ΚΟΙΝΩΝΙΑ στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Είμαστε όλοι ένοχοι ή έτσι θέλουν να νιώθουμε;

Του ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΡΚΟΒΙΤΣ 

Διδάκτορα Εργασιακής/Οργανωσιακής Ψυχολογίας

 

Τι είναι αυτό που κυριαρχεί σήμερα στις συζητήσεις και αναλύσεις; Τι είναι αυτό που απασχολεί τον εργαζόμενο και την οικογένειά του; Πόσο χρόνο αφιερώνουμε στην ανάλυση και ερμηνεία των πολιτικών και των προθέσεων της κυβέρνησης;  

Τα ερωτήματα που αναδεικνύονται πολλά και ουσιαστικά για τον καθένα από εμάς, αλλά και για το σύνολο των εργαζομένων.

Οι εφαρμοζόμενες και βιωμένες πολιτικές «στοιχειώνουν» τον εργαζόμενο, θέτοντας σε κίνδυνο κοινωνικούς θεσμούς και ανθρώπινες σχέσεις. Στην καθημερινή ειδησεογραφία προβάλλονται αρνητικά γεγονότα (συγκρούσεις, κλοπές, βιασμοί, αυτοδικίες, αυτοχειρίες κ.λπ.), με τέτοιον τρόπο ώστε να μας πείσουν ότι εκτός από την ανυπαρξία εναλλακτικών πολιτικών, η κοινωνία -«εκεί έξω»- είναι μια κόλαση, ένας τρομακτικός και επίφοβος «χώρος», όπου η δημόσια σφαίρα κατακρημνίζεται και η ιδιωτική μας ζωή απειλείται από κακόβουλους, πένητες και εγκληματίες. Ο κοινωνικός αυτοματισμός (ο ένας ενάντια στον άλλον, ο ημεδαπός ενάντια στο μετανάστη κ.ά.) «παντρεύεται» με τον απομονωτισμό, την αποξένωση και το φόβο. Ο ρατσισμός και ο ναζισμός εισέρχονται στο άβατο του οίκου μας με περίτεχνο αλλά και φρικαλέο ταυτόχρονα τρόπο.

Η κυριαρχούσα νεοφιλελεύθερη πολιτική, σε συνδυασμό με τις αναλύσεις των καθεστωτικών ειδημόνων και την περίτεχνη παράθεση των γεγονότων, στοχεύουν στη συνολική και βίαιη οπισθοδρόμηση και στην παγίωση συντηρητικών συμπεριφορών. Οι προσχεδιασμένες πολιτικές αποφάσεις «οδηγούν» τους εργαζομένους στην αντίληψη ότι τα αρνητικά συμβάντα στη ζωή τους οφείλονται στις δικές τους αδυναμίες, οπότε η εμφάνισή τους βιώνεται με ένταση, άγχος και ψυχοπαθολογικά προβλήματα. 

 Για να αντιμετωπιστεί η καθημερινότητα, οι άνθρωποι επιλέγουν δύο στρατηγικές, που επηρεάζουν τη συμπεριφορά, τα συναισθήματα, τις γνώσεις και τις επιλογές τους. 

Η μία -η εστίαση στην προώθηση (promotion focus)- αναφέρεται στις προσδοκίες για το μέλλον και στη μεγιστοποίηση των ωφελειών και η άλλη -η εστίαση στην πρόληψη (prevention focus)- στοχεύει στην ικανοποίηση των άμεσων υποχρεώσεων και στην ελαχιστοποίηση των ζημιών.

Η ιδέα της αυτορρύθμισης (self regulation, ο τρόπος που ρυθμίζουμε τη συμπεριφορά και τις κινήσεις μας), απ' όπου πηγάζουν και οι δύο στρατηγικές εστίασης, αναφέρεται στη διαδικασία με την οποία οι άνθρωποι ταυτίζουν τους στόχους με τις προσωπικές αξίες και αντιλήψεις τους. 

