ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Είμαστε θύματα μιας αφηρημένης έννοιας περί ηθικής…

Toυ ΠΑΝΟΥ ΤΣΑΓΚΑΡΑΚΗ

Ζούμε στην εποχή της περιβαλλοντικής επίγνωσης, της εταιρικής κοινωνικής ευθύνης, της οικονομικής κρίσης, της διαφθοράς και των τρανταχτών σκανδάλων. Και όπως φαίνεται, οι αρχές και οι ηθικές αξίες έχουν λιγότερη σημασία για ορισμένους από ότι νομίζουμε. Οι οποίοι μας αναγκάζουν να οδηγηθούμε στο συμπέρασμα, ότι είμαστε θύματα μιας αφηρημένης έννοιας της ηθικής και των αρχών όπως τις αντιλαμβανόμαστε εμείς σε σχέση με τους άλλους. 

Μέσα στο κλίμα που ζούμε σήμερα, είναι λογικό προσπαθώντας να κατανοήσει κανείς τις αποφάσεις των ηγετών, των πολιτικών και των μάνατζερ, να εξετάζει και την ηθική τους διάσταση, κάτι που έχει μεγαλύτερη σημασία σήμερα από ποτέ άλλοτε.

Σε αυτό το δόκιμο προβληματισμό, έρχεται να προστεθεί μια άλλη προοπτική, από μια μελέτη του Benoît Monin, ειδικού σε θέματα οργανωσιακής συμπεριφοράς και ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο Stanford, ο οποίος διερευνά, τι είναι αυτό που διαμορφώνει τη δημιουργία μιας ηθικής απόφασης και τη συμπεριφορά των ανθρώπων απέναντι στις καταστάσεις που αντιμετωπίζουν καθημερινά.

Όπως αναφέρει σε σχετική μελέτη του «στο τέλος της ημέρας, η ηθική είναι ένα σημαντικός παράγοντας με τον οποίο αξιολογούμε τους εαυτούς μας και τους άλλους. Πολλές από τις επιλογές μας καθοδηγούνται από «αφηρημένες» έννοιες περί ηθικότητας, παρά από το κατά πόσο αισθανόμαστε εκείνη τη στιγμή καλοί ή κακοί, ή αν βλέπουμε τους άλλους ως καλούς ή κακούς».  

Η μελέτη του Monin, αποκαλύπτει την περιπλοκότητα μεταξύ της προσωπικής μας εικόνας και της ηθικής διάστασης που διακρίνει τις αποφάσεις μας. Η ιδέα του στηρίζεται στην αίσθηση των προσωπικών μας αξιών και πόσο αυτές επηρεάζουν τη συμπεριφορά μας και την κρίση μας για τη συμπεριφορά των άλλων. Αν οι προσωπικές μας αξίες απειλούνται, είναι πολύ πιθανό να τις υπερασπιστούμε και να προσπαθήσουμε να τις δικαιώσουμε. Με αποτέλεσμα να αιτιολογούμε τη συμπεριφορά μας κρίνοντας τον εαυτό μας πιο ηθικά, ή κατακρίνοντας την ηθικότητα των άλλων.

Λαμβάνοντας όλα τα παραπάνω υπόψη, βλέπει κανείς με άλλο μάτι τον παραγκωνισμό των ηθικών αξιών, τόσο σε μεγάλες όσο και σε μικρότερες αποφάσεις, από ορισμένους πολιτικούς με σκανδαλώδη συμπεριφορά... Καθώς επίσης και τις αποφάσεις των μάνατζερ ορισμένων μεγάλων επιχειρήσεων, οι οποίοι παρά την κακή, χρονικά, συγκυρία (δηλαδή τη μείωση της αγοραστικής δύναμης των Ελλήνων πολιτών), χωρίς τεκμηριωμένους λόγους, εξακολουθούν να ανεβάζουν ή και να διατηρούν τις τιμές των προϊόντων που διαθέτουν στην ελληνική αγορά, σε αναντιστοιχία με τις υπόλοιπες χώρες της Ευρώπης. 

Ο εφιάλτης της πτώχευσης επιστρέφει

Γράφει ο ΟΔΥΣΣΕΑΣ ΤΣΑΓΚΑΡΑΚΗΣ

Ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και συγγραφέας

«Δυστυχώς, επτωχεύσαμεν», είπε ο Χαρίλαος Τρικούπης το 1893. Προηγήθηκαν οι πτωχεύσεις του 1827, του 1843 και ακολούθησε η τέταρτη του 1932. Αιτία όλων, ο υπέρμετρος δανεισμός και η συνακόλουθη αδυναμία αποπληρωμής του χρέους.

Παλιά υπόθεση λοιπόν η κακοδιαχείριση και διασπάθιση του δημοσίου χρήματος, αλλά και τα σκοτεινά παιχνίδια ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και δανειστών.

