ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΚΑΤΣΑΠΛΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Brand Diplomacy και εθνική δράση

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Γράφει ο ΠΕΤΡΟΣ ΚΑΨΑΣΚΗΣ

Πρόεδρος και ιδρυτής του Ελληνικού Ινστιτούτου Πολιτιστικής Διπλωματίας.

Σήμερα, οι μεγάλες διεθνείς επωνυμίες (brands) των προϊόντων δεν αποτελούν απλώς επιχειρήσεις που διοχετεύουν προϊόντα προς τις αγορές, αλλά λειτουργούν ως πολιτιστικά σύμβολα που επεμβαίνουν στον συμβολικό χώρο του μύθου, αναπλάθουν την ανθρώπινη φαντασία και μεταβάλλουν συλλήβδην την κοινωνική πραγματικότητα ενός λαού.

Η μηχανή αναζήτησης της Google, επί παραδείγματι, πραγματοποιεί προσωρινές τροποποιήσεις στο λογότυπό της με σχεδιασμό εικόνων (Doodles), οι οποίες απεικονίζουν σύμβολα, πρόσωπα ή σχέδια από εθνικές επετείους, αργίες, πρωταθλήματα διαφόρων αθλημάτων, μνείες σε διεθνούς φήμης επιστήμονες ή καλλιτέχνες και εορτασμούς παγκόσμιων ημερών. Κατ’ αυτόν τον τρόπο πέρα από ένα σύστημα ανάκτησης πληροφοριών, η Google καθίσταται πρωτίστως ένα μέσο διοχέτευσης συμβόλων, ιδεών και αξιών που επιστρατεύονται προκειμένου να μετασχηματίσουν τα στερεότυπα και τις προκαλύψεις για τον «άλλον» σε συναισθηματική δύναμη και έλξη.

Με την αγορά ενός προϊόντος, πέρα από την υλική υπόσταση του αντικειμένου, αποκτά κανείς και την κουλτούρα ενός ολόκληρου λαού· τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία καταλαβαίνει τον εαυτό της εσωτερικά και διαμορφώνει αντίληψη για τα πράγματα και τη σημασία τους.  

Εντούτοις, προϊόντα δεν παράγουν μόνο οι εταιρείες, αλλά και τα κράτη. 

 Ενα κράτος μέσα σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία λειτουργεί ως brand, χρησιμοποιεί το όνομα και τα σύμβολά του για να διεκδικήσει τη θέση του στον κόσμο. Αφηγείται τρόπους ζωής, συσπειρώνει υποστηρικτές, εμπνέει συναισθήματα. Η φήμη του μπορεί να επηρεάσει τη διαπραγματευτική του ισχύ, τη δυνατότητά του να διεκδικεί μεγάλα αθλητικά γεγονότα, να συνάπτει δάνεια ή συμμαχίες και να προσελκύει τουρισμό. 

Ετσι, πέρα από τις επιχειρήσεις, στρατηγική τοποθέτηση χρειάζονται και οι χώρες, αφού όμως πρωτίστως έχουν καταφέρει να έχουν μια ταυτότητα. 

Ιδιαιτέρως δε ως προς την ελληνική περίπτωση, έχει σημασία να κατανοήσουμε...

 το δομικό πρόβλημα στη διαχείριση και προβολή της εικόνας μας προς τα έξω.

Η προβολή μιας αρχαιοπρεπούς εικόνας για τη χώρα, χρονικά αγκυλωμένη στο παρελθόν, η εμμονή στην αμμουδιά, τον ήλιο και τη θάλασσα, που συμβολικά καθιστά την Ελλάδα στις συνειδήσεις των επισκεπτών τόπο διασκέδασης και παραθερισμού, η προσπάθεια παρουσίασης μιας μεταμοντέρνας εικόνας της χώρας που προβάλλεται μονομερώς και αυθαιρέτως από διάφορες εταιρείες και ιδιωτικούς οργανισμούς πολιτισμού, χωρίς να υπάρχει καμία πρότερη συνεννόηση με τις υπηρεσίες του κράτους, προδίδουν έλλειψη σχεδιασμού, την αμηχανία που έχει η χώρα μας στη διαχείριση της εικόνας της, αλλά και την ενδογενή αδυναμία της να αρθρώσει ένα καινούργιο αφήγημα.  

Η ανάγκη όμως να αρθρώσεις νέο λόγο, να κομίσεις κάτι καινούργιο που να σε καθιστά χρήσιμο στους άλλους, έχει ένα και μοναδικό πρόταγμα: τη δημιουργία πολιτισμού. Αυτή είναι η μόνη αντίσταση στην παρακμή.

Για τους ανωτέρω λόγους, είναι πρόδηλη η ανάγκη σύστασης ενός Εθνικού Συμβουλίου Branding, πρόταση την οποία κατέθεσα δημοσίως το 2017.  

Κύριο μέλημα του οργανισμού είναι η εδραίωση της Ελλάδος και του εμπορικού της σήματος στην παγκόσμια αγορά διά της διαχείρισης της διεθνούς της φήμης. 

Το όραμα ενός τέτοιου οργανισμού χωρίζεται σε δύο μέρη: 

Η προτεραιότητα εντός της χώρας έγκειται στη δημιουργία σχέσεων συνεργασίας μεταξύ των μερών που έχουν αντικρουόμενα συμφέροντα, ενώ στο εξωτερικό η στόχευση θα προσανατολίζεται στη δημιουργία καναλιών επικοινωνίας με τις τοπικές κοινωνίες. Στόχος είναι η δημιουργία ενός αξιακού και συναισθηματικού υπόβαθρου στη συνείδηση των ξένων καταναλωτών που θα καθιστούσε την Ελλάδα ελκυστικότερη.  

Προϋπόθεση για την επίτευξη ενός τέτοιου στόχου, είναι ο πολιτισμός του τόπου να αντανακλάται στις ανάγκες του κόσμου. 

Αυτά τα ζητήματα μέχρι τώρα τα κατανοούσαμε με όρους γραφειοκρατικούς, έφτασε το πλήρωμα του χρόνου ώστε να ασκήσουμε οικονομική διπλωματία με όρους ανθρωπολογικούς. Η οικονομία δίχως τη σύζευξή της με τον πολιτισμό δημιουργεί μεν πρωτιές σε επενδύσεις, όπως λόγου χάριν στα Βαλκάνια, αλλά με πολύ χαμηλή δημοφιλία.

Αποτέλεσμα είναι να μην έχουμε με κανέναν γείτονα ιδιαίτερα καλές σχέσεις.

 Ως εκ τούτου, δύο είναι τα αφετηριακά ερωτήματα που πρέπει να θέσουμε προκειμένου να ξεκινήσουμε: 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ , ΚΟΙΝΩΝΙΑ και ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Η διπλωματία του χοροδράματος (Ballet Diplomacy)

Του Πέτρου Δ. Καψάσκη

Υποψήφιου Διδάκτορα Πολιτιστικής Διπλωματίας

Η ανάδειξη των αξιών του πολιτισμού προωθεί τη συνεργασία παρά τις όποιες πολιτικές διαφορές και δημιουργεί σχέσεις συναισθηματικής εγγύτητας με αλλοεθνείς λαούς, οι οποίες υφίστανται πέρα από τις αλλαγές των κυβερνήσεων.

Αυτό όμως που διαφοροποιεί την πολιτιστική διπλωματία από την παραδοσιακή διπλωματία είναι ότι η πρώτη μπορεί να πείσει, να επηρεάσει και να σαγηνέψει τους πολίτες άλλων κρατών μέσω της γλώσσας, των τεχνών, των επιστημών και της θρησκείας, γεγονός που δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω παραδοσιακών διπλωματικών λειτουργιών. Παρέχει μια ατζέντα που αποτελεί αντίβαρο στην παρεξήγηση, το μίσος και την τρομοκρατία και λειτουργεί ως ένα ευέλικτο, καθολικά αποδεκτό μέσο για την επαναπροσέγγιση χωρών των οποίων οι διπλωματικές σχέσεις είναι τεταμένες ή απουσιάζουν.

Ο χορός είναι η τέχνη δια της οποίας ο άνθρωπος υπερβαίνει τα φυσικά όρια του κόσμου και απαλλάσσεται από τη βαρυτική του δύναμη. Χορεύω σημαίνει βγαίνω από τον εαυτό μου και απελευθερώνομαι από την παντοδύναμη κυριαρχία της φύσης. Ίπταμαι υπεράνω των φυσικών νόμων της βαρύτητας, του πεπερασμένου και του στατικού. Αποδεσμεύω τη μορφή από τη σκιά της. Ο χορευτής μέσα από τις κυκλικές, ομόκεντρες κινήσεις δεν εναρμονίζεται απλά με τους νόμους του σύμπαντος, αλλά τους ενσωματώνει ενεργά στην κίνησή του. Τους κατακτά, και διά της κατακτήσεώς τους αντιστέκεται στην εντροπία της ζωής.

Ο χορός, ακολουθώντας τη ροή του κοσμοϊστορικού γίγνεσθαι, ενσωματώνει τα χαρακτηριστικά των εκάστοτε καιρών δίχως αυτά να είναι απαλλαγμένα από την πολιτική σκοπιμότητα. Επί παραδείγματι, στην Αναγέννηση, ο χορός, πέρα από την αμιγώς καλλιτεχνική του υπόσταση, μετουσιώνεται και σε εργαλείο επικοινωνίας της πολιτικής της μοναρχίας που αποσκοπεί στην ανάπλαση των ηθών της κοινωνίας, στη διδασκαλία της αβρότητας και της λεπτότητας των κινήσεων.