Οσοι είναι εστιασμένοι στην προώθηση επιδιώκουν μελλοντικές ευκαιρίες, ενώ οι εστιασμένα στην πρόληψη «βλέπουν» συνέχεια μπροστά τους περιορισμούς και δυσκολίες και προτιμούν τη σαφήνεια (όσο η αβεβαιότητα αυξάνεται, η πιθανότητα μη ικανοποίησης των υποχρεώσεων και προσδοκιών τους αυξάνει). Σε αντίθεση, η εστίαση στην προώθηση βελτιώνει την ικανότητα των ανθρώπων να διαπραγματεύονται αποτελεσματικά και να επιλύουν δημιουργικά τα προβλήματά τους.

Η οικονομική κρίση μειώνει τις ευκαιρίες για ανάπτυξη και έχει αρνητικό αποτέλεσμα στην εστίαση προώθησης. Οι εργαζόμενοι βλέπουν να υποχωρεί αυτή η εστίαση, ενώ από την άλλη πλευρά η οικονομική κρίση τούς κάνει να εστιάζονται στην πρόληψη (εξαιτίας των χαμηλών προσδοκιών για εργασιακές ευκαιρίες και της ύπαρξης εργασιακής ανασφάλειας). 

Σήμερα οι εργαζόμενοι είναι περισσότερο εστιασμένοι στην πρόληψη και λιγότερο στην προώθηση. 

Η κρίση τούς κάνει επιφυλακτικούς, κάνουν «δεύτερες σκέψεις» πριν λάβουν μια απόφαση, τα συντηρητικά αντανακλαστικά τους ενισχύονται. Η λογική, η ελεγχόμενη σκέψη και ο υπολογισμός κυριαρχούν στη διαδικασία λήψης αποφάσεων. Οι εργαζόμενοι αφήνουν στην άκρη υψηλές προσδοκίες, ανάγκες εξέλιξης, και αποζητούν τη διασφάλιση και τη σιγουριά.

ΚΟΙΝΩΝΙΑ στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Το σύνδρομο του επιζήσαντος από την οικονομική κρίση

Του ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΡΚΟΒΙΤΣ 

Διδάκτορος εργασιακής - οργανωσιακής ψυχολογίας 

markovii@cyta.gr

Στη δεκαετία του '60 διατυπώθηκε ο όρος «σύνδρομο του επιζήσαντος», που αναφερόταν στους διασωθέντες από το Ολοκαύτωμα.  

Οι διαταραχές που εντοπίστηκαν στους επιζήσαντες ήταν τα σοβαρά παθολογικά προβλήματα όπως η «μετατραυματική αγχώδης διαταραχή». Τα συμπτώματά της είναι ο φόβος της εκτέλεσης, οι εσωτερικές εντάσεις και τα άγχη, η μειωμένη αυτοπεποίθηση και η αδυναμία ανάληψης πρωτοβουλιών. Τα θύματα εμφάνιζαν γενικευμένη απάθεια, κατάθλιψη και ενοχή γιατί κατάφεραν να επιζήσουν.

Κατ' αντιστοιχία με τα παραπάνω, τα ψυχολογικά αποτελέσματα των εργαζομένων που βιώνουν το παραπάνω σύνδρομο λόγω οικονομικής και κοινωνικής κρίσης είναι η αδιάφορη και αρνητική στάση στην εργασία, η μειωμένη εργασιακή επίδοση και η δυσαρέσκεια. Το σύνδρομο του επιζήσαντος δημιουργεί αισθήματα ενοχής στον εργαζόμενο («εγώ δουλεύω, ενώ ο γείτονας απολύθηκε»), τα οποία επιτείνονται εξαιτίας της εργασιακής ανασφάλειας. Οι εργαζόμενοι εμφανίζουν την «ασθένεια του επιζήσαντος από την απόλυση» με συμπτώματα το θυμό, την κατάθλιψη, το φόβο και την ενοχή. Ουσιαστικά ο εργαζόμενος που παραμένει στη δουλειά του σε συνθήκες έντονης οικονομικής κρίσης και αυξανόμενης ανεργίας «πέφτει» σε ένα φαύλο κύκλο: οι επιπτώσεις της κρίσης και των μέτρων επηρεάζουν την εργασιακή συμπεριφορά (άγχος απόλυσης, φόβος για το μέλλον, γενικευμένο αίσθημα ανασφάλειας), βοηθούν στην ανάπτυξη του συνδρόμου, οι ενοχές πολλαπλασιάζονται, το άγχος εντείνεται, τα ψυχικά και παθολογικά προβλήματα αυξάνονται και οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές που εφαρμόζονται δημιουργούν νέα προβλήματα και επιπρόσθετες φοβίες, κ.ο.κ.

Ο καπιταλισμός στηρίχθηκε στο δόγμα της «συν-εξάρτησης», εργοδότες και εργαζόμενοι πορεύονται μαζί, ο ένας βοηθάει τον άλλον. Σύμφωνα με την παραπάνω άποψη, η ζωή του εργαζομένου «περιστρέφεται» γύρω από την εργασία του, η δε θέση του στην κοινωνία και στον κοινωνικό περίγυρο διαμορφώνεται σύμφωνα με την εργασία που κάνει.  

Σήμερα αυτό το δόγμα φαντάζει παρωχημένο, ανήκει σε ένα μακρινό παρελθόν και ο εργοδότης - είτε είναι το κράτος είτε ο ιδιώτης - φροντίζει να εξασφαλίζει πρώτιστα τη δική του επιβίωση, αδιαφορώντας για το ανθρώπινο κόστος.  

Η οικονομική κρίση και οι επιπτώσεις της βγάζουν τη μάσκα του νεοφιλελευθερισμού. Ο εργαζόμενος εξισώνεται με κόστος για την επιχείρηση και, εάν τίθεται σε κίνδυνο η ύπαρξή της, τότε αυτό πρέπει να μειωθεί. Η μείωση αντιστοιχεί με απόλυση, η οποία δημιουργεί ψυχολογικά προβλήματα πέραν των οικονομικών, κοινωνικών και οικογενειακών. Κατ' αντιστοιχία, όπως οι ναζί αδιαφορούσαν για τις ανθρώπινες ζωές, έτσι οι σημερινοί καπιταλιστές αδιαφορούν για τις απολύσεις, τη χειροτέρευση των εργασιακών συνθηκών και αμοιβών, τα εκρηκτικά κοινωνικά προβλήματα. Ομως με αυτή τη στάση δεν αναλογίζονται ότι στρώνουν το χαλί στο σύγχρονο ναζισμό, σκάβουν το δικό τους λάκκο - ο φόβος και η ενοχή που σπέρνουν στους εργαζομένους σταδιακά εξελίσσονται σε ανεξέλεγκτο μίσος και γενικευμένο φθόνο.

KOIΝΩΝΙΑ στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Ο «καλός στρατιώτης» και ο «καλός υπηρέτης»

Του ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΡΚΟΒΙΤΣ 

Διδάκτορος Εργασιακής/ Οργανωσιακής Ψυχολογίας 

markovii@cyta.gr

Στην Οργανωσιακή Ψυχολογία υπάρχει η έννοια της «Συμπεριφοράς Οργανωσιακής Υπηκοότητας». Είναι η εργασιακή συμπεριφορά που εμφανίζει ο εργαζόμενος, ώστε να κάνει κάτι παραπάνω, να δουλεύει πέραν από τις απαιτήσεις της επιχείρησης και να εκτελεί με ζήλο και ευχαρίστηση εργασίες που είτε απαιτούνται από τον εργοδότη είτε δεν είναι απαραίτητες, αλλά εξυπηρετούν την επιχείρηση.

Η εμφάνισή της εξηγεί γιατί υπάρχει αυξημένη εργασιακή απόδοση και μειώσεις απουσιών. Το βέβαιο είναι ότι δεν προκύπτει από το πουθενά. Χρειάζεται να «βάλει το χεράκι» της και η διοίκηση, με την ύπαρξη θετικών και παρακινητικών πολιτικών. Χρειάζεται να υπάρχει κατάλληλο και ενθαρρυντικό εργασιακό περιβάλλον και πολιτικές ανθρώπινου δυναμικού που δημιουργούν ανάλογες προϋποθέσεις.

Ο καπιταλισμός επιθυμεί οι εργαζόμενοι να εμφανίζουν «Συμπεριφορά Οργανωσιακής Υπηκοότητας». Η ύπαρξή της ωθεί στην αυτοπαρακίνηση, ο εργαζόμενος είναι ευχαριστημένος, προσφέρει το «κάτι παραπάνω» και δεν διαμαρτύρεται ή εμφανίζει συγκρουσιακή συμπεριφορά. Είναι ένας «καλός στρατιώτης», γι' αυτό συνήθως καλείται αυτή η συμπεριφορά ως «Σύνδρομο του Καλού Στρατιώτη».  

Τι είναι αυτά που κάνουν οι «καλοί στρατιώτες»; 

Εμφανίζουν αλτρουισμό, γενικευμένη συμμόρφωση, πολιτική αρετή, ακεραιότητα, αθλητικό πνεύμα, συναίσθηση για τους άλλους, αβρότητα. Οταν ένας εργαζόμενος εμφανίζει τα παραπάνω στοιχεία στην εργασιακή του συμπεριφορά, δικαιούται να χαρακτηρίζεται «καλός στρατιώτης».

Επίσης ένας εργαζόμενος αισθάνεται για τον εργασιακό του χώρο μια πολύ ιδιαίτερη και ενδιαφέρουσα μορφή δέσμευσης, που είναι η «Δέσμευση Συνέχειας». Ο εργαζόμενος είναι δεσμευμένος με την επιχείρηση που απασχολείται, είτε γιατί υπάρχουν λίγες ευκαιρίες για να μπορεί να επιλέξει εργασία και εργοδότη (υπάρχουν υψηλά ποσοστά ανεργίας) είτε γιατί οι θυσίες που θα κάνει, φεύγοντας από μια δουλειά προς αναζήτηση μιας άλλης, είναι μεγάλες και με υψηλό βαθμό επικινδυνότητας για τον εργαζόμενο (υπάρχει ο φόβος να βρεθεί άνεργος ή να μην μπορεί να βρει καλύτερη δουλειά).

Και οι δύο καταστάσεις υπάρχουν σε περίοδο έντονης και ακραίας οικονομικής κρίσης και επηρεάζουν τις αποφάσεις και τις συμπεριφορές των ανθρώπων. Η συγκεκριμένη μορφή δέσμευσης δεν είναι επιθυμητή στον καπιταλισμό, γιατί η ύπαρξή της σημαίνει ότι το καπιταλιστικό σύστημα βρίσκεται σε κρίση.

Οταν ένας εργαζόμενος δεν είναι ευχαριστημένος με την εργασία του, τότε τα αυξημένα επίπεδα δέσμευσης συνέχειας οδηγούν σε μείωση της «Συμπεριφοράς Οργανωσιακής Υπηκοότητας». 

Οταν είναι ευχαριστημένος με την εργασία του, η περισσότερη δέσμευση συνέχειας οδηγεί σε αύξηση της «Συμπεριφοράς Οργανωσιακής Υπηκοότητας». 

Η οικονομική κρίση έχει χειροτερεύσει το αίσθημα ικανοποίησης που νιώθουν οι εργαζόμενοι. Ο καπιταλισμός καλείται να αντιμετωπίσει την πρώτη περίπτωση: δυσαρέσκεια στην εργασία, αίσθημα δέσμευσης συνέχειας, μείωση της συμπεριφοράς «καλού στρατιώτη».