Αν κάποτε υπήρξαν και εθνικοί λόγοι για τον υπερδανεισμό (π.χ. εξαγορά πάτριων εδαφών από την Οθωμανική Αυτοκρατορία, με τις καλές υπηρεσίες των Ευρωπαίων, Μικρασιατική Καταστροφή), σήμερα δεν υπάρχουν, με εξαίρεση τις υπέρογκες αμυντικές δαπάνες που μας επιβάλλονται (για να λειτουργεί παραγωγικά η πολεμική βιομηχανία των εταίρων μας) και αυξάνουν δυσβάσταχτα το δημόσιο χρέος. Ας μην αναζητούμε λοιπόν ελαφρυντικά και ας μη χρησιμοποιούμε ως άλλοθι την παγκόσμια οικονομική κρίση.

Με αρκετή δόση ειρωνείας μάς υπενθυμίζει η τρόικα ότι ζούσαμε πέρα από τις οικονομικές μας δυνατότητες, αλλά και με περισσό θράσος, αφού οι κυβερνήσεις που εκπροσωπούν γνώριζαν την αλήθεια για το χρέος και είναι συνυπεύθυνες για τη σημερινή κατάσταση, από την οποία μάλιστα ζητούν και να κερδίσουν με την επιβολή τοκογλυφικών επιτοκίων (που συνεχώς αυξάνουν). Θα μπορούσαν να τα μειώσουν και να αποδείξουν στην πράξη ότι βοηθούν έναν ταλαίπωρο εταίρο που απειλεί και τη δική τους οικονομία.

Το Μνημόνιο, πέρα από τα όποια καλά του («ουδέν κακόν αμιγές καλού»), αποδεικνύεται ότι είναι ένα πολύμορφο τέρας. Και δυστυχώς δεν βρέθηκε ακόμη ο σύγχρονος Ηρακλής που θα το αντιμετωπίσει αποτελεσματικά. Η αισιοδοξία βέβαια δεν βλάπτει όσο δεν είναι υπέρμετρη, αλλά σε τούτο τον τόπο χάσαμε προ πολλού την αίσθηση και την έννοια του μέτρου. Μας έμεινε βέβαια η ελπίδα που, όπως λέει ο Ησίοδος («Εργα και Ημέραι», στ. 96 κ.ε.), είναι το μόνο καλό ανάμεσα στα δεινά που βγήκαν από το κουτί («πίθο») της Πανδώρας.

Τίθεται, ωστόσο, το ερώτημα αν οδηγούμαστε σε πτώχευση εξαιτίας της κακοδαιμονίας μας ή αν κάπου εξυφαίνεται κάποιο κρυφό σχέδιο «σωτηρίας». Κυνικοί οι σημερινοί οπαδοί του Φλωρεντιανού αξιωματούχου και πολιτικού Μακιαβέλι προσβλέπουν ασφαλώς σε ακόμη μεγαλύτερα κέρδη. Ο επιτυχημένος «ηγεμόνας» ενεργεί βάσει οργανωμένου σχεδίου και δεν καθοδηγείται από την ηθική αλλά από μια καθαρά ωφελιμιστική επιλογή των μέσων που υπηρετούν τους σκοπούς του. Οι όροι που θα μας επιβληθούν θα είναι πολύ χειρότεροι από εκείνους του Μνημονίου.  

Ας θυμηθούμε και τα λόγια του Γαλάτη Βρέννου «vae victis» (αλίμονο στους ηττημένους) που ισχύουν και για τους χρεοκοπημένους.

Η νέα πτώχευση θα είναι σίγουρα πιο οδυνηρή και ολέθρια. Για πρώτη φορά κινδυνεύουν ακόμη και τα μνημεία μας, παρά τις όποιες καθησυχαστικές δηλώσεις. Αρκεί που κάποιοι συζητούν το θέμα.

Αν με την κακοδιαχείριση των πόρων, την αλόγιστη σπατάλη, τα συντεχνιακά συμφέροντα, τον άκρατο καταναλωτισμό, τη διαφθορά και τον παραλογισμό κυβερνώντων και κυβερνωμένων διαχρονικά φτάσαμε στην εκποίηση της δημόσιας περιουσίας, ας εμποδίσομε τουλάχιστον με κάθε τρόπο την ιεροσυλία. Αν μας λοιδορούν σήμερα οι ξένοι και μας τσαλακώνουν την εθνική μας αξιοπρέπεια είναι γιατί δεν κοιτάξαμε να διδαχτούμε από τα παθήματά μας. Από το 1821 φαίνεται πως ψάχνουμε αλλά δεν βρήκαμε ακόμη το δρόμο που οδηγεί στην αυτογνωσία.