Αργότερα, με τη Γαλλική Επανάσταση δεν επέρχεται μόνο η πολιτική ανατροπή της μοναρχίας, αλλά κυρίως η αλλαγή των καλλιτεχνικών και κοινωνικών της προτύπων. Η αντίληψη του χορού για τους Γάλλους, μέσα από το πρίσμα του αρχαιοελληνικού κόσμου, αντικαθίσταται με την ανάπτυξη νέων, απαιτητικότερων και περισσότερο εξειδικευμένων τεχνικών. Οι νέες αυτές τεχνικές προσέδιδαν στο χορό έναν χαρακτήρα αυστηρό και αποστερημένο πλέον από τον συμβολισμό της κινησιολογίας που έφερε στο απώτερο παρελθόν.

Κατά τον 20ο αιώνα, ο χορός εξέρχεται οριστικά από τα στενά κοσμικά όρια της αυλής του παλατιού και να αναδεικνύεται σε μέσο άσκησης εξωτερικής πολιτικής. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της χρήσης του χοροδράματος ως μέσο άσκησης εξωτερικής πολιτικής κατά τη διάρκεια του ψυχρού πολέμου. Οι ΗΠΑ, ενώπιον του διαγραφόμενου κινδύνου της εξάπλωσης του κομμουνισμού, ανέπτυξαν αρχικώς με τον H. Truman και κατόπιν με τον D. Eisenhower μια εξωτερική πολιτική ήπιας ισχύος, που είχε ως κύριο μέλημα της τη διάδοση των αξιών του ελεύθερου κόσμου και την άσκηση επιρροής και σαγήνης. Πρεσβευτές αυτής της πολιτικής ήταν τα American Ballet Theatre και τα New York City Ballet, τα οποία περιόδευσαν σε Γερμανια, Λατινική Αμερική και Ασία, με κυριότερα έργα το «Les Sylphides» και το «Rodeo».

Από την άλλη μεριά, το χορόδραμα, στη Σοβιετική Ένωση αναδείχθηκε ως το προπύργιο της πολιτιστικής διπλωματίας· «Le Cheval de Bataille» της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής. Επί παραδείγματι, ο Σπάρτακος του A. Khachaturian, που χορογραφήθηκε το 1956 για τα μπαλέτα Κίροφ και εξιστορούσε την εξέγερση των σκλάβων εναντίον της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας, περιόδευσε λίγα χρόνια αργότερα στις ΗΠΑ, πυροδοτώντας σφοδρές πολιτικές αντιδράσεις. Η οικειοποίηση του Σπάρτακου και η ανάδειξή του σε έμβλημα του ρωσικού ηρωισμού αποτέλεσε την αφορμή για την παραγωγή της αμερικανικής ταινίας Σπάρτακος με πρωταγωνιστή τον Kirk Douglas.

Ο χορός, λόγω της δύναμης του να υπερβαίνει το νόημα των λέξεων, είχε πάντοτε πρωτεύοντα ρόλο στη ρωσική άσκηση πολιτιστικής διπλωματίας, γεγονός το οποίο διαφαίνεται και από την προώθηση της πολιτικής αυτής στη Λατινική Αμερική. Χορευτές των σπουδαιότερων ρωσικών μπαλέτων, όπως οι Baryshnikov, Nureyev, Vasiliev, Ruzimatov, Maximova, Bessmertnova, Dudinskaya, Kolpakova, Karsavina, Lepeshinskaya, Ulanova και πλείστοι ακόμα μετουσιώθηκαν σε πρεσβευτές της ρωσικής εξωτερικής πολιτικής. Συνεπής σε αυτές τις επιταγές, η Ρωσία, το 2008, διοργάνωσε στο Connecticut των ΗΠΑ ταχύρρυθμα σεμινάρια κλασικού μπαλέτου υπό την αιγίδα του Russian American Foundation, με τη συνδρομή χορευτών της Ακαδημίας του Μπαλέτου Μπολσόι.

Κάτι ανάλογο επιχειρείται να γίνει από το Ην. Βασιλείου και τις ΗΠΑ, με πρωταγωνιστές τα Royal Ballet και τα American Ballet, αντίστοιχα, τα οποία περιοδεύουν στην Κούβα από το 2014 ύστερα από την ιστορική συνάντηση του Προέδρου της τελευταίας, Raúl Castro και του Προέδρου των ΗΠΑ, Barack Obama, για την αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ των δύο χωρών.

Ως προς την Ελλάδα...