρά στα βρεφοκομεία αποκαλούν «μαμά» κάθε βρεφοκόμο που τα φροντίζει, αλλά ακόμη και τα πιο μικρά από αυτά ενστικτωδώς αντιλαμβάνονται ότι μια «μαμά» που φροντίζει είκοσι ή τριάντα μωρά δεν είναι ακριβώς… μαμά – πόσω μάλλον εάν μπουν στο ίδρυμα σε μεγαλύτερη ηλικία, όταν έχουν ήδη αναμνήσεις από τη δική τους οικογένεια, συχνά προβληματική ή/και διαλυμένη.

Αυτή η, κατά κάποιον τρόπο, φαντασιακή «αναπηρία» οδηγεί με τη σειρά της σε μια συναισθηματική «αδιαφορία» που, και αυτή με τη σειρά της, καθιστά τα παιδιά των ιδρυμάτων ιδιαίτερα ευάλωτα και χειραγωγήσιμα. 

Οπως μου το είχε περιγράψει κάποτε η μεγαλύτερη από τις δύο ετεροθαλείς αδελφές μου: «Διψούσαμε και πεινούσαμε για αγάπη. Ηταν και θέμα τύχης έπειτα. Μπορούσαμε να πέσουμε πάνω στον σωστό άνθρωπο και να καλύψουμε αυτό το έλλειμμα. Μπορούσαμε να πέσουμε και πάνω σε κάποιον κακόβουλο. Να μας πουλήσει αισθήματα και φούμαρα. Ν’ αρπαχτούμε από τον πρώτο μαλάκα».

Δεν είναι τυχαίο ότι το διαβόητο Σύνδρομο της Στοκχόλμης – η νοσηρή αγάπη/προσκόλληση του θύματος στον θύτη του – συναπαντάται κυρίως στο περίκλειστο σύμπαν των ιδρυμάτων.  

Εάν μάλιστα το ίδρυμα έχει και κάποιον θρησκευτικό προσανατολισμό, η χειραγώγηση του θύματος διευκολύνεται τα μέγιστα: η ασέλγεια μεταμφιέζεται σε στοργή και η κακοποίηση ως προαπαιτούμενο για την ηθική ωρίμανση. Ολα συμβαίνουν για το «καλό» του θύματος, ακόμη και στην περίπτωση που το ίδιο το θύμα δεν είναι σε θέση να… αντιληφθεί το «καλό» του.

Συνακόλουθα το θύμα έχει πλήρη επίγνωση πως, στο τέλος της ημέρας, θα είναι ο δικός του λόγος/ισχυρισμός απέναντι στον λόγο/ισχυρισμό του θύτη: οι τοίχοι δεν έχουν μάτια για να δουν τον θύτη να παρεκτρέπεται, δεν έχουν αφτιά για ν’ ακούσουν τις οιμωγές του θύματος και, πρωτίστως, δεν έχουν γλώσσα για να μαρτυρήσουν όσα είδαν και άκουσαν.  

Το θύμα που θα βρει το κουράγιο να καταγγείλει τον θύτη του γνωρίζει πως...

 

ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΗΛΙΘΙΟΙ - ΝΕΟΤΑΞΙΚΑ ΣΟΥΡΓΕΛΑΡΟΠΛΗΚΤΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Oλη η ομορφιά και η αιματοχυσία


Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Εάν καιγόταν το Λούβρο κι έπρεπε να διαλέξεις, θα έσωζες μια γάτα ή την «Τζοκόντα»;  

Σε αυτό το αρχετυπικό ερώτημα που αποτυπώνει ένα διαχρονικό ηθικό δίλημμα – «τι έχει μεγαλύτερη σημασία: η ζωή ή η τέχνη;» – επιχείρησαν προ ημερών να απαντήσουν δυο νεαροί οικολόγοι ακτιβιστές με τον χειρότερο δυνατό τρόπο: άδειασαν μια κονσέρβα με ντοματόσουπα πάνω στα «Ηλιοτρόπια» (1888) του Βίνσεντ Βαν Γκογκ.  

Το αποκρουστικό περιστατικό έλαβε χώρα στη National Gallery του Λονδίνου και θορυβημένη η διεύθυνσή της έσπευσε να διευκρινίσει ότι ο πίνακας δεν έπαθε απολύτως τίποτε διότι προστατευόταν από τζάμι.

Εάν όμως ο πίνακας έμεινε άθικτος, δεν συνέβη το ίδιο και με την «κακή φήμη» των απανταχού ακτιβιστών: ένα μάτσο αργόσχολα καλόπαιδα που δεν διστάζουν να προχωρήσουν ακόμη και σε εγκλήματα κατά της παγκόσμιας πολιτιστικής κληρονομιάς προκειμένου να μεταδώσουν ένα όχι και τόσο πρωτότυπο μήνυμα. 

Εάν δεδηλωμένη πρόθεση των συγκεκριμένων ακτιβιστών ήταν να εστιάσουν την προσοχή μας στην επιδείνωση της αμετάκλητης κλιματικής αλλαγής με τη χρήση του πετρελαίου και των παραγώγων του, μπορούμε να τους διαβεβαιώσουμε ότι σημείωσαν ανάλογη επιτυχία μ’ εκείνη που θα σημείωνε η Τζέιν Μάνσφιλντ διαφημίζοντας τις χάρες του μοναστικού βίου.

Συμπτωματικά, μια εβδομάδα νωρίτερα, στο πλαίσιο των προβολών του 28ου Διεθνούς Φεστιβάλ Αθήνας «Νύχτες Πρεμιέρας», είχα παρακολουθήσει σ’ ένα κατάμεστο «Ιντεάλ» -προπανδημικό, θα λέγαμε – μια από τις πιο συγκλονιστικές ταινίες των τελευταίων χρόνων που, από μιαν άποψη, αποτελεί κι ένα ακαταμάχητο εγκώμιο στον ακτιβισμό: το ντοκιμαντέρ «Ολη η ομορφιά και η αιματοχυσία» (2022) της Λόρα Πόιτρας. Η ταινία της Πόιτρας ήρθε στις «Νύχτες Πρεμιέρας» φορτωμένη με τον Χρυσό Λέοντα του φετινού Φεστιβάλ Βενετίας, έφυγε με προσθήκη τη Χρυσή Αθηνά στην κατηγορία του ντοκιμαντέρ, καθώς κι ένα θερμό χειροκρότημα στο τέλος της προβολής, τόσο έντονο όσο και στα αλήστου μνήμης φοιτητικά μου χρόνια. Ολως δικαίως. Σε αντίθεση με την ντοματόσουπα των καλόπαιδων στο Λονδίνο, η Πόιτρας εστιάζει στο αληθινό αίμα. Το αίμα που κυλάει μολυσμένο στις φλέβες μας.

Η ταινία αφηγείται τη ζωή και το έργο της διεθνούς φήμης φωτογράφου Ναν Γκόλντιν, για τα ακριβοθώρητα έργα της οποίας τσουρομαδιώνται τα σπουδαιότερα μουσεία της υφηλίου. Δεν θα υποστηρίζαμε ότι η Γκόλντιν έχει το τυπικό «βιογραφικό» ενός κοριτσιού της καλής κοινωνίας, τουναντίον: και από τα ναρκωτικά έχει πάρει το μερτικό της και από τα ψυχοφάρμακα, ενώ ο βιοπορισμός την έχει οδηγήσει από το pole dancing σε νεοϋορκέζικα «κωλάδικα» στα μπουρδέλα της ίδιας περιοχής. Κουβαλάει στις πλάτες της εφ’ όρου ζωής την αυτοκτονία της μεγαλύτερης αδελφής της και σταδιοδρομεί ως bisexual στη ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα πολλά χρόνια πριν η τελευταία βγει από το περιθώριο και την κατακραυγή. Σαν να μην έφθαναν όλα τα παραπάνω, πλακώνει κατόπιν και το AIDS για να σκοτώσει τους περισσότερους από τους φίλους και συντρόφους της· η Γκόλντιν, ωστόσο, αποδεικνύεται πολύ σκληρή για να πεθάνει.

Θα ισχυριζόταν κανείς πως, όταν η Γκόλντιν, με πατημένα πια τα εξήντα, ξεκινάει μια επίμονη ακτιβιστική εκστρατεία εναντίον ενός παγκόσμιου φαρμακευτικού κολοσσού που διοικείται από μια πάμπλουτη οικογενειακή δυναστεία, υπεύθυνου για τον θάνατο πεντακοσίων χιλιάδων ανθρώπων με τα εθιστικά του «φαρμάκια» αλλά και προκλητικά φιλότεχνου με δωρεές εκατομμυρίων δολαρίων στα μεγάλα μουσεία, άτομα με το ευάλωτο background της Γκόλντιν θα ήταν «βούτυρο στο ψωμί» του αντιπάλου.  

Πράγματι, έτσι την αντιμετωπίζουν στην αρχή: ως μια ασήμαντη «γραφική» αλογόμυγα που θα την εξαγοράσουν ή/και θα τη λιώσουν.  

Περιττό να προσθέσουμε...

 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ και ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ: Πες τους τα κι εσύ

 

Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Ενας ογδοντάχρονος με ανυπέρβλητα πλέον προβλήματα στυτικής δυσλειτουργίας επισκέπτεται τον ψυχοθεραπευτή του. «Δεν αντέχω άλλο, γιατρέ», του δηλώνει με φανερή απόγνωση. «Προχθές, στο καφενείο, ένας συνομήλικός μου είπε ότι κάνει έρωτα δύο φορές την εβδομάδα. Ενας άλλος, τρία χρόνια μεγαλύτερος, τέσσερις φορές το δεκαήμερο. Ενας τρίτος, ογδονταπεντάχρονος, μέρα παρά μέρα. Εγώ δεν κάνω ούτε μια φορά τον χρόνο. Υπάρχει κάτι να μου δώσεις – ένα φάρμακο, ξέρω ‘γώ, μια συνταγή;». 

«Πώς, πώς, υπάρχει…», αποκρίνεται ο ψυχοθεραπευτής και γράφει κάτι βιαστικά σ’ ένα χαρτί.  

Ο ογδοντάχρονος κάνει να τον πληρώσει, αλλά ο ψυχοθεραπευτής δεν δέχεται αμοιβή.  

Ανίκανος να συνέλθει ακόμη από την καλή του τύχη, ο ογδοντάχρονος επιστρέφει στο σπίτι του, φοράει τα πρεσβυωπικά του γυαλιά, ξεδιπλώνει το χαρτί και διαβάζει: «Πες τους τα κι εσύ».

Τόσο ανεξάρτητες έρευνες σε όλον τον κόσμο όσο και η διασταύρωση των πορισμάτων τους έχουν οδηγήσει στο ασφαλές συμπέρασμα ότι η πλειονότητα από τις πληροφορίες που διακινούνται καθημερινά στο Διαδίκτυο είναι «σκουπίδια». Και όταν μιλάμε για «σκουπίδια», δεν αναφερόμαστε σε κρίσεις ή σχόλια, αλλά σε πρωτογενείς πληροφορίες: όχι αν η Δείνα και ο Τάδε είναι έξυπνοι ή χαζοί, αγαθοί ή μοχθηροί, αλλά εάν είναι κοντοί ή ψηλοί, αδύνατοι ή υπέρβαροι – μεγέθη, εν ολίγοις, αντικειμενικά και μετρήσιμα, ορατά διά γυμνού οφθαλμού.  

Αυτά τα «σκουπίδια» έχουν και μια επιπλέον ιδιομορφία: δεν μεταφέρονται από τα απορριμματοφόρα σε μια υπαίθρια χαβούζα ή σ’ έναν χώρο καύσης, αλλά μετακινούνται από διαδικτυακό κάδο σε διαδικτυακό κάδο και ανακυκλώνονται από τους χρήστες του Διαδικτύου ακατάπαυστα και απεριόριστα. Ετσι, με το πέρασμα του χρόνου, διαμορφώνουν μια νέα «πραγματικότητα», ένα παράλληλο σύμπαν όπου όσοι βρίσκονται μεταξύ ογδόντα και θανάτου κάνουν έρωτα από δύο έως είκοσι δύο φορές την εβδομάδα και όσοι συνομήλικοί τους δεν καλύπτουν αντίστοιχη «νόρμα», καλύτερα να πάνε να κλειστούν οικειοθελώς σε καμιά σεξουαλική Σπιναλόγκα.

Κατάφερε λοιπόν το καμάρι μας, ο homo sapiens, επιστρατεύοντας την αιχμή της τεχνολογίας, να επιστρέψει επικοινωνιακά στην εποχή των προφορικών και ανεξέλεγκτων κουτσομπολιών, στον πολιτισμό του «κάπου πήγα, κάποιον είδα, κάτι μου είπε να σου πω»;  

Αναρωτιέται κανείς εύλογα: μπορεί αυτή η φάρσα να μην έχει ημερομηνία λήξεως; 

Είναι δυνατόν να απολογούμαστε για το υπόλοιπο της ζωής μας – και στη ζωή των παιδιών μας και στη ζωή των παιδιών των παιδιών μας – για τις απίθανες ανοησίες που κάποιος κάπου κάποτε σκαρφίστηκε και κατόρθωσε, δίχως καθόλου ο ίδιος να κοπιάσει, να διαδώσει παντού μέσω της διαδικτυακής «σκουληκότρυπας»;  

Δυστυχώς, η απάντηση δεν είναι ούτε τόσο προφανής ούτε τόσο ευχάριστη όσο θα θέλαμε να ακούσουμε.  

Δεν έχουμε να κάνουμε με μια απλή επιμόλυνση του Διαδικτύου, ας πούμε, με μια επικοινωνιακή δερματοπάθεια.

Το Διαδίκτυο έχει εισχωρήσει εις βάθος – πιο βαθιά πεθαίνεις! – σε κάθε τομέα του οικονομικού, του πολιτικού και του πολιτιστικού μας βίου, έχει κατσικωθεί στην καθημερινότητά μας με τρόπους αδιανόητα αλληλένδετους και συμπληρωματικούς για οιαδήποτε άλλη περίοδο της Ιστορίας· ένα πιθανό blackout του Διαδικτύου – αυτό που οι ειδικοί των επικοινωνιών βαφτίζουν «Αποκάλυψη» ή «Ημέρα της Κρίσεως» – θα βυθίσει την οικουμένη σε μια πρωτόγνωρη μαζική κατάθλιψη και οικονομική εξαθλίωση.  

Αξίζει ...

 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ και ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ: Η αγενής άμιλλα

Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Από την εποχή του Ιπποκράτη που τον όρισε ως έναν από τους τέσσερις θεμελιώδεις ανθρώπινους χαρακτήρες (οι άλλοι τρεις: ο αιματώδης, ο μελαγχολικός, ο φλεγματικός) έως την εποχή των social media, ο χολερικός τύπος δεν άλλαξε ριζικά.  

Ασφαλώς κι επιδεινώθηκαν δραματικά οι συνέπειες από τις εκρήξεις της οργής του: άλλο πράγμα να κρατάς στα χέρια σου μια σφεντόνα κι εντελώς άλλο πράγμα τη βαλίτσα με τους κωδικούς του πυρηνικού ολέθρου. Ωστόσο, η ιδιοσυστασία του χαρακτήρα του παρέμεινε επί χιλιετίες η ίδια: η οργή του φόρτωνε, κορυφωνόταν και, με τον έναν ή τον άλλον τρόπο, αργά ή γρήγορα εκτονωνόταν. Κατά τις ειρηνικές περιόδους, μάλιστα, εκφυλιζόταν σε αυτήν που θα αποκαλούσαμε «οργή καφενείου». Μάρτυρες της οργής του στέκονταν καμιά δεκαριά αργόσχολοι, συνήθως εξίσου χολερικοί με τον ίδιον· όλοι έπνιγαν τον θυμό τους στο κρασί και, αφού ξιφουλκούσαν με ανεμόμυλους, έκαναν μετά ύπνο ελαφρύ σαν πουλάκια.

Τα social media άλλαξαν άρδην αυτή τη διαχρονική συνθήκη, το πανανθρώπινο modus vivendi προκειμένου ο homo sapiens να μην αφανίσει όλο το είδος του, να αφήσει και κανένα δείγμα προς εξέτασιν για τους παλαιοντολόγους του μέλλοντος.  

Τα social media μάς εξοικείωσαν με όλες τις εκφάνσεις του «παγκόσμιου χωριού», μία εκ των οποίων – η πιο δημοφιλής για τους χρήστες – ήταν το «παγκόσμιο καφενείο». Ούτε οι πιο ευφάνταστοι στο παρελθόν δεν είχαν οραματιστεί ένα «καφενείο» που να μην υπόκειται σε κανέναν από τους περιορισμούς του παραδοσιακού καφενείου: να μεγεθύνεται ή να συρρικνώνεται κατά το δοκούν -χωρητικότητα ουσιαστικά απεριόριστη – δίχως να απαιτείται καμία άδεια από καμία πολεοδομία και να παραμένει ανοιχτό είκοσι τέσσερις ώρες το εικοσιτετράωρο, με τους καυγάδες στη διαπασών και τη χολή να ρέει ανεμπόδιστη.

Μα καλά: δεν θα προβούν σε καταγγελία οι περίοικοι για διατάραξη κοινής ησυχίας;  

Πώς φαίνεται ότι μερικοί – μερικοί εδώ πέρα έχουμε γεννηθεί τον περασμένο αιώνα. Ακου, περίοικοι. Λες και υφίσταται πλέον κανένας που δεν είναι καλωδιωμένος. 

Είπα καλωδιωμένος – και τι θυμήθηκα πάλι;  

Δεν θα το πιστέψετε, αλλά κάποτε υπήρχαν καλώδια.

Οσοι στοχαστές πέτυχαν το φαινόμενο στα γεννοφάσκια του, επισήμαναν την καίρια συμβολή των social media στη μαζική αναπαραγωγή και στη θηριώδη εξάπλωση της ανθρώπινης βλακείας· δεν θα αναμασήσουμε τα πορίσματά τους. Εδώ θα ασχοληθούμε με την παράλληλη, μα όχι λιγότερο εντυπωσιακή εξάπλωση της ανθρώπινης μοχθηρίας.  

Πού πάει η χολή όταν χάνεται; Πού καταλήγει η μοχθηρία όταν κλείνουμε το λάπτοπ;

Σε αντίθεση με τη βλακεία, όπου οι ειδήμονες συμφωνούν ότι δύναται μόνο να αναπαραχθεί και να επαυξηθεί – κάθε νέα γενιά ηλιθίων συσσωρεύει, εμπλουτίζει και μεταβιβάζει την εμπειρία της προηγούμενης γενιάς ηλιθίων -, οι προσδοκίες από τη μαζική διάδοση της μοχθηρίας δεν είναι εξίσου χαμηλές ή πανομοιότυπες.  

Υπάρχουν οι οπτιμιστές που πιστεύουν ότι τα social media επιτελούν ανεκτίμητο κοινωνικό λειτούργημα και μάλλον θα έπρεπε να ανανεώνουμε νυχθημερόν το λαδάκι στο καντήλι τους: δίχως τα social media, αυτές τις αχανείς αποθήκες συστέγασης μα και εκτόνωσης της μοχθηρίας, η φυσική εκδήλωση της επιθετικότητας θα είχε πάρει προ πολλού την ανιούσα· θα θρηνούσαμε αμέτρητα θύματα κακοποίησης που τώρα, χάρη στα social media, παραμένουν – και διαρκώς ανανεώνονται – μονάχα στο φαντασιακό των θυτών.

Στην αντίπερα όχθη, οι πεσιμιστές ισχυρίζονται πως η διαρκής επίδειξη ολοένα και πιο αρνητικών συναισθημάτων στα social media προωθεί την… αγενή άμιλλα και δημιουργεί έναν καινούργιο, ασυγκρίτως πιο επικίνδυνο τύπο χολερικής ιδιοσυγκρασίας. Ούτε που θέλουμε να ξέρουμε τι θα συμβεί όταν...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΣΥΡΙΖΟΚΑΘΑΡΜΑΤΟΠΛΗΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Το πρόστυχο βλέμμα και η βωμολοχία στο φεστιβάλ του ΣΥΡΙΖΑ

 


«Χυδαία γλώσσα δεν υπάρχει. Υπάρχουσι χυδαίοι άνθρωποι, και υπάρχουσι πολλοί χυδαίοι άνθρωποι ομιλούντες την καθαρεύουσαν»  
ΛΟΡΕΝΤΖΟΣ ΜΑΒΙΛΗΣ
Βουλή των Ελλήνων Φεβρουάριος 1911


Από τότε που ο ποιητής Λορέντζος Μαβίλης, με τη βουλευτική του ιδιότητα, υπερασπίστηκε τους «μαλλιαρούς» δημοτικιστές σε άπταιστη καθαρεύουσα, μπορεί να κύλησαν 111 χρόνια, αλλά – από πλευράς μετάλλαξης των ηθών – κύλησαν πολλαπλάσια. Η ελευθεριότητα στη χρήση της γλώσσας γνώρισε διαδοχικές εναλλαγές άμπωτης και πλημμυρίδας, έως το σωτήριο έτος 1974, όπου η κατάσταση… ξέφυγε. Σ’ ένα κείμενό μου γύρω από τις «ευεργετικές κι ολέθριες συνέπειες της αθυροστομίας» («Elle», αρ. τεύχους 7, Απρίλιος 1989) σημείωνα μεταξύ άλλων: «Οι ήρωες στις ξένες ταινίες άρχισαν να λένε τα πράγματα με τ’ όνομά τους, μα οι ελληνικοί υπότιτλοι κράτησαν για ένα διάστημα τα προσχήματα· οι μεταφραστές έκαναν πως δεν άκουγαν. Σιγά σιγά και οι υπότιτλοι προσαρμόσθηκαν, έφθασαν μάλιστα σήμερα στο σημείο να ξεπερνούν σε ρεαλισμό το πρωτότυπο. Στα θέατρα οι αχθοφόροι άρχισαν να μιλούν, επιτέλους, σαν αυθεντικοί αχθοφόροι, να εμπλουτίζουν το υβρεολόγιό τους, και ο Διάβολος, κυρίαρχος για αναρίθμητες δεκαετίες, είδε την ηγεμονία του να τρίζει, ν’ απειλείται από την έλευση του Χριστού, της Παναγίας, των Αγίων, καθώς κι από ανυπολόγιστες μητέρες, κόρες ή θείες. Αγανακτισμένοι γονείς σηκώνονταν στη μέση της παράστασης φωνάζοντας «αίσχος!», αλλά κι αυτοί με τον καιρό συνήθισαν, υπέμεναν ως το τέλος, κάποτε κάποτε χαμογελούσαν. Ενας ούριος άνεμος ξήλωνε συμβάσεις αιώνων κι άφηνε πίσω του ένα βαθύ αίσθημα ανακούφισης, όμοιο μ’ εκείνο που ακολουθεί μιαν αφόδευση μετά από παρατεταμένη αυτοσυγκράτηση».

Η απελευθερωτική ανακούφιση δεν άργησε να παραχωρήσει τη θέση της στον ηδονοβλεπτικό πουριτανισμό, μια νέα μορφή συντηρητισμού, πιο ύπουλη και πιο υποκριτική από την προηγούμενη.  

Οι μικροαστοί, δήθεν σκανδαλισμένοι με τις αθυροστομίες, κακάριζαν ασύστολα στο άκουσμά τους και όσοι κειμενογράφοι επιθεωρήσεων δεν ήθελαν να ρισκάρουν το ψωμί τους παραγέμιζαν με δαύτες κάθε πετυχημένο ή αποτυχημένο καλαμπούρι. Εν συνεχεία η ιδιωτική τηλεόραση, δειλά δειλά στην αρχή, πιο θαρρετά κατόπιν, διευκόλυνε το πέρασμα των αθυροστομιών από το λιμάνι στο σαλόνι, αλλά ήταν τα social media εκείνα που έβαλαν την τελευταία πινελιά στην ανενδοίαστη αποδοχή τους από τους πάντες. Η εύστροφη διάκριση του Μαβίλη ανάμεσα σε «χυδαία γλώσσα» και «χυδαίους ανθρώπους» έμοιαζε πλέον με σχολαστικισμό κενό περιεχομένου.

Στον εν λόγω βωμολοχικό μιθριδατισμό (μικρές καθημερινές δόσεις βωμολοχιών έως ότου εθιστούμε σε αυτές πλήρως) εντοπίζω και την αιτία που δεν με σκανδάλισε διόλου η γνωστή βωμολοχία για τον Πρωθυπουργό, το διαβόητο hashtag που γνωρίζει πιένες εδώ και μήνες. Αλλωστε, σε μια χώρα όπου είσαι σίγουρος εκ των προτέρων ότι δεν θα υποστείς την παραμικρή κύρωση για την οιαδήποτε βωμολοχία σου προς τον οιονδήποτε, η φιλοδοξία σου να σκανδαλίσεις βρίζοντας είναι εξίσου τζούφια με την πρόκληση να εμφανιστείς τσίτσιδος σε παραλία γυμνιστών: μηδέν εις το πηλίκον.

Δεν θα ισχυριζόμουν το ίδιο για την εμφάνιση της βωμολοχίας στο πάλκο κομματικού φεστιβάλ νεολαίας. Οχι, δεν με σκανδάλισε η σιωπηρή «υιοθέτηση» της βωμολοχίας από την ηγεσία του κόμματος: μια βόλτα να περάσετε από το Διαδίκτυο, θα εντοπίσετε ανάλογα υβριστικά hashtag για τον αρχηγό της αξιωματικής αντιπολίτευσης ή όποια άλλη δύσμοιρη πολιτική προσωπικότητα μπαίνει κατά καιρούς στο στόχαστρο των κομματικών τρολ… Με σκανδάλισε όμως...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΨΩΝΑΡΟΚΑΤΣΑΠΛΙΑΔΟΠΛΗΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Η αυτοεκπληρούμενη προφητεία

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Στις αρχές της δεκαετίας του 1990,
πολύ πριν τα θεματικά συνδρομητικά κανάλια λάβουν στην Ελλάδα το δικό τους μερίδιο από τις τηλεοπτικές συχνότητες και παράλληλα το Διαδίκτυο απελευθερώσει άπαξ δια παντός αυτό που θέλεις να δεις από την ώρα που προβάλλεται, δόθηκε η «μητέρα όλων των μαχών», η μάχη που θα (προ)καθόριζε την έκβαση σε όλες τις μελλοντικές: η μάχη της ιδιωτικής εναντίον της κρατικής  τηλεόρασης. 

Η επικράτηση της ιδιωτικής ήταν συντριπτική και αδιαφιλονίκητη, άφησε στην κρατική ένα ξεροκόμματο τηλεθέασης και κυριαρχεί στο τηλεοπτικό τοπίο μέχρι σήμερα. 

Η ίδια η κρατική (που, από αυτολύπηση περισσότερο, άλλαξε έκτοτε το όνομά της σε «δημόσια») πλήρωσε αμαρτίες κυβερνήσεων επί κυβερνήσεων, με πιο προφανή κι ενοχλητική την προπαγανδιστική της διάσταση, αλλά λιγότερο εμφανή και πιο ουσιαστική μιαν άλλη: την αποσύνδεσή της από τον κόσμο της αγοράς.

Εκείνα τα χρόνια λοιπόν κάτι clean cut καλόπαιδα, νεαρής συνήθως ηλικίας και αμφίβολης ποιότητας εγκυκλοπαιδικών γνώσεων, κλήθηκαν να αναλάβουν την ιερή αποστολή της επανένωσης των τηλεοπτικών προγραμμάτων με τα έσοδα από το μοίρασμα της διαφημιστικής πίτας. 

Σε πιο απλά ελληνικά: τι θέλει να βλέπει ο έλληνας τηλεθεατής και πότε θέλει να το βλέπει; 

Κατ’ επέκτασιν: ποιο πρόγραμμα θα προμοτάρουμε με περισσότερες διαφημίσεις και ποιο θα καταδικάσουμε – μέχρι εξαφανίσεως – με λιγότερες ή και καθόλου;  

Τα καλόπαιδα διέγνωσαν αρκετά νωρίς μια σχεδόν καθολική αποστροφή των τηλεθεατών προς τα «κουλτουριάρικα» προγράμματα (συμπεριλαμβάνοντας σε αυτά τις εκπομπές λόγου κι έρευνας), ενόσω θέλησαν ταυτόχρονα να αποκαταστήσουν την τιμή και την υπόληψη όλων των trash προγραμμάτων, εκείνων που έως τότε λαθροβιούσαν στη μεταμεσονύχτια τηλεοπτική ζώνη.

Στη θαυμαστή δεκαετία του 1990, παρακολουθήσαμε μιαν απίστευτη ανταλλαγή τηλεοπτικών ζωνών με ακαταλογράφητες – σε μεγάλο βαθμό ακόμη – ανεπιθύμητες παρενέργειες: όλα τα «σκουπίδια» μεταπήδησαν από τα άγρια μεσάνυχτα στις βραδινές, τις απογευματινές, τις μεσημεριανές, έως και τις πρωινές ώρες, την ίδια στιγμή που οι εκπομπές λόγου κι έρευνας εξορίστηκαν στα πρώτα χαράματα.  

Φανταστείτε τι εντύπωση θα δίναμε σ’ έναν εξωγήινο, έτσι και περνούσε τότε από τα μέρη μας: όσο κρατούσαμε τον εγκέφαλό μας εν εγρηγόρσει, τον ταΐζαμε με αηδίες και όταν τον βάζαμε για ύπνο, τον βομβαρδίζαμε με κάθε πιθανή κι απίθανη πληροφορία. Σίγουρα δεν θα μας προξένευε την κόρη του.

Σύμφωνα με τον περίφημο αρχετυπικό ορισμό του κορυφαίου αμερικανού κοινωνιολόγου Ρόμπερτ Μέρτον (1910-2003) η αυτοεκπληρούμενη προφητεία «είναι, αρχικά, ένας εσφαλμένος ορισμός μιας κατάστασης που προκαλεί μια νέα συμπεριφορά, η οποία οδηγεί στο να γίνει πραγματικότητα η αρχικά εσφαλμένη σύλληψη της κατάστασης. Αυτή η απατηλή ισχύς της αυτοεκπληρούμενης προφητείας διαιωνίζει την κυριαρχία του λάθους. Γιατί έτσι ο προφήτης παραθέτει την πραγματική πορεία των γεγονότων ως απόδειξη για το ότι είχε εξαρχής δίκιο». 

Τα clean cut καλόπαιδα εφάρμοσαν την ίδια ακριβώς συνταγή με θρησκευτική ευλάβεια: «Βάλτε τις εκπομπές λόγου κι έρευνας μετά τα μεσάνυχτα, διότι δεν θέλει να τις βλέπει άνθρωπος· τις βάλατε μετά τα μεσάνυχτα, δεν τις βλέπει άνθρωπος, άρα είχαμε δίκιο εξαρχής». 

Τις τραγικές συνέπειες της συγκεκριμένης αυτοεκπληρούμενης προφητείας – να δημιουργήσουν τον τύπο τηλεθεατή που πίστευαν ότι ήδη υπήρχε – τις αντικρίζουμε πιο καθαρά σήμερα: 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ και ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Οταν οι πολλοί κάνουν λάθος

Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Εάν το καλοσκεφτείτε, η κοινοβουλευτική δημοκρατία βασίζεται πάνω σε ένα λογικό οξύμωρο. Ακούγεται «πολύ καλό για να είναι αληθινό» (too good to be true), όπως λέμε στα χωριά μας, το ιδανικό μοτίβο «η πλειοψηφία ασκεί εξουσία και η μειοψηφία ελέγχει την εξουσία» – αλλά τι ακριβώς συμβαίνει όταν τόσο η πλειοψηφία όσο και η μειοψηφία βρίσκονται σε λάθος χέρια;  

«Η κοινοβουλευτική δημοκρατία», έχει πει ο Ουίνστον Τσόρτσιλ και πολλοί κατόπιν κατά κόρον, «είναι το χειρότερο πολίτευμα, εάν εξαιρέσεις όλα τα υπόλοιπα» και η εν λόγω ρήση, εκτός από πιασάρικη αυτή καθαυτήν, θέλει να εστιάσει την προσοχή μας σε κάτι πιο ουσιαστικό: η κοινοβουλευτική δημοκρατία έχει ενσωματώσει στη λειτουργία της ένα εσωτερικό σύστημα ελέγχου – όπως η επιστήμη, καλή ώρα – ικανό να επιδιορθώνει τα λάθη της, να αυτορυθμίζεται και να προχωράει παρακάτω.  

Οι σκεπτικιστές όμως θα επιμείνουν: τι γίνεται στην περίπτωση που το εσωτερικό σύστημα ελέγχου δυσλειτουργεί ή δεν λειτουργεί καθόλου;  

Ακόμη χειρότερα: τι γίνεται στην περίπτωση που ο τελικός κριτής – το εκλογικό σώμα – αγνοεί παντελώς ή/και δεν τρέφει την παραμικρή υπόληψη για το εσωτερικό σύστημα ελέγχου;

Τα παραδείγματα είναι πάμπολλα, αλλά θα περιοριστούμε σε δύο από τη σχετικά πρόσφατη ιστορία μας. Δύο θεσμούς που πέρασαν στη νομοθεσία μας με διαφορετική χρονοκαθυστέρηση.  

Το Σύνταγμα του 1975 προέβλεπε την κατάργηση της θανατικής ποινής για κάθε αδίκημα εκτός της εσχάτης προδοσίας εν καιρώ πολέμου, ο Ανδρέας Παπανδρέου την κατάργησε το 1993 διατηρώντας την εξαίρεση και ο Κώστας Καραμανλής επέκτεινε την κατάργησή της σε όλες τις περιπτώσεις το 2004.  

Αντιθέτως, η καθιέρωση του πολιτικού γάμου και η σχεδόν ταυτόχρονη κατάργηση της ποινικοποίησης της μοιχείας (Φεβρουάριο του 1982 η πρώτη, Αύγουστο της ίδιας χρονιάς η δεύτερη) πέρασαν με ταχύτατους ρυθμούς, καταδεικνύοντας τον βαθμό πρεμούρας του εκάστοτε ιθύνοντος αλλά και την πίεση της Ευρωπαϊκής Ενωσης για εναρμόνιση με το δικό της νομοθετικό πλαίσιο.  

Σε κάθε περίπτωση, το αίσθημα «δικαίου» της κοινής γνώμης ήταν πλειοψηφικά αντίθετο τόσο προς την κατάργηση της θανατικής ποινής όσο και προς την καθιέρωση του πολιτικού γάμου. 

Με άλλα λόγια; 

Εάν περιμέναμε να συναινέσει η πλειοψηφία, ακόμη θα… περιμέναμε.

Πώς θα μπορούσε να γίνει αλλιώς;  

Καμία πλειοψηφία και καμία μειοψηφία δεν είναι απαλλαγμένη από τις εμμονές, τις προκαταλήψεις και τις δεισιδαιμονίες κάθε εποχής: αυτό που φαντάζει «εξωφρενικό» και «απαράδεκτο» σήμερα, μπορεί κάλλιστα να είναι ο «κοινός τόπος» εξήντα ή εβδομήντα χρόνια αργότερα. Ο Ντέιβιντ Λοτζ στη «Θεραπεία» γράφει ότι οιοσδήποτε έφηβος κατά τη δεκαετία του 1950 θα εκσπερμάτωνε με οιοδήποτε fake φιλί στην οθόνη, ενώ – συμπληρώνουμε εμείς – θα ήταν για τον έφηβο «κινέζικα» κάθε μνεία σε «σύμφωνο συμβίωσης», αλλοφύλων ή ομοφύλων, αδιάφορο.

Αυτός ο φανταστικός μας φίλος, ο νομοθέτης, πικρά γνωρίζει ότι εάν ακολουθούσε πάντοτε το «κοινό περί δικαίου αίσθημα»...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Κάποιος να τον αγαπήσει

 

Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

«Από αυτό προκύπτει ένα ερώτημα: αν είναι καλύτερο για τον ηγεμόνα να τον αγαπούν μάλλον παρά να τον φοβούνται ή το αντίθετο. 

Η απάντησή μου είναι η εξής: θα ήταν καλό για τον ηγεμόνα να τον αγαπούν και συγχρόνως να τον φοβούνται. Επειδή όμως είναι δύσκολο να συνυπάρχουν αγάπη και φόβος, είναι πολύ πιο ασφαλές για τον ηγεμόνα να τον φοβούνται παρά να τον αγαπούν, όταν λείπει το ένα από τα δύο. 

Για τους ανθρώπους μπορούμε να πούμε γενικά πως είναι αχάριστοι, ευμετάβλητοι, ψεύτες και υποκριτές, αποφεύγουν τους κινδύνους και αποζητούν το κέρδος. Κι όσο τους ευεργετείς, είναι δικοί σου, σου προσφέρουν το αίμα, τη ζωή, τα παιδιά τους (όπως ανέφερα πιο πάνω), όταν ο κίνδυνος είναι μακριά. Οταν όμως ο κίνδυνος πλησιάζει σε αρνούνται και εξεγείρονται. Και ο ηγεμόνας που στηρίζεται αποκλειστικά στον λόγο τους, αν βρεθεί απροετοίμαστος τη στιγμή του κινδύνου, καταστρέφεται. 

Οι φιλίες που αποκτάς με υλικά ανταλλάγματα και όχι με την ικανότητα και το μεγαλείο της ψυχής σου εξαγοράζονται, αλλά στην πραγματικότητα δεν τις έχεις, και τη στιγμή της ανάγκης δεν μπορείς να χρησιμοποιήσεις. Οι άνθρωποι ευκολότερα βλάπτουν κάποιον που είναι αγαπητός παρά έναν που προκαλεί φόβο, επειδή η αγάπη βασίζεται σε έναν ηθικό δεσμό, ο οποίος, καθώς οι άνθρωποι είναι κακοί, διαλύεται κάθε φορά που έρχεται σε σύγκρουση με το συμφέρον τους, ενώ ο φόβος παραμένει σταθερός από τον τρόμο της τιμωρίας που δεν σε αφήνει ποτέ».

ΝΙΚΟΛΟ ΜΑΚΙΑΒΕΛΙ «Ο ΗΓΕΜΟΝΑΣ» (1532)
Εκδόσεις ΜΙΝΩΑΣ, 2018 – Μετάφραση: Αμπυ Ραΐκου-Σταύρου


Σε αντίθεση με τον Ζαν-Ζακ Ρουσσώ (1712-1778) που πίστευε στην έμφυτη καλοσύνη του ανθρώπου -του «ευγενή άγριου», όπως τον αποκαλούσε -, ο κατά δυόμισι αιώνες προγενέστερος Νικολό Μακιαβέλι (1469-1527) πίστευε στην έμφυτη κακία, καθώς φαίνεται και από το απόσπασμα που παραθέσαμε από το πιο γνωστό έργο του, τον περίφημο «Ηγεμόνα» του, μια πραγματεία που γράφτηκε το 1513 αλλά δημοσιεύτηκε μονάχα το 1532, πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του, και σύντομα συμπεριλήφθηκε στον Κατάλογο Απαγορευμένων Βιβλίων (Index) του Βατικανού.

Δεν είναι δύσκολο να κατανοήσουμε γιατί απαγόρευσε τον «Ηγεμόνα» το Βατικανό – κινείται ακριβώς στους αντίποδες του χριστιανικού  ταρτουφισμού – μολονότι το ίδιο το εγχειρίδιο είναι αφιερωμένο στον Λορέντσο Β’ των Μεδίκων, τον ανιψιό ενός Πάπα.  Δεν διατηρούμε επίσης την παραμικρή αμφιβολία ότι για τους περισσότερους Πάπες εκείνων των ημερών, με τις ευρύτατες κοσμικές εξουσίες, την ηδονοθηρία, την παραδοπιστία και την αιμοβορία, ο «Ηγεμόνας» θα πρέπει να ήταν κατ’ ιδίαν ένα ιδιαίτερα αγαπητό ανάγνωσμα, ενώ για ανάλογες αιτίες μίλησε διαχρονικά στην καρδιά κάθε αυταρχικού κυβερνήτη.  

Αξίζει πάντως να σημειωθεί ότι ο Μακιαβέλι δεν υποβαθμίζει τη σημασία της αγάπης προς τον εκάστοτε άρχοντα· δεν την εντάσσει απλώς στις βασικές του προτεραιότητες, ούτε μεταξύ αγάπης και φόβου διστάζει να επιλέξει.

Αναρωτιέμαι εάν έχει διαβάσει τον «Ηγεμόνα» ο Βλαντίμιρ Πούτιν.  

Είτε τον έχει διαβάσει είτε όχι, τον εφαρμόζει κατά γράμμα. Μέχρι την εισβολή στην Ουκρανία κι ενόσω είχε δώσει ουκ ολίγα δείγματα απανθρωπιάς, ο άρχοντας του Κρεμλίνου έδειχνε να μην παραγνωρίζει το υψηλό αντίκρισμα της αγάπης, έστω και αν ήταν μονάχα μια αγάπη για επικοινωνιακούς λόγους, μια αγάπη που θα έπρεπε να την εξαγοράσει: από ορθόδοξους πυρήνες μέχρι νεοναζιστικά μορφώματα, πουθενά  δεν εφείσθη εξόδων προκειμένου να τον αγαπήσουν. 

Μετά την Ουκρανία έχει επίγνωση πως...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Η κόπωση

 


Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Κάθε ανθρώπινος οργανισμός έχει και το δικό του όριο αφομοίωσης ποσοτήτων δυστυχίας και μιζέριας. Εάν υπερβούμε αυτό το όριο, όση απόγνωση πλέον και να παραχώσουμε, ο οργανισμός θα αντιδρά πάντα με τον μόνο δυνατό για κείνον τρόπο. Με την εθελοτυφλία. 

Κάνετε κι εσείς το τεστ αν δεν με πιστεύετε. Προσπαθήστε να θυμηθείτε πόσα συγκινησιακά αποθέματα αφιερώσατε στον πρώτο νεκρό του Ιράκ και πόσα στον εκατοστό χιλιοστό.  

Το φαινόμενο ονομάζεται ακηδία, είναι γνωστό τόσο στο Πεντάγωνο όσο και στον Ερυθρό Σταυρό, συναπαντάται σε όλα τα επαγγέλματα, είναι όμως εξαιρετικά καταστροφικό αν πλήξει γιατρούς, δικηγόρους, στρατιωτικούς, κοινωνικούς λειτουργούς ή κατά συρροήν δολοφόνους.

Απόσπασμα από την «Καλοσύνη των ξένων» (2006)


Οταν έγραφα αυτές τις γραμμές, πριν από δεκαέξι χρόνια, μπορεί τα ερεθίσματα να ήταν διαφορετικά, αλλά η διαπίστωση ήταν η ίδια: αργά ή γρήγορα, δεν υπάρχει άνθρωπος, ομάδα ή έθνος που να μην καταβάλλεται από την κόπωση. Κόπωση σωματική, κόπωση συναισθηματική, κόπωση αλληλεγγύης – ένα μεταστατικό καρκίνωμα που απλώνεται παντού. Το φαινόμενο είναι τόσο παλιό όσο και η αστείρευτη ευρηματικότητα της ανθρώπινης μοχθηρίας, το φυσικό μας ταλέντο να προκαλούμε στους συνανθρώπους μας το μάξιμουμ του πόνου για το μάξιμουμ του χρόνου.  

Ο αρχαίος πολιορκητής γνώριζε πως αρκούσε ν’ αποκλείσει κάθε μονοπάτι ανεφοδιασμού του αρχαίου πολιορκημένου και ν’ αφήσει τον πανδαμάτορα χρόνο (τυχαία νομίζετε οι πρόγονοί μας προσδιόρισαν τον χρόνο ως εκείνον που «όλα τα δαμάζει»;) να φροντίσει για τα υπόλοιπα: τις έριδες που θα ανακύψουν μεταξύ των απελπισμένων, την κούραση των συμμάχων τους, τη διαρκή φθορά που δεν επιτρέπει τρίτη εναλλακτική πέρα από τη συνθηκολόγηση και τον αφανισμό.

Η περίπτωση της Ουκρανίας δεν κομίζει τίποτε καινούργιο· επιβεβαιώνει απλώς τον απάνθρωπο κανόνα.  

Δεν ξέρω κατά πόσον συμβάλλει και η φημολογούμενη κακή κατάσταση της υγείας του Βλαντίμιρ Πούτιν. Δεν θέλω να ψωνίσω ψυχανάλυση από το καροτσάκι – και μάλιστα με γνωμάτευση εξ αποστάσεως – αλλά οι πιο ειδικοί λένε πως, όταν πλησιάζεις κοντά στον δικό σου θάνατο, αντιδράς συνήθως με έναν εκ των δύο εκ διαμέτρου αντίθετων τρόπων: είτε σε πλημμυρίζει ένα βαθύ αίσθημα αλτρουισμού για την κοινή μας μοίρα – «χοῦς εἶ καί εἰς χοῦν ἀπελεύσει» – είτε υιοθετείς το σαμψωνικό δόγμα «ἀποθανέτω ψυχή μου μετὰ τῶν ἀλλοφύλων».

Μέχρι στιγμής ο Πούτιν δεν μας έχει δώσει δείγματα πως ακολουθεί ήδη ή πως προτίθεται έστω και καθυστερημένα ν’ ακολουθήσει την πρώτη οδό. 

Απεναντίας. 

Κάθε περιστασιακή επίδειξη φιλανθρωπίας εκ μέρους του – όπως η εγκατάλειψη του αρχικού στόχου για ισοπέδωση ή/και κατάληψη της ουκρανικής πρωτεύουσας – υπαγορεύεται κι εξυπηρετεί κάποια άλλη κυνική σκοπιμότητα· επιμηκύνει το μαρτύριο των Ουκρανών αντί να το συντομεύει. 

Ευθύς εξαρχής ο Βλαντίμιρ Πούτιν, ως έμπειρος και αδίστακτος παίκτης στη διεθνή σκακιέρα για πάνω από μία εικοσαετία, δεν πόνταρε μονάχα στην κόπωση των Ουκρανών, αλλά – και κυρίως – στην κόπωση της παγκόσμιας κοινότητας. Γνώριζε πως εκείνα τα πολύωρα σπαρακτικά αφιερώματα των ευρωπαϊκών τηλεοπτικών σταθμών θα καταπονήσουν κάποτε τους τηλεθεατές, οι ειδήσεις από το ουκρανικό μέτωπο θα κατρακυλήσουν από την πρώτη στη δέκατη κι αργότερα στην πεντηκοστή θέση της τηλεθέασης, οι ενοχλητικοί ξένοι ανταποκριτές θα αποσυρθούν, τα δραματικά διαγγέλματα του Ζελένσκι δεν θα κόβουν πλέον εισιτήρια και οι Ουκρανοί θα επιστρέψουν στη διαχρονική μοναξιά τους.

Ο Πούτιν γνώριζε επίσης πως...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΣΟΥΡΓΕΛΟ-ΨΩΝΑΡΟ-ΞΕΦΤΙΛΑΡΟΠΛΗΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Η πίστη και η επίδειξη

 

Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου ένιωθα μια βαθιά, ενστικτώδη δυσφορία όποτε έβλεπα έναν πολιτικό να επιδεικνύει δημοσίως τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις: τον όποιον πολιτικό και τις όποιες πεποιθήσεις.  

Πρόβλημά μου, θα μου πείτε, και γιατί θα πρέπει να σας αφορά; 

 Δεν είναι τόσο απλό – όχι τουλάχιστον όσο απλό θα επιθυμούσαν να πιστέψουμε ότι είναι οι πολιτικοί που σταθερά, διαχρονικά και ξεκούραστα προσπορίζονται τεράστια κέρδη δημοτικότητας, ψήφων και επιρροής από αυτήν την τετριμμένη και συνήθως ανώδυνη επίδειξη ευλάβειας. Γιατί να έχει κανείς εμμονή με μια διεκπεραίωση του συρμού;

Θυμίζει λίγο την καθησυχαστική παρατήρηση του Γιάννη Δαλιανίδη προς την Αλίκη Βουγιουκλάκη, όπως μας τη μεταφέρει ο Μάκης Δελαπόρτας στα «Backstage του ελληνικού σινεμά» (Αγκυρα, 2022). Προκειμένου να καταπολεμήσει τη μόνιμη φοβία της Αλίκης απέναντι στις άλλες ξανθιές ηθοποιούς, ο Δαλιανίδης της είχε πει: «Κανένας θεατής, Αλίκη μου, δεν προσέχει καμία ξανθιά στο πλάι σου όταν βρίσκεσαι εσύ στο πανί». 

Για να εισπράξει την αποστομωτική απάντηση της Αλίκης: «Εάν δεν πρόκειται να την προσέξει κανείς, γιατί να τη βάλουμε;». 

Ελα μου, ντε. Ανάλογο ερώτημα θα μπορούσαμε να θέσουμε και σε όσους πολιτικούς μας κάνουν τον σταυρό τους ή ανάβουν κεράκια μπροστά στις κάμερες.

Ας ξεκινήσουμε λοιπόν από τα αυτονόητα. 

Σε όποιον ιστορικό ερευνητή και αν αποταθείτε, δεν θα μπορέσει να σας αναφέρει ούτε μία περίπτωση έλληνα πολιτικού που να έβγαλε τα παπούτσια του προτού εισέλθει σε κάποιον ορθόδοξο χριστιανικό ναό, να άπλωσε κατόπιν το χαλάκι του και να γονάτισε προς τη Μέκκα. Μην μπείτε καν στον κόπο να ψάξετε για αντίστροφα παραδείγματα: χριστιανούς πολιτικούς που να σταυροκοπήθηκαν εν μέσω μουσουλμάνων θα εντοπίσετε μονάχα στα νεκροτομεία.

Τα ίδια ισχύουν για όσους πολιτικούς ασπάζονται το εβραϊκό θρήσκευμα, το ινδουιστικό, ακόμη και την ακλόνητη πίστη τους στο δωδεκάθεο ή στον γιγαντιαίο μουσακά. Ας δεχτούμε καλοπροαίρετα ότι κάποιοι αισθάνονται την ακαταμάχητη παρόρμηση να επιδείξουν την πίστη τους είτε βρίσκονται μόνοι τους είτε με κόσμο. Γιατί φωτογραφίζονται ή βάζουν τρίτους να τους βιντεοσκοπήσουν κατά τη διάρκεια της επίδειξης; Γιατί αναρτούν τα σχετικά τεκμήρια στο Διαδίκτυο; 

Αφελή ερωτήματα που δεν αντέχουν ούτε στη βάσανο της βουγιουκλάκειας επισήμανσης: «Εάν δεν το κάνετε για να σας δουν, γιατί το κάνετε;».

Η αλήθεια είναι πως δεν έχω συναντήσει κανέναν πολιτικό που να το κάνει από καθαρή ευσέβεια, μόνο και μόνο για την ψυχή της μάνας του. Το όφελος από την επίδειξη είναι τόσο μεγάλο και το κόστος τόσο μικρό, ούτως ώστε να οδηγεί ακόμη και πολιτικούς εγνωσμένων αντιθρησκευτικών αντιλήψεων να λαμβάνουν ανερυθρίαστα μέρος στην επίδειξη, με τη βεβαιότητα πως όσοι γνωρίζουν τα ειλικρινή τους φρονήματα δεν πρόκειται να τους τιμωρήσουν στην κάλπη και όσοι παίρνουν χαμπάρι την υποκρισία τους δεν ενοχλούνται από αυτήν.

Ουσιαστικά μιλάμε για μια win-win εθελοτυφλία. Ολόκληρες ενορίες ψηφίζουν μονοκούκι τους ευσεβείς πολιτευτές ή όσους παριστάνουν τους ευσεβείς πολιτευτές και σύρονται μπουλουκηδόν να παρακολουθήσουν τις προεκλογικές τους ομιλίες.

Είναι τόσο διαδεδομένη αυτή η συμφωνία «μεταξύ κατεργαρέων» που...

 

ΔΙΕΘΝΗ ΚΑΘΑΡΜΑΤΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΕΘΝΙΚΟΙ ΚΑΤΣΑΠΛΙΑΔΕΣ: Ο Χορός των Χουβαρντάδων

 

Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

«Θα θέσουμε θέμα κυριαρχίας στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου εάν δεν αποστρατιωτικοποιηθούν».
 ΜΕΒΛΟΥΤ ΤΣΑΒΟΥΣΟΓΛΟΥ


Από την πρώτη στιγμή που υπέπεσε στην αντίληψή μου αυτή η δήλωση του τούρκου υπουργού Εξωτερικών, η προσώρας προκλητικότερη σε μια ατέρμονη αλυσίδα προκλητικών δηλώσεων, θεώρησα ότι πρόκειται για ένα τυπικό lapsus linguae (ο ορισμός του lapsus, κυρία μου! – για να παραφράσουμε και τον αείμνηστο Αλέφαντο), ένα γλίστρημα της γλώσσας που, ερήμην ή κι ενάντια στις προθέσεις όποιου το ξεστομίζει, αποκαλύπτει τις πραγματικές του επιδιώξεις: γλώττα λανθάνουσα τα αληθή λέγει. 

 Δεν χρειάζεται να έχεις εκπονήσει διδακτορικό πάνω στην ανατολίτικη κουτοπονηριά προκειμένου να πάρεις χαμπάρι τι ελλοχεύει πίσω από την ωμή διατύπωση του Τσαβούσογλου· αρκεί να αντικαταστήσεις το «εάν δεν» με το «μόλις».

Εκλαμβάνουμε ως κανόνα με στατιστικά ασήμαντες εξαιρέσεις ότι οι υπουργοί Εξωτερικών όσων προβληματικών δημοκρατιών διολισθαίνουν σταθερά και αμετάκλητα προς τον αυταρχισμό δεν είναι παρά μαριονέτες εγγαστρίμυθων ηγετών: η φωνή του Πούτιν βγαίνει από το λαρύγγι του Λαβρόφ· κάτι ανάλογο ισχύει με τη φωνή του Ερντογάν και το λαρύγγι του Τσαβούσογλου.  

Ηδη από τα ξημερώματα της 24ης Φεβρουαρίου, όταν η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία, ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν διέβλεψε στην εν λόγω εισβολή μια διπλή ευκαιρία για την Τουρκία, φαινομενικά αντιφατική, αλλά κατ’ ουσίαν πλήρως εναρμονισμένη με τις δικές του νεοοθωμανικές φαντασιώσεις: αφενός ανοιγόταν μπροστά του «νέον πεδίον δόξης λαμπρόν» για να ξεδιπλώσει πάλι στο διεθνές προσκήνιο όλη την έκταση του ταλέντου του ως «επιτήδειου ουδέτερου», με τη Ρωσία και τη Δύση να διαγκωνίζονται ποια θα αποκομίσει περισσότερα οφέλη από τις πολύτιμες διαμεσολαβητικές «ειρηνευτικές» του πρωτοβουλίες· αφετέρου έθεσε σε επαγρύπνηση όλον τον κρατικό του μηχανισμό – από τους επικοινωνιολόγους του έως τους στρατιωτικούς του – προκειμένου να εγγράψουν ως γραμμάτιο προς μελλοντική εξόφληση στο Αιγαίο Πέλαγος κάθε εδαφικό λάφυρο της Ρωσίας στο ουκρανικό μέτωπο.

Τουλάχιστον ο Πούτιν δεν κρύβεται πίσω από το δάχτυλό του. Ευθύς εξαρχής, όποια και όσο ιλαρή ρητορική και αν επικαλέστηκε – επιστρατεύοντας εν προκειμένω και τον ανεκδιήγητο Πατριάρχη Μόσχας Κύριλλο -, συμπεριφέρθηκε σαν διαρρήκτης που μπουκάρει νύχτα σ’ ένα διαμέρισμα και, όταν οι ιδιοκτήτες του διαμερίσματος τον πιάνουν στα πράσα, δηλώνει με αφοπλιστικό κυνισμό: «Εντάξει, θα φύγω, αλλά δεν μπορώ να φύγω με άδεια χέρια· θα γίνω ρεζίλι των σκυλιών. Δώστε μου κι εσείς κάτι, προτού τα κάνω όλα λαμπόγυαλο». 

Ο Ερντογάν, ως wannabe διαρρήκτης, είναι πιο προσεκτικός στις κινήσεις του και προτιμά να δράσει εκ του ασφαλούς. Αναμένει την έκβαση από το πλιάτσικο του Πούτιν, ώστε να την επικαλεστεί κατόπιν: «Να, είδατε; Στον Πούτιν δώσατε τόσα. Σ’ εμένα δεν θα δώσετε ούτε τα μισά; Μην είστε ανακόλουθοι».

Εδώ παρεμβαίνει ο Χορός των Χουβαρντάδων, εκείνων που -τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό – όλο και θα βρουν να πουν ένα καλό λογάκι για τα «δίκαια» του Πούτιν, έστω και μόνο για να μη χωθούν ακόμη πιο βαθιά τον ερχόμενο χειμώνα στην ενεργειακή και στην επισιτιστική κρίση: «Αξίζει για την εδαφική κυριαρχία στο Χάρκοβο, στο Ντονέτσκ και σε άλλα μυστήρια μέρη, που μέχρι χθες δεν γνωρίζαμε ούτε κατά πού πέφτουν, να κρυώσει και να πεινάσει όλος ο πλανήτης;». 

Και καλά οι χουβαρντάδες του εξωτερικού: δικαίως εκτιμούν ότι δεν πρόκειται να ενοχληθούν ποτέ, ούτε από τις σιδηρόφρακτες μεραρχίες του Πούτιν, ούτε από τις αποβατικές δυνάμεις του Ερντογάν.  

Οι χουβαρντάδες της Ελλάδας όμως; 

Οι συμπατριώτες μας που χαρίζουν και το Κίεβο άμα λάχει; 

Δεν ακούν το...

 

ΔΙΕΘΝΗ ΚΑΘΑΡΜΑΤΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Προς μια νέα ισορροπία του τρόμου

Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Οταν τον Νοέμβριο του 1989 γκρεμίστηκε το Τείχος του Βερολίνου και μόλις είκοσι μήνες αργότερα διαλύθηκε το Σύμφωνο της Βαρσοβίας (αμφότερα γεγονότα αδιανόητα για τους συγκαιρινούς τους), οι περισσότεροι αναλυτές γεωπολιτικής ανά την υφήλιο θεώρησαν ότι έλαβε και τυπικά τέλος η σχεδόν πεντηκονταετής (1945-1991) «ισορροπία του τρόμου», το κυρίαρχο δόγμα στον μεταπολεμικό μας κόσμο. Εκείνοι που έβλεπαν το ποτήρι μισογεμάτο έδιναν μεγαλύτερη έμφαση στην εξάλειψη του «τρόμου», ενώ οι γκρινιάρηδες, όσοι έβλεπαν μονίμως το ίδιο ποτήρι μισοάδειο, εστίαζαν πιο πολύ στην ανατροπή της «ισορροπίας». Ωστόσο, ούτε οι πρώτοι ούτε οι δεύτεροι αξιολογούσαν ως πιθανό να επιστρέψει σύντομα ο πλανήτης στο «προηγούμενο καθεστώς» (status quo ante). 

Ο Φράνσις Φουκουγιάμα σφύριξε το «τέλος της Ιστορίας» και προέτρεψε τους μπαλαδόρους να επιστρέψουν στα αποδυτήρια.

Το Τείχος του Βερολίνου, γνωστότερο ως Τείχος του Αίσχους, άρχισε να κτίζεται τον Αύγουστο του 1961, σε μια εποχή που ο Ψυχρός Πόλεμος μεταξύ των δύο υπερδυνάμεων κινδύνευε να μετατραπεί, όχι απλώς σε θερμό, αλλά σε πυρηνικό ολοκαύτωμα (είχε προηγηθεί τον Απρίλιο της ίδιας χρονιάς η αποτυχημένη απόβαση στον Κόλπο των Χοίρων και θα ακολουθούσε, τον Οκτώβριο του 1962, η παρατρίχα μοιραία για όλους μας Κρίση των Πυραύλων). 

Δώστε προσοχή τώρα στις ημερομηνίες – έχουν συνήθως μεγαλύτερη σημασία από όσην τους αποδίδουμε: 

Τον Σεπτέμβριο του 1961, έναν μήνα αφότου έπεσαν τα πρώτα μπετά για την ανέγερση του Τείχους, συγκαλείται στο Βελιγράδι της τότε ενιαίας Γιουγκοσλαβίας η πρώτη Διάσκεψη Κορυφής του Κινήματος των Αδεσμεύτων. Στα γεννητούρια του Κινήματος παρίστανται ορισμένες από τις πλέον σημαντικές ηγετικές μορφές εκείνων των ημερών: ο οικοδεσπότης Γιόσιπ Μπροζ Τίτο, ο Γιαβαχαρλάλ Νεχρού της Ινδίας, ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος Γ’ της Κύπρου και ο Γκαμάλ Αμπντέλ Νάσερ της Αιγύπτου. Εχουν τα πιο ευγενικά κίνητρα. Διακηρύσσουν ότι θα αγωνιστούν για  «την εθνική ανεξαρτησία, την εδαφική ακεραιότητα και την ασφάλεια των αδεσμεύτων χωρών στον αγώνα τους ενάντια στον ιμπεριαλισμό, την αποικιοκρατία, τον ρατσισμό και όλες τις μορφές ξένης επιθετικότητας, κατοχής, κυριαρχίας, ανάμειξης ή ηγεμονίας, καθώς και εναντίον των μεγάλων δυνάμεων και των συνασπισμών ισχύος».

Χρειάζεται άραγε να υπενθυμίσουμε τη μοίρα της χώρας ενός εκάστου; 

Μια δεκαετία μετά τον θάνατο του Τίτο, η Γιουγκοσλαβία βυθίστηκε στο πιο αδελφοκτόνο τέλμα σε ευρωπαϊκό έδαφος από τα χρόνια του ελληνικού εμφυλίου (όπου κι εκεί ο Τίτο είχε βάλει -για την ακρίβεια, είχε βγάλει – το χεράκι του, με ολέθριες συνέπειες για τους έλληνες κομμουνιστές) κι εντέλει διαμελίστηκε, η Ινδία του Νεχρού ποτέ δεν συνήλθε  από την προγενέστερη αιματηρή απόσπαση και την κατοπινή δαμόκλειο σπάθη ενός πυρηνικού Πακιστάν, το 40% της Κύπρου του Μακαρίου βρέθηκε υπό κατοχή ύστερα από την τουρκική εισβολή και η Αίγυπτος του Νάσερ ακρωτηριάστηκε σε δόσεις από ένα ολοένα και πιο επιθετικό Ισραήλ.  

«Θέλεις, δεν θέλεις, θα το υποστείς, κουκλίτσα μου», όπως προειδοποιούσε με το γνωστό μπρουτάλ σεξιστικό ύφος του ο Βλαντίμιρ Πούτιν την Ουκρανία του Βολοντίμιρ Ζελένσκι.

Ηταν αυτή ακριβώς, η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία, που αφύπνισε τη Φινλανδία και τη Σουηδία από τον γεωπολιτικό τους λήθαργο. Δεκαετίες «ουδετερότητας» καταλήγουν στα σκουπίδια και οι μνήμες από το σκληρό πεπρωμένο των απανταχού «αδεσμεύτων» επιστρέφουν δριμύτερες παρά ποτέ. 

Η ρωσική αρκούδα κοιτάζει τις βόρειες γειτόνισσές της με απορία και τις διαβεβαιώνει ότι δεν κινδυνεύουν, όσο μένουν μακριά από το ΝΑΤΟ. Οι γειτόνισσες όμως βλέπουν ότι, ενόσω σκορπάει διαβεβαιώσεις, εξακολουθεί να μασουλάει την Ουκρανία και την συμβουλεύουν καλοπροαίρετα:  

 

ΑΝΘΡΩΠΟΣ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΚΤΥΩΣΗ: Σε ποιόν πουλάς μούρη;

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ 

Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Δεν είναι κάτι καινούργιο. Απεναντίας. Χάνεται στα βάθη της προϊστορίας. Εάν θέλουμε να είμαστε απολύτως ακριβείς, θα πούμε ότι δεν είναι καν ανθρώπινο χαρακτηριστικό: το να «κάνεις το κομμάτι» σου· το να «πουλάς μούρη».  

Το μοιράζεσαι εξίσου μ’ ένα παγώνι ή μ’ έναν γορίλα. Με το σκυλάκι που κατουράει κάτω από κάθε δέντρο ώστε να ορίσει την «επικράτειά» του.

Από τις μεσαιωνικές μονομαχίες έως τις σύγχρονες κόντρες με τις μοτοσικλέτες, η ανάγκη να επιδείξεις την ανωτερότητά σου ή/και την ιδιαιτερότητά σου κατέβαλε πάντοτε βαρύ φόρο αίματος. Αναρίθμητες σπονδές με νεανικά κορμιά στον βωμό της ματαιότητας ή/και της ηλιθιότητας. Ακόμη και το «νεανικά» είναι πλεονασμός. Η ματαιοδοξία ακολουθεί τους περισσότερους έως τα βαθιά τους γεράματα. Εως την τελευταία πνοή τους ή και πέρα από αυτήν: μια βόλτα από το συνοικιακό γραφείο κηδειών και μια ματιά σε φέρετρα για κάθε βαλάντιο θα σας πείσει.

Και ύστερα ήρθε το Tik Tok. Η παγκόσμια ψηφιακή τσιχλόφουσκα. Η αποθέωση αλλά και η κιβωτός της ανθρώπινης σαχλαμάρας. Το «κοινό» σου διευρύνθηκε ξαφνικά με γεωμετρική πρόοδο, ακόμη και αν γνώριζες την τύφλα σου για τη διαφορά ανάμεσα στην αριθμητική και στη γεωμετρική πρόοδο. 

Εκείνο που γνώριζες σίγουρα ήταν ότι δεν θα έδινες παράσταση πλέον στους καφενόβιους της γειτονιάς σου, τα κουτσαβάκια της συνοικίας σου ή την κλάση σου στον στρατό.

Δυνητικά θα «πουλούσες μούρη» σε όλον τον κόσμο – αρκεί να σκαρφιζόσουν μια μπούρδα που θα τραβούσε την προσοχή του.
Από εκεί ξεκίνησαν και τα προβλήματα. Με τρόμο ανακάλυψες, παράλληλα με τη διεύρυνση του «κοινού» σου, και την ανελέητη σημασία του ανταγωνισμού, όταν ο τελευταίος αποκτάει πλανητικές διαστάσεις: μπορεί ο αριθμός των ηλιθίων που θα παρακολουθήσουν την «επίδειξή» σου να είναι απεριόριστος, αλλά η βεντάλια των «ανοησιών» προς επίδειξη δεν ανοίγει εις το διηνεκές, τουλάχιστον εκείνων των «ανοησιών» που είναι ακίνδυνες για τον ίδιο τον επιδειξία. 

Να σου το κάνω φραγκοδίφραγκα: έτσι και το «κοινό» των ηλιθίων εθιστεί στη μυρωδιά του αίματος χάνει αυτομάτως το ενδιαφέρον του για οτιδήποτε δεν μυρίζει αίμα. Κάτι ξέρουν όσοι προειδοποιούν τους περαστικούς: «Μην ταΐζετε τον σκύλο».

Κάπως έτσι φθάνεις στο σημερινό αδιέξοδο: προκειμένου να «πουλήσεις μούρη» στη σαχλαμπούρδα του Tik Tok αναγκάζεσαι να βάλεις το κεφάλι σου στον ντορβά: να πεταχτείς μπροστά σ’ ένα αμάξι που τρέχει με διακόσια, να σφίξεις πιο πολύ τη θηλιά γύρω από τον λαιμό σου – περισσότερο, εν πάση περιπτώσει, από τον προηγούμενο βλάκα – ή να ορθώσεις τα οπίσθιά σου πιο ψηλά από εκείνο το βλίτο την Καρντάσιαν (μην ξεχνάς πάντως πως εκείνο το βλίτο βγάζει τρελά λεφτά από τη δική σου περιέργεια για τα οπίσθιά της κι έχει stand by μια λεγεώνα από ειδικούς, αν κάτι πάει στραβά στην επόμενή της λιποαναρρόφηση).

Δεν θα σπαταλήσω πολύτιμο χώρο για να επισημάνω πόση οδύνη μπορεί να προκαλέσεις σε τρίτους με τις «επιδείξεις» σου -εξυπακούεται ότι, για να έχεις ανέβει σε τέτοιο level ναρκισσισμού, χολοσκάς μονάχα για τον εαυτούλη σου. 

Στον εαυτούλη σου θ’ αποταθώ κι εγώ. Ακόμη και αν τον δείκτη της νοημοσύνης σου δεν τον λιμπίζεται ούτε μια πέστροφα σε ιχθυοτροφείο, έχεις επίγνωση ότι...

 

ΔΙΕΘΝΗ ΚΑΘΑΡΜΑΤΑ: Κάτι σαν νίκη

 

Του ΠΕΤΡΟΥ ΤΑΤΣΟΠΟΥΛΟΥ

Καθώς πλησιάζουμε προς την 9η Μαΐου, την ημερομηνία ορόσημο που παραδοσιακά γιορτάζεται – τόσο κατά τη σοβιετική μεταπολεμική περίοδο, όσο και κατά τη μετακομμουνιστική – η συντριβή των δυνάμεων του Ναζισμού από τις δυνάμεις του Ιωσήφ Στάλιν, ο Βλαντίμιρ Πούτιν αισθάνεται στον σβέρκο του την καυτή ανάσα μιας επιτακτικής ανάγκης: να σερβίρει στον ρωσικό λαό – κατ’ επέκτασιν, στη διεθνή κοινή γνώμη – αν όχι μια καθαρή νίκη, κάτι που να μοιάζει όσο το δυνατόν πιο πολύ με νίκη.  

Προκειμένου να το πετύχει, γνωρίζει ότι δεν αρκεί μια μεγαλειώδης στρατιωτική παρέλαση στους δρόμους της Μόσχας, έστω και με επίδειξη των πυραύλων τελευταίας τεχνολογίας, εκείνων που διαφεύγουν από τον εντοπισμό κάθε αντιπυραυλικής άμυνας, εκτός και αν στο μεταξύ υποχρεωθεί να τους χρησιμοποιήσει, εξέλιξη που θα οδηγούσε πιθανόν σε άλλης μορφής παρενέργειες: να διέθετε πυραύλους προς επίδειξη, αλλά να μη διέθετε πλέον… Μόσχα, τουλάχιστον Μόσχα άξια επίδειξης. Συμβαίνουν αυτά με τα όπλα μαζικής ισχύος. Οταν φθάσεις στο σημείο να πατήσεις το κουμπί, δεν είσαι καθόλου σίγουρος προς ποια κατεύθυνση θα αναγκαστείς να καταμετρήσεις τις πιο ολέθριες συνέπειες.

Αναμφίβολα, ο αυταρχικός ηγέτης της Ρωσίας θα προτιμούσε μια παρέλαση στην κεντρική λεωφόρο του Κιέβου ή -από τα ολότελα, καλή και η Παναγιώταινα – της Μαριούπολης, αλλά από το πρώτο ενδεχόμενο βρίσκεται μακρύτερα από ποτέ, ενώ μια παρέλαση εν μέσω ερειπίων της δεύτερης θα θυμίζει τα μακάβρια πλάνα μιας άλλης «τουρνέ», πριν από τέσσερα χρόνια, όταν το φιλαράκι του Πούτιν και σύντροφος εν όπλοις, ο πρώην καλοκάγαθος οφθαλμίατρος Μπασάρ αλ Ασαντ, περιόδευε οδηγώντας ο ίδιος το αμάξι του και καμάρωνε για την εκθεμελίωση της αλ-Νασαμπίγια. Βλέπετε, σε εποχές που ακόμη και με το πιο ταπεινό κινητό μπορείς να τραβήξεις πλάνα και να προβληθούν σε λίγη ώρα από το CNN, καθίσταται όλο και πιο δύσκολο για τους απανταχού δικτάτορες να κάνουν τη φιγούρα τους. Μια φιγούρα, εν πάση περιπτώσει, που να προκαλεί περισσότερο θαυμασμό από αναγούλα.

Ο πειρασμός να συγκρίνει κανείς τα αδιέξοδα του Πούτιν με τα αδιέξοδα του Χίτλερ καθίσταται ολοένα και πιο ισχυρός. Σε αμφότερα τα ιστορικά παραδείγματα, ο χρόνος λειτουργεί εις βάρος του επιτιθέμενου: εάν δεν καταφέρουν να κατατροπώσουν τον αντίπαλο με έναν κεραυνοβόλο πόλεμο (το διαβόητο blitzkrieg), θα βαλτώσουν σε έναν πόλεμο διαρκούς φθοράς έως την αναπότρεπτη πλέον συντριβή τους. Βεβαίως, εξίσου σημαντικές, αν όχι σημαντικότερες είναι και οι διαφορές. Η Ουκρανία είναι ασυζητητί μια μεγάλη χώρα, αλλά ο Ζελένσκι δεν διαθέτει ούτε τα ανθρώπινα αποθέματα του Στάλιν, το ανεξάντλητο «κρέας για τα κανόνια», ούτε την αχανή ενδοχώρα, όπου εργάτες-σκλάβοι θα συναρμολογούν νυχθημερόν ατελείωτες σειρές τεθωρακισμένων. Επιπρόσθετα, η χιτλερική Γερμανία δεν μπορεί να στραγγαλίσει την παγκόσμια οικονομία, τουλάχιστον με τη σχετική άνεση που δύναται να το επιχειρήσει η πουτινική Ρωσία.

Υπάρχουν, φυσικά, και τα πυρηνικά. Ιδιόμορφος μπαμπούλας. Τρομοκρατεί εξίσου εκείνον που τον επισείει. Αυτό το γνωρίζει η Μόσχα – εξού κι επιδίδεται στην προσφιλή της τακτική, τη μέθοδο του μαστίγιου και του καρότου. Μπορεί διάφοροι κοκορόμυαλοι στη ρωσική τηλεόραση να κομπορρημονούν ότι είναι σε θέση να κάψουν το Βερολίνο σε 106 δευτερόλεπτα, το Παρίσι σε 200 δευτερόλεπτα και το Λονδίνο σε 202 δευτερόλεπτα, αλλά ο νουνεχής – λέμε, τώρα – υπουργός Εξωτερικών Σεργκέι Λαβρόφ τρέχει κατόπιν να τα μαζέψει. 

Εμπειρος πολιτικός ο ίδιος, μπαρουτοκαπνισμένος στα διπλωματικά φόρα, φερέφωνο του Πούτιν μα χωρίς ιδιαίτερη πρεμούρα αυτοκτονίας, έχει πλήρη συναίσθηση ότι...