ΑΝΘΡΩΠΟΣ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Το τέλος των ιδεών;

ΠΡΟΣΕΞΤΕ ΤΟ...

Του ΘΟΔΩΡΗ ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Πριν από μερικές εβδομάδες  είχα γράψει για ένα βιβλίο που κατέγραφε μια ανησυχητική τάση: την σταδιακή επιβράδυνση της τεχνολογικής και επιστημονικής προόδου σε διάφορα πεδία. Το βιβλίο “Human Frontiers” του βρετανού Μάρτιν Μπάσκαρ τεκμηριώνει αυτή την επιβράδυνση με πάρα πολλά και πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία, αλλά σε κάποιο σημείο ο συγγραφέας πηγαίνει τη σκέψη του ακόμα παραπέρα: λέει ότι αυτή η επιβράδυνση δεν εμφανίζεται μόνο στους τομείς της τεχνολογίας και της επιστήμης, αλλά και ευρύτερα, και στους τομείς των ιδεών και της τέχνης. Λιγότερες σημαντικές και καινοτόμες ιδέες παράγονται σήμερα στους τομείς της φιλοσοφίας, της οικονομίας ή της πολιτικής από ό,τι παλαιότερα, λέει, ενώ η τέχνη παράγει ολοένα και περισσότερες αντιγραφές παλαιότερων μοντέλων και ρευμάτων και λιγότερα ολότελα φρέσκα πράγματα. Είναι μια άποψη πιο αμφιλεγόμενη και λιγότερο καλά τεκμηριωμένη από την επιβράδυνση της τεχνολογίας, αλλά έχει ένα ενδιαφέρον και ενδέχεται να μην είναι εντελώς άστοχη.

Μέχρι την περασμένη εβδομάδα στο νούμερο ένα του παγκόσμιου Τοπ-200 του Billboard ήταν το τραγούδι “Running up that Hill” της Κέιτ Μπους, το οποίο πρωτοκυκλοφόρησε το 1985 και το οποίο ξαναήρθε στην επικαιρότητα επειδή ακούγεται σε μια κρίσιμη σκηνή της 4ης σεζόν της σειράς Stranger Things του Netflix. Τις προάλλες έγιναν trending topic στο ελληνικό Twitter οι Rotting Christ, ένα ελληνικό χέβι μέταλ συγκρότημα που ιδρύθηκε το 1987, επειδή έπαιξε σε μια πολύ πετυχημένη συναυλία στην Αθήνα μαζί με τους Manowar (ένα αμερικανικό χέβι μέταλ συγκρότημα που ιδρύθηκε το 1980). Τέτοιες αναβιώσεις παλαιότερων ακουσμάτων δεν είναι σπάνιο φαινόμενο -εγώ, που πήγαινα στο δημοτικό σχολείο τη δεκαετία του 1980, θυμάμαι τουλάχιστον τρεις νοσταλγικές αναβιώσεις της μουσικής και της αισθητικής των “80s” μέχρι σήμερα. Αλλά από ό,τι φαίνεται αυτές οι αναβιώσεις, πέρα από το ρομαντικό του πράγματος, υπογραμμίζουν και μια αντικειμενική αλήθεια: ο κόσμος ακούει ολοένα και περισσότερο “παλιά” μουσική.  

Σύμφωνα με μια έρευνα, πλέον μόνο το 30% της αγοράς μουσικής στις ΗΠΑ αντιστοιχεί σε “νέα” μουσική (δηλαδή τραγούδια και δίσκους που πρωτοκυκλοφόρησαν τους τελευταίους 18 μήνες). Το υπόλοιπο 70% είναι παλαιότερη μουσική και -το σημαντικότερο- αυτό είναι ένα ποσοστό που ολοένα αυξάνεται.  

Σήμερα γράφεται περισσότερη μουσική από ποτέ στην παγκόσμια ιστορία (πάνω από 40.000 καινούργια τραγούδια προστίθενται στο Spotify κάθε μέρα), από περισσότερους μουσικούς από ποτέ, καθώς η διαδικασία της παραγωγής νέας μουσικής έχει εκδημοκρατιστεί (οποιοσδήποτε μπορεί να φτιάξει μουσική και να τη μοιραστεί με τον κόσμο από το δωμάτιό του) και ο κόσμος έχει περισσότερες ευκαιρίες και προσλαμβάνουσες για να βρίσκει καινούργια ακούσματα. Παρ’ όλα αυτά, ολοένα και περισσότεροι ακούνε περισσότερη παλιά μουσική, ενώ σύμφωνα με πολλούς, η συντριπτική πλειοψηφία της μουσικής σήμερα είναι απλές παραλλαγές προηγούμενων ειδών και όχι εντελώς νέα ακούσματα. Το πρώτο από αυτά είναι αδιαμφισβήτητο, αλλά το δεύτερο ομολογουμένως χωράει συζήτηση και πολλοί εύλογα θα διαφωνήσουν. Αλλά ο Μπάσκαρ χρησιμοποιεί αυτή την ενδιαφέρουσα σκέψη για το τεκμηριώσει:

Η μουσική του 1980, λέει θα ήταν αδιανόητη το 1960. Σκεφτείτε το αυτό. Αν ένας μουσικόφιλος της δεκαετίας του ’60 άκουγε ξαφνικά Πρινς ή Μαντόνα δεν θα καταλάβαινε τι συμβαίνει, οι ήχοι αυτοί θα ήταν εντελώς καινούργιοι. Το ίδιο συμβαίνει και με  τις άλλες 20ετίες του προηγούμενου αιώνα: η μουσική του 1960 ήταν αδιανόητη το 1940. Αν ένας μουσικόφιλος της δεκαετίας του ’80 άκουγε ξαφνικά Έμινεμ ή Μπιγιόνσε, επίσης δεν θα αναγνώριζε πολλά πράγματα. Αλλά κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι η μουσική που παράγεται τις τελευταίες δεκαετίες δεν αλλάζει δραματικά -η μουσική του 2020 είναι πολύ παρόμοια με τη μουσική του 2000.

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και στον κινηματογράφο: Από το 1980 μέχρι το 2000 οι 305 από τα 400 ταινίες με τις περισσότερες εισπράξεις ήταν πρωτότυπες ιστορίες (όχι συνέχειες προηγούμενων ταινιών κλπ). Από το 2000 μέχρι το 2020, μόνο τα 189 ήταν πρωτότυπες ιστορίες.  

Σε άλλες μορφές τέχνης η κατάσταση είναι ομολογουμένως διαφορετική (ο Μπάσκαρ δεν επεκτείνεται στο θέατρο, στις παραστατικές τέχνες ή σε άλλες μορφές τέχνης που ακμάζουν κλπ) αλλά από αυτά φαίνεται ότι ζούμε σε μια εποχή στην οποία μέρος της καλλιτεχνικής δημιουργίας είναι ολοένα και περισσότερο αντιγραφή ή διασκευή προηγούμενων δημιουργιών, ιδεών και τάσεων και, παρ’ όλο που περισσότεροι καλλιτέχνες δραστηριοποιούνται σήμερα από οποτεδήποτε άλλοτε, παράγονται λιγότερες εντελώς νέες τάσεις και φόρμες από άλλοτε.

Στον τομέα των ιδεών το φαινόμενο είναι παρόμοιο. “Σήμερα ζουν πολύ περισσότεροι φιλόσοφοι από ό,τι παλιά”, γράφει ο Μπάσκαρ, “μπορούμε όμως με ασφάλεια να πούμε ότι κανείς τους δεν πρόκειται να επηρεάσει την ανθρώπινη σκέψη όσο ο Πλάτων”. 

Στον τομέα της οικονομίας, λειτουργούμε ακόμα ακολουθώντας ιδέες και μοντέλα που διατυπώθηκαν το 19ο ή στις αρχές του 20ου αιώνα -και μάλιστα σε μια εποχή που οι προκλήσεις είναι τόσο μεγάλες και τα προβλήματα τόσο επείγοντα και κρίσιμα που η ανάγκη για νέες “μεγάλες” ιδέες είναι τεράστια. 

Αλλά και στην πολιτική βλέπουμε την ανακύκλωση ιδεολογιών που γεννήθηκαν σε προηγούμενους αιώνες και σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες -τις παρακολουθούμε να κυριαρχούν σαν ζόμπι στα πολιτικά συστήματα και τον πολιτικό διάλογο, κραυγαλέα παρωχημένες, αλλά χωρίς κάτι νέο, πειστικά έτοιμο να τις αντικαταστήσει.

Το πρόβλημα, λέει ο Μπάσκαρ, δεν έχει να κάνει τόσο με την ποσότητα ή την ποιότητα των ανθρώπων, αλλά...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΑΜΝΗΜΩΝ ΑΡΙΣΤΕΡΟΚΑΘΑΡΜΑΤΟΠΛΗΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Κατάθεση στεφάνου εις μνήμην των ηρώων του Συντάγματος Χωροφυλακής Μακρυγιάννη

 

ΕΛΛΗΝΕΣ της ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑΣ: Nίκος Πορτοκάλογλου: Χριστιανική Παράδοση και Νεοελληνικός Πολιτισμός

 

 

Στο Πολιτιστικό Κέντρο της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Αθηνών τoν Μάρτιο 2017 στα πλαίσια της σειράς εκδηλώσεων με θέμα «Συζητήσεις με δημιουργούς» ο γνωστός τραγουδοποιός Νίκος Πορτοκάλογλου συνομίλησε με τον ο π. Ευάγγελο Γκανά.
 

Ο κ. Πορτοκάλογλου μίλησε για τα τραγούδια του, για γεγονότα που έχουν χαρακτηρίσει την ζωή και το έργο του αλλά και για την σχέση του με την Ορθόδοξη Παράδοση και τον Νεοελληνικό Πολιτισμό.
 

Μέσα από την συζήτηση έγινε ένα μικρό οδοιπορικό σε μεγάλα γεγονότα της ελληνικής πραγματικότητας των τελευταίων 40 χρόνων που επηρέασαν το έργο και την πορεία του δημιουργού, ο οποίος συν τοις άλλοις, αναφέρθηκε και στις πηγές και αφετηρίες της έμπνευσής και της δημιουργικότητάς του.
 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Γιατί οι ιδέες παράγουν πλούτο; Τα αγαθά που προέρχονται από άϋλους συντελεστές

Tου Αθαν. Χ. Παπανδρόπουλου

Πριν 70 χρόνια, ο μεγάλος –αλλά άγνωστος στην χώρα μας– Αυστριακός οικονομολόγος Λούντβιχ Έλντερ φον Μίζες (1881-1973), στο μνημειώδες έργο του «Η Ανθρώπινη Δράση», έγραφε ότι αν δώσει κανείς σε κάποιον ένα ψάρι θα φάει για μια-δυο ημέρες. Αν όμως τού μάθει να ψαρεύει, θα τρώει σε όλη του την ζωή.

Στην άποψη αυτή, η οποία αποτελεί και ένα από τα χαρακτηριστικά της ελεύθερης οικονομίας, θα μπορούσαμε σήμερα να προσθέσουμε την ανακάλυψη νέων μεθόδων αλιείας, τις ιχθυοκαλλιέργειες, το μάρκετινγκ αλιευμάτων, την γενετική ψαριών, καθώς και την προστασία από την υπεραλιεία. Με τους τρόπους αυτούς πολλοί άνθρωποι μπορούν να σιτιστούν με ψάρια, χωρίς κόστος και σε ευρύτατη κλίμακα.

Ασφαλώς δε, όλες οι παραπάνω εφευρέσεις μπορούν να κάνουν κάποιους πλούσιους. Διότι, στην εποχή που διανύουμε, οι νέες ιδέες, περισσότερο από τις αποταμιεύσεις ή τις επενδύσεις, αποτελούν το κλειδί για την ευημερία και για την δημιουργία μικρού ή μεγάλου ιδιωτικού πλούτου. 

 Δικαιώνεται έτσι ο Πωλ Ρόμερ, Αμερικανός οικονομολόγος του Πανεπιστημίου του Σικάγου, ο οποίος το 1990 δημοσίευσε σε γνωστό περιοδικό ένα μοντέλο οικονομικής ανάπτυξης στο οποίο η οικονομία της γνώσης έπαιζε τον πρώτο ρόλο, ύστερα από 200 και πλέον χρόνια αφάνειας. Με τίτλο «Ενδογενείς Τεχνολογικές Αλλαγές», το άρθρο του Πωλ Ρόμερ την εποχή που είδε την δημοσιότητα προκάλεσε αίσθηση τόσο τους οικονομολόγους όσο και στους ειδικούς του μάνατζμεντ. Σήμερα δε, όλα δείχνουν ότι ήταν προφητικό.

Στο τριαντασέλιδο άρθρο του στην αμερικανική Επιθεώρηση Πολιτικής Οικονομίας ο Πωλ Ρόμερ κατέθετε μία νέα αντίληψη για την τεχνολογία, τονίζοντας πως κύριο χαρακτηριστικό γνώρισμά της αποτελεί το ότι δεν πρόκειται ούτε για δημόσιο, ούτε για ιδιωτικό αγαθό. Είναι ένα αγαθό με μερικώς αποκλειστικό χαρακτήρα και χωρίς αντίπαλο.

Κατά τον συγγραφέα, τα χωρίς αντίπαλο αγαθά μπορούν να αντιγράφονται και να χρησιμοποιούνται ταυτοχρόνως από πάρα πολύ κόσμο. Επίσης, είναι μερικώς αποκλειστικά διότι, έως κάποιον βαθμό, η πρόσβαση σε αυτά μπορεί να ελέγχεται. 

Τα αντίπαλα αγαθά είναι αντικείμενα, ενώ τα χωρίς αντίπαλο είναι ιδέες. 

 Λόγου χάρη, ένα κονσέρτο τζαζ, το λογισμικό ενός προσωπικού υπολογιστή, το ντιζάϊν ενός καινούργιου τσιπ για κομπιούτερ, ένας δίσκος των Μπητλς είναι, μεταξύ άλλων, «αγαθά χωρίς αντίπαλο», τα οποία εξαρτώνται από την γνώση, την φαντασία και την δημιουργική ικανότητα. Είναι, κατά κάποιον τρόπο, αγαθά τα οποία προέρχονται από άϋλους συντελεστές –τους οποίους η οικονομική επιστήμη δεν είχε ποτέ λάβει υπ’ όψιν της μέχρι το 1960.

Συνεπώς, με την εις βάθος ανάλυσή του, ο Πωλ Ρόμερ έρριξε νέο φως στον πανταχού παρόντα ρόλο των ιδεών στην οικονομική δραστηριότητα και ανέδειξε ως παράγοντες δημιουργίας πλούτου τις πατέντες, τα επιχειρηματικά μυστικά, τους αλγόριθμους, τις συνταγές, τις διαδικασίες, τις επιχειρηματικές μεθόδους, τα πνευματικά δικαιώματα, τους επιστημονικούς κανόνες και διάφορα άλλα άϋλα στοιχεία, τα οποία συνολικά αποκάλεσε «οικονομία της γνώσης». Παράλληλα, έρριξε άπλετο φως και στην αναπόφευκτη ένταση που υπάρχει μεταξύ της υιοθετήσεως κινήτρων για την παραγωγή νέων ιδεών και την διατήρηση κινήτρων για την διασπορά και χρήση της υπάρχουσας γνώσης, η οποία είναι συνυφασμένη με την πνευματική ιδιοκτησία. 

Υπό αυτές τις συνθήκες, ο Πωλ Ρόμερ υποστήριζε ότι, σε κοινωνίες στις οποίες η παραγωγή νέων ιδεών δεν λαμβάνεται σοβαρότατα υπ’ όψιν από τις κυβερνήσεις ως νομισματικό και φορολογικό στοιχείο, τότε παρατηρείται υπανάπτυξη στην εφευρετικότητα, που φαλκιδεύει την πρόοδο και τελικώς πλήττει τα πτωχότερα στρώματα.

Από την δημοσίευσή του και μετά, το άρθρο του έγινε αντικείμενο επεξεργασίας στις ΗΠΑ και στην Ιαπωνία και η γνώση μπήκε πλέον για καλά στην οικονομική και επιχειρηματική ζωή. 

Ταυτοχρόνως, οι κυβερνήσεις των δύο αυτών χωρών άρχισαν να λαμβάνουν σοβαρά υπ’ όψιν τους τον ρόλο των επιχειρηματιών και του επιχειρείν στον τομέα αυτόν. Έτσι...

ΚΟΣΜΟΣ - ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΑ: Το τέλος των εφευρέσεων - Η τεχνολογία καλπάζει... μακριά από τις ιδέες που θα άλλαζαν τη ζωή των ανθρώπων

Του ΣΑΚΗ ΜΑΛΑΒΑΚΗ

Ο περίφημος «Σκεπτόμενος» άνθρωπος του γάλλου γλύπτη Ογκίστ Ροντέν κάθεται με τη χαρακτηριστική στάση του σε μια λεκάνη τουαλέτας ενώ ένα συννεφάκι που βγαίνει από το κεφάλι του μας πληροφορεί ότι στην προκειμένη περίπτωση δεν σκέφτεται αλλά αναρωτιέται: «Θα εφεύρουμε ποτέ ξανά κάτι τόσο χρήσιμο όσο αυτό;». 

Με αυτόν τον ιδιαίτερο τρόπο σκέφτηκαν οι συντάκτες του «Εκόνομιστ» να παρουσιάσουν  ένα θέμα που έχει αρχίσει να απασχολεί πολλούς: Μήπως η περίοδος των μεγάλων ανακαλύψεων έχει οριστικά παρέλθει;

Το ερώτημα ενδεχομένως να φαντάζει παράλογο σε ανθρώπους που στην τσέπη τους έχουν ένα smartophone, στην τσάντα τους ένα tablet και οι οποίοι μέσω μιας υπηρεσίας που ονομάζεται facebook μπορούν να επικοινωνούν ταυτόχρονα με εκατοντάδες, χιλιάδες, εκατομμύρια «φίλους» τους. Αυτοί οι άνθρωποι - δηλαδή όλοι εμείς - αισθάνονται ότι ζουν σε μια εποχή όπου η επιστημονική φαντασία μετατρέπεται σε πραγματικότητα. Και αν αναλογιστούμε τις νανοτεχνολογίες, τα γενετικά τροποποιημένα τρόφιμα ή τις μεταμοσχεύσεις βλαστοκυττάρων, τότε είναι εύλογο να πιστέψουμε πως στον 21ο αιώνα όντως πραγματοποιούνται όλα όσα οι μελλοντολόγοι του 20ού αιώνα είχαν προβλέψει και φανταστεί.       

ΚΑΤΙ ΛΕΙΠΕΙ.  

Ωστόσο, σύμφωνα με μια θεωρία την οποία συμμερίζονται ολοένα περισσότεροι μελετητές, ο σύγχρονος άνθρωπος έχει ξεμείνει από ιδέες πραγματικά επαναστατικές, από ιδέες που θα μπορούσαν να αλλάξουν την καθημερινότητα δισεκατομμυρίων ανθρώπων, όπως ακριβώς την άλλαξε η εφεύρεση της λεκάνης της τουαλέτας. 

Ο Ρόμπερτ Γκόρντον, οικονομολόγος στο Πανεπιστήμιο Νορθγουέστερν, θεωρεί ότι οι αληθινά σημαντικές εφευρέσεις για την ανθρωπότητα είναι λιγότερες από δέκα: 

Η ηλεκτρική ενέργεια, η διαδικασία της καύσης, το τρένο, το αυτοκίνητο, το αεροπλάνο, το ραδιόφωνο, το τηλέφωνο και τα αντιβιοτικά. Επειτα από αυτές, σύμφωνα με τον Γκόρντον, άλλες εφευρέσεις ή ανακαλύψεις ικανές να αλλάξουν δραστικά τη ζωή μας είναι απίθανο να πραγματοποιηθούν.

Ας φανταστούμε μια κουζίνα του 1900. Ακόμη και στα πιο πολυτελή σπίτια ο συγκεκριμένος χώρος ήταν πρωτόγονος καθώς οι άνθρωποι συνέχιζαν να χρησιμοποιούν μια εστία φωτιάς για να μαγειρέψουν και κολόνες πάγου για να διατηρούν τα τρόφιμά τους. Κατά τη διάρκεια των επόμενων εβδομήντα χρόνων εκτυλίχθηκε μια «επανάσταση», η οποία ολοκληρώθηκε με την εισαγωγή του ψυγείου, του φούρνου, του πλυντηρίου και, λίγο αργότερα, του πλυντηρίου πιάτων στα περισσότερα, δυτικά τουλάχιστον, σπίτια. Από τότε έως σήμερα, όμως, οι κουζίνες έχουν αλλάξει ελάχιστα. Μπορεί να διαθέτουν κεραμικές εστίες και μηχανές που φτιάχνουν 30 διαφορετικά είδη ροφημάτων, ουσιαστικά όμως είναι όμοιες με εκείνες της δεκαετίας του '70.

Το να αποκλείσουμε ότι θα πραγματοποιηθούν νέες ανακαλύψεις που θα οδηγήσουν σε νέες επαναστατικές εφευρέσεις είναι πρακτικά αδύνατο. Ωστόσο υπάρχει μια σχολή σκέψης η οποία θεωρεί ότι οι ανακαλύψεις που θα μπορούσαν να γίνουν και οι εφευρέσεις που θα μπορούσαν να δημιουργηθούν τελικά δεν πραγματοποιήθηκαν και τη θέση τους πήραν νεωτερισμοί των οποίων η χρησιμότητα αποδείχθηκε περιορισμένη.

ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Ενα παιδί μιλάει για το μέλλον με πράξεις

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Του Βασίλη Καραποστόλη

Καθηγητή Πολιτισμού και Επικοινωνίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Αρχετυπική σκηνή. Λουσμένο απ’ τον ήλιο ένα αγόρι έπαιζε μόνο του στην παραλία. Γύρω του η ραστώνη των μεγάλων, η ανάπαυσή τους που την ενοχλούσαν διαρκώς οι έγνοιες για το τι θα ενσκήψει το φθινόπωρο. Οι μεγάλοι προσπαθούσαν να ξεκουραστούν. Το παιδί κουραζόταν για να φτιάξει κάτι. Εχτιζε τον πυργίσκο του πάνω στην άμμο. Με επιμέλεια, με επιμονή, με ένα πείσμα που δεν το πτοούσε η ζέστη, έδινε σχήμα στο υλικό του, το διόρθωνε, λέπταινε την κορυφή, πάσχιζε να την κάνει όσο πιο μυτερή γινόταν. 

Ξαφνικά στα μάτια μας η σκηνή απέκτησε το εκθαμβωτικό νόημα ενός χρησμού: «αγαπήστε αυτό που μπορείτε να κάνετε».

Σκυμμένο πάνω απ’ το κατασκεύασμά του, το αγόρι έδειχνε να αγαπάει την ίδια του την προσπάθεια και η προσπάθειά του αποκάλυπτε βαθμιαία τις ικανότητές του. Χαιρόταν που κοπίαζε κι αυτή η χαρά σκορπιζόταν γύρω.

Για μια στιγμή, είδαμε μέσα στις κινήσεις του ένα μέλλον λυτρωμένο από τη σημερινή κατάντια. Κλονισμένη η χώρα, σύγχυση παντού, κι ο πλανήτης μια σφαίρα που ζαλίζεται απ’ την τροχιά της.

Το τι θα προκύψει απ’ όλα αυτά εξαρτάται από την πάλη ανάμεσα στην τάση αδράνειας των ανθρώπων και στην ανάγκη τους για δράση. Αραγε, θα υποταχθούν στη χρηματοπιστωτική τους μοίρα ή θα επιδιώξουν να φτιάξουν ένα οχυρό που δεν θα ’ναι από άμμο; Είτε θα υποκύψουν είτε θα σωθούν.  

Πάντως, το παιδί αντίκρυ μας είναι αήττητο. Το λένε και οι αρχαίοι μύθοι (για τα νηπιακά χρόνια του Δία, του Ερμή, του Ηρακλή), το επαναλαμβάνουν και οι παραδόσεις.

Το επιβεβαιώνουν και τα μάτια μας που βλέπουν τώρα το αγόρι, αφού τελείωσε το έργο του, να πέφτει ευτυχισμένο στη θάλασσα. Λίγα μέτρα πιο μέσα βουτάει το κεφάλι στο νερό τεντώνοντας ψηλά τα πόδια σε μια κατακόρυφο.

Το υποβρύχιο ακροβατικό κρατάει μερικά δευτερόλεπτα, αρκετά για να δώσουν στο παιδί την αίσθηση ότι κι εδώ τα κατάφερε. Δεν είναι λοιπόν μόνο αρχιτέκτονας πύργων, είναι και δεινός κολυμβητής, είναι οτιδήποτε άλλο θα μπορούσε να επιχειρήσει και, πάνω απ’ όλα, είναι όλα αυτά που έχει την όρεξη να κάνει.

Στην ήσυχη ακρογιαλιά είχε σημειωθεί μια έκρηξη ενεργητικότητας, ένας δυνατός παφλασμός της ζωής. Μήπως τον προκάλεσε ένας μικρός φιγουρατζής; Οχι ακριβώς. Γιατί οι φιγούρες συνήθως γίνονται στον «αέρα», ενώ εδώ υπάρχουν έργα χειροπιαστά, που τις στηρίζουν. Μπορεί να είναι κακό να απαιτεί κανείς να τον προσέξουν προκαταβολικά, προτού δημιουργήσει κάτι («δέστε με… είμαι ολόκληρος μια ερεθιστική υπόσχεση»), αλλά δεν είναι καθόλου κακό να ζητά να προσέξουν ένα δημιούργημά του.

Πριν πέσει στο νερό το παιδί είχε καλέσει τους γονείς του να αποθαυμάσουν το έργο του. Στεκόταν όρθιο δίπλα και παρατηρούσε περήφανο τις εκφράσεις επιδοκιμασίας στο πρόσωπό τους. Πήραν και μερικές φωτογραφίες. Η επιχείρηση είχε τελειώσει, ο μικρός ανάσαινε ικανοποιημένος, η καταγραφή του επιτεύγματος στα φωτογραφικά αρχεία της οικογένειας είχε συντελεστεί.  

Αυτό δεν θα ζητούσε ο καθένας, μικρός ή μεγάλος; Το ίδιο δεν έχει ανάγκη κι αυτή η χώρα που λιώνει άπρακτη; Ενα έργο των χεριών μας, μια κάποια ολοκλήρωση, κι ύστερα μια μνημόνευση.  

Το αγόρι είχε διανύσει μια πορεία που θεωρείται πια αδύνατη για τους μεγαλύτερους. Φαντάζει πολύ μικρή η πιθανότητα γι’ αυτούς να συγκεντρώσουν τις δυνάμεις τους σ’ ένα σκοπό που τον έχουν οι ίδιοι ορίσει, να προχωρήσουν με σταθερό ρυθμό στην επίτευξη του σκοπού, να μη νοιαστούν για τον κόπο και τον ιδρώτα, να βρουν ικανοποίηση στην επιδεξιότητά τους, να προσδοκούν, τέλος, πως ό, τι φτιάξουν δεν θα πάει χαμένο και δεν θα ξεχαστεί αμέσως. 

Ετσι μόνο θα μπορούσαν να παραμείνουν ζωντανοί όσοι δοκιμάζονται. Προϋπόθεση είναι να διατηρούν μέσα τους μια «ιδέα» εκείνου που επιθυμούν καθώς και των μέσων για να γίνει η ιδέα πραγματικότητα. Ωστε είχε «ιδέες» μέσα στο ξανθό κεφαλάκι του το οκτάχρονο εκείνο αγόρι; Υπό μία έννοια ναι, κι ας μη φανεί κάτι τέτοιο πλατωνισμός παρά θίν’ αλός.

Οι θυσίες

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Δημιουργία εν διωγμώ

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Διαβάστε να φρίξετε αλλά και να βεβαιωθείτε για τον παραλογισμό του Μπουρδέλου που επιμένει να αυτοαποκαλείται "κράτος"... 

Του ΚΩΣΤΑ ΓΕΩΡΓΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ

Μέσα στον χείμαρρο των μέτρων που δεν προλαβαίνεις να τα μετράς, ήρθε και μια κεραμίδα. 

Θα το κάνω λιανά. Αν ένας πολίτης υπάλληλος δημόσιος ή ιδιωτικός, συνταξιούχος του Δημοσίου ή του ΙΚΑ ή του παλαιού ΤΕΒΕ ή των υγειονομικών ή των μηχανικών ή των τραπεζικών είχε το ψώνιο να γράφει μυθιστορήματα, ποιήματα, στίχους τραγουδιών, μετά τη συνταξιοδότησή του για τις υπηρεσίες που πρόσφερε στο επάγγελμά του, όφειλε να ασφαλιστεί στο ΤΕΒΕ (σήμερα ΟΑΕΕ) για να εισπράξει τα πνευματικά του δικαιώματα από βιβλία, μεταφράσεις ή δίσκους. 

Διμηνιαία καταβολή 750 ευρώ, δηλαδή 4.500 ευρώ τον χρόνο, χωρίς να έχει καμία πρόσοδο συντάξεως ή παροχής υγείας, και αυτό ανεξάρτητα αν για μήνες δεν είχε είσπραξη ή και για χρόνια (κάθε πότε κάνεις μια μετάφραση ή γράφεις ένα τραγούδι;). 

Είχες δελτίο παροχής υπηρεσιών; 

Πλήρωνες. 

Γιατί; 

Γιατί, λέει, έκλεινες μια θέση εργαζομένου. 

Θεέ και Κύριε. Ποιον εμπόδιζες να γράψει λογοτεχνία, να στιχουργήσει ή να γράψει σλόγκαν στη διαφήμιση;  

Αν ήσουν κηπουρός, εισπράκτορας, κλητήρας, νοσοκόμος, συνοδός κυριών, εντάξει, κάποιον ανάλογο άνεργο εμπόδιζες να εργαστεί. Αλλά η Δημουλά, ο Κουμανταρέας, ο Μουρσελάς, ο Ιατρόπουλος, ο Γκάτσος ποιον εμπόδισαν να «δημιουργήσει»; 

Αλλά υπάρχει και κερασάκι, δίκην βόμβας μολότοφ:

Ο αιχμάλωτος ελέφαντας που κρύβουμε μέσα μας

Της Ιφιγένειας Χριστοδουλίδου

ifigenchristo@gmail.com

Εχετε δει ποτέ ελέφαντα σε τσίρκο; Αν ναι, δεν έχετε αναρωτηθεί πώς είναι δυνατόν αυτό το πανίσχυρο, θεώρατο ζώο να ελέγχεται τόσο αποτελεσματικά από τους εξουσιαστές του, να υπακούει στις προσταγές τους, να μην αντιδρά, να μην επιχειρεί καν να δραπετεύσει -ποδοπατώντας τους ταυτόχρονα; Ποιό είναι το μυστικό αυτού του ελέγχου;

Οταν αιχμαλωτίζονται τα ελεφαντάκια στην Αφρική, με σκοπό την εμπορική τους εκμετάλλευση, κρατούνται σε περιφραγμένο μέρος, όπου υποβάλλονται σε μίας μορφής «πλύσης εγκεφάλου», προκειμένου να εξημερωθούν. Αλυσοδένονται από το πόδι για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα από έναν πάσσαλο, με μέγεθος ικανό να τα κρατάει αιχμάλωτα. Παρ’ όλες τις επανειλημμένες τους προσπάθειες, τα ελεφαντάκια δεν καταφέρνουν να ξεφύγουν, μέχρι που συνηθίζουν τόσο πολύ σε αυτήν την αιχμαλωσία, ώστε πλέον πιστεύουν ότι δεν θα μπορέσουν ποτέ να ελευθερωθούν και μαθαίνουν να αποδέχονται την σκλαβιά τους.

Αυτό αποτελεί κλασική περίπτωση αρνητικής «εξαρτημένης μάθησης», κατά την οποία το υποκείμενο έχει πλέον πειστεί ότι δεν οφελεί σε τίποτα να συνεχίσει να ενεργεί προς την κατεύθυνση που επιθυμεί και εγκαταλείπει κάθε προσπάθεια.

Eδώ λοιπόν είναι το μυστικό: oι ενήλικοι αιχμάλωτοι ελέφαντες, κρατούνται πάλι δεμένοι από το πόδι, όπως στην αρχική τους αιχμαλωσία. Ομως πλέον έχουν φθάσει σε πλήρη ανάπτυξη και ζυγίζοντας πολλούς τόνους, εύκολα θα μπορούσαν να ελευθερωθούν ξεριζώνοντας τον πάσσαλο. Ομως δεν το επιχειρούν καν, θεωρώντας ότι αυτό δεν είναι δυνατό. Η ανάμνηση της αδυναμίας που ένιωσαν λίγο μετά τη γέννησή τους, είναι χαραγμένη στη μνήμη τους. Και το χειρότερο είναι ότι ποτέ δεν αμφισβήτησαν σοβαρά αυτή την ανάμνηση. Ποτέ, μα ποτέ δεν προσπάθησαν να δοκιμάσουν ξανά τις δυνάμεις τους...

Κάτι ανάλογο συμβαίνει και με μας. Στα πιο ευάλωτα για την πνευματική μας ανάπτυξη χρόνια, βομβαρδιζόμαστε -από την οικογένεια, το σχολείο, την κοινωνία- με μηνύματα του τύπου ‘αυτά δεν είναι για εμάς’, ‘μην έχεις μεγάλες βλέψεις’, ’προσγειώσου στην πραγματικότητα’, ‘δεν γίνεται’, ‘δεν είναι για σένα’, ‘δεν είναι ασφαλές’, ‘δε μπορείς’, ‘κατέβα από τα σύννεφα’, ‘δεν προλαβαίνεις πια’, ‘δεν έχεις μυαλό στο κεφάλι σου’, ‘όλοι έτσι το κάνουν’, ‘ποιός νομίζεις ότι είσαι’ δεν θα τα καταφέρεις’, ‘δεν είσαι φτιαγμένος γι’αυτα’, ‘μεγάλη ιδέα έχεις για τον εαυτό σου’, τα οποία μπορεί μεν να είναι καλοπροαίρετα και να έχουν στόχο να μας ΄προστατέψουν’ από την απογοήτευση και την αποτυχία, όμως δεν παύουν να δημιουργούν αρνητικά αποτυπώματα με βαθιές ρίζες στο μυαλό μας.

Αυτά τα αποτυπώματα, λειτουργούν σαν ένα ηχογραφημένο μήνυμα και παίζουν ξανά και ξανά στο υποσυνείδητό μας, χωρίς ούτε καν να το αντιλαμβανόμαστε, υπονομεύοντας τις σκέψεις μας και σαμποτάροντας τις πραγματικές μας ικανότητες. Το αποτέλεσμα είναι η έλλειψη εμπιστοσύνης στις δυνάμεις μας, η καλλιέργεια ενός γραμμικού, στενού τρόπου σκέψης,  μίας νοοτροπίας ότι η αξία μας ως προσωπικότητες κερδίζεται ‘από ‘εξω προς τα μέσα’, και κυρίως  η απόκτηση περιοριστικών πεποιθήσεων.

Ο φόβος της δημιουργικής καταστροφής

Tου Σεραφειμ Kωνσταντινιδη

serkon@otenet.gr

Η βασίλισσα Ελισάβετ αντέδρασε έντονα, το 1589, όταν της παρουσίασαν την πρώτη πλεκτική μηχανή. Αρνήθηκε να παραχωρήσει άδεια κατασκευής της νέας εφεύρεσης, επειδή «οι καημένοι υπήκοοί μου θα στερηθούν την απασχόλησή τους και θα γίνουν ζητιάνοι». 

Το «πολιτικό κόστος» δεν είναι σημερινή εφεύρεση, ούτε προνόμιο των εκλεγμένων κυβερνήσεων. Υπάρχει ακόμα και στις δικτατορίες ή και στα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Το κίνητρο διατήρησης της ισχύος είναι έντονο σε κάθε εξουσία και εκφράζεται με τον φόβο της δημιουργικής καταστροφής, γράφουν εύστοχα οι D. Acemoglou και J. Robinson («Why Nations Fail»).

Στην προεκλογική περίοδο, που έχει ξεκινήσει άτυπα, υπάρχει λαμπρό πεδίο για να εκδηλωθεί ο φόβος αυτός. Η αποφυγή της δημιουργικής καταστροφής άλλωστε δεν είναι προνόμιο των πολιτικών. Ούτε αφορά μια παράταξη. Ολόκληρο το πολιτικό φάσμα, στην κυβέρνηση ή στην αντιπολίτευση, μέσα ή και έξω από τη Βουλή, ακολουθεί την ίδια διαδρομή με διαφορετική φρασεολογία. Φοβούνται τη δημιουργική καταστροφή. Η στάση αυτή χαρακτηρίζει κάθε ελίτ που προασπίζει τα συμφέροντά της όταν απειλούνται από την όποια αλλαγή. Είναι τόπος συνάντησης για τους επαγγελματίες των κομμάτων με την αριστοκρατία των συνδικάτων, του πολιτισμού, της εκπαίδευσης, των επιχειρήσεων, των μέσων ενημέρωσης. Ολοι, καθένας με τον τρόπο του, φρόντισαν να εκμεταλλευτούν πόρους, δυνατότητες και προνόμια με συνέπεια η χώρα να οδηγηθεί στο αδιέξοδο που βρίσκεται.

Οι περισσότεροι αρνήθηκαν τη δημιουργική καταστροφή, δηλαδή την υιοθέτηση του νέου, και δεν θέλησαν να εγκαταλείψουν τον παλιό τρόπο που είχαν συνηθίσει. Και ο πραγματικός λόγος δεν είναι τα προσχήματα (υπέρ του λαού, του έθνους, των εργατών…), αλλά ότι δεν είχαν κίνητρο να υιοθετήσουν την καινοτομία.

Ο παλιός τρόπος ήταν πιο κερδοφόρος για τους ίδιους, τους συνεργάτες τους, τον μικρόκοσμο που είχαν δημιουργήσει. Προφανώς, σε κάθε χώρο κάποιοι είναι διαφορετικοί και δεν επιχείρησαν να αποσπάσουν κρατικούς πόρους, δεν προσπάθησαν να επωφεληθούν σε βάρος της κοινωνίας, επέμεναν σε αρχές. Αυτοί ηττήθηκαν τελικά και επικράτησαν οι ισχυροί…

Ισως η εξήγηση πρέπει να αναζητηθεί στους θεσμούς και στη νοοτροπία που κληρονόμησε η χώρα πριν από την Ανεξαρτησία της. Ενδεχομένως δεν είναι τυχαίο ότι όλες οι ευρωπαϊκές κτήσεις της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας βρίσκονται σε πολύχρονη κρίση και μόνιμη καθυστέρηση. Αλλά και οι ανατολικές (αραβικές) επαρχίες της ίδιας αυτοκρατορίας είναι σε αναβρασμό! Σε πολλές χώρες, τα κατεστημένα υπερασπίζονται τις παλιές σχέσεις εξουσίας και δύναμης.

Ο Γιόζεφ Σουμπέτερ που καθιέρωσε τη δημιουργική καταστροφή χρησιμοποιεί ως παράδειγμα μια νέα σιδηροδρομική γραμμή, χάρη στην οποία δημιουργούνται πόλεις που ευημερούν, αλλά καταστρέφονται παραδοσιακές περιοχές που παρακάμπτονται. Στην Ελλάδα επικρατούν τα συμφέροντα των παραδοσιακών περιοχών. Θεωρούνται δίκαια, εθνικά, αριστερά, λαϊκά, δημοκρατικά, ιερά…

Ο αποκλεισμός της φαντασίας

Tης Τασουλας Kαραϊσκακη

Δύο βίντεο τα οποία κυκλοφορούν τελευταία στο Διαδίκτυο από παλαιότερες ομιλίες του Βρετανού συγγραφέα και συμβούλου εκπαίδευσης σερ Κεν Ρόμπινσον σε συναντήσεις της TEDxAcademy εικονογραφούν, με εξαιρετικά ζωντανό, πραγματικά αξιομνημόνευτο τρόπο, το πνεύμα των καιρών μπροστά στο παγκόσμιο αδιέξοδο.

Ο Ρόμπινσον ξεκινάει από την εκπαίδευση, βασικό πυλώνα του ανθρώπινου εποικοδομήματος, «γιατί μας πηγαίνει σ’ αυτό που δεν γνωρίζουμε» και καταλήγει στον πυρήνα της σημερινής οικονομικής και πολιτισμικής κρίσης. Το σχολείο, ισχυρίζεται, σκοτώνει τη δημιουργικότητα, δηλαδή, την ικανότητα να έχει κανείς πρωτότυπες ιδέες, γιατί δεν επιτρέπει τα λάθη και γιατί ιεραρχεί τα μαθήματα με βάση συγκεκριμένη αντίληψη για τη χρησιμότητά τους στην επαγγελματική ζωή. Απομονώνει το παιδί από τα ταλέντα του, ποδοπατεί το δώρο της φαντασίας. Αναγνωρίζει μόνο δύο είδη ευφυΐας, τη γλωσσική και τη λογικο-μαθηματική, περιθωριοποιώντας τα υπόλοιπα (κιναισθητική, μουσική, οπτική, διαπροσωπική κ.ά.). Και μόνο ένα δρόμο επιτυχίας, μέσα από τη βαθμοθηρία, τη χρηματολατρία, τη φιλαυτία, τον ανταγωνισμό, τον ατομισμό, τη χρησιμοθηρία. 

Ο Ρόμπινσον διαβλέπει την αρχή του τέλους του σημερινού μαζικού, ταχύρρυθμου, βιομηχανοποιημένου εκπαιδευτικού μοντέλου, που έχει οδηγήσει σε σοβαρότατη κρίση ανθρωπίνων πόρων, όπως την χαρακτηρίζει. Σε 30 χρόνια (έρευνα της UNESCO), θα είναι εντυπωσιακά περισσότεροι οι απόφοιτοι πανεπιστημίου, λέει. Μοιάζει με επίτευγμα, αλλά είναι στρέβλωση. Ο ακαδημαϊκός πληθωρισμός απαξιώνει τον σχολικό μόχθο. Το εκπαιδευτικό σύστημα είναι μια μακρά διαδικασία εισαγωγής στο πανεπιστήμιο. Ομως, το πανεπιστημιακό πτυχίο σήμερα δεν έχει την ίδια αξία με 30 χρόνια πριν και σε λίγο, το μεταπτυχιακό δεν θα έχει την αξία που έχει σήμερα.

Το πραγματικό κεφάλαιο είναι η γνώση και η δημιουργία

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Γράφει ο ΓΙΩΡΓΟΣ Θ. ΜΙΧΑΗΛ

Αρχιτέκτων, βιομηχανικός σχεδιαστής

georgiosmichail@gmail.com

Θα ήταν ίσως κοινότοπο να παρατηρήσει κανείς ότι η έννοια «έχω και κατέχω» είναι αντιστρόφως ανάλογη της έννοιας «δημιουργώ». Μ' άλλα λόγια, όσο πιο πολύ δημιουργείς τόσο λιγότερο θέλεις να κατέχεις. Και το αντίστροφο.

Οσο λιγότερο δημιουργείς τόσο μεγαλώνει η ανάγκη να αγοράσεις, να καταναλώσεις όσο το δυνατόν περισσότερα αγαθά. Σαν όλα αυτά τα αγαθά να αποτελούν το υποκατάστατο της βαθιάς ανάγκης για δημιουργία που έχει το ανθρώπινο ον.

Κάποτε στην Πατησίων, ανάμεσα στα γνωστά και καθημερινά αυτοκίνητα, παρκάρισε και μια κατακόκκινη πανέμορφη Φεράρι 348. Ολων τα μάτια στράφηκαν προς την Ιταλίδα καλλονή. Ανάμεσα σ' όλους τους θαυμαστές κι εγώ, ξεπέζεψα από το μηχανάκι μου και βάλθηκα να θαυμάζω το υπέροχο ανθρώπινο δημιούργημα, ζηλεύοντας όχι τόσο τον τυχερό ιδιοκτήτη όσο εκείνη τη θαυμάσια ομάδα των σχεδιαστών και των μηχανικών, που αποτέλεσμα της κοινής τους προσπάθειας ήταν αυτό το αριστούργημα της μηχανολογίας. Στ' αλήθεια, πόσο πιο σπάνιο και μοναδικό φαντάζει να πει κανείς σ' αυτούς που θα τον ρωτήσουν, όταν τον δουν να μπαίνει στο εξωτικό αυτοκίνητο, ότι ανήκει στην ομάδα σχεδίασης και κατασκευής του αυτοκινήτου, και δεν είναι απλά ένας κοινός λεφτάς (από μεγαλοεργολάβος μέχρι μεγαλοπροαγωγός) που απλά αγόρασε το αυτοκίνητο. Είναι ακριβώς το αντίστοιχο, του να σε θαυμάζουν που κυκλοφορείς με μια σπουδαία γυναίκα που όλοι ξέρουν ότι σ' αγαπάει. Ενώ κανείς δεν θα έδινε σημασία αν ήξεραν ότι αυτή η γυναίκα είναι μια πληρωμένη πόρνη.

Ολα τα ανθρώπινα δημιουργήματα, όλα όσα αξίζει να αγοραστούν σ' αυτό τον κόσμο, δεν θα υπήρχαν εάν δεν υπήρχε η ελευθερία του ανθρώπινου πνεύματος που κάνει τον άνθρωπο να οραματίζεται και κατόπιν να σχεδιάζει και να δημιουργεί από Παρθενώνες μέχρι αυτοκίνητα και στερεοφωνικά. Ολα αυτά τα υπέροχα που κατακλύζουν τις φωτισμένες βιτρίνες των σύγχρονων μεγαλουπόλεων δεν θα υπήρχαν, χωρίς τον οραματισμό εκείνων των λίγων δημιουργικών ανθρώπων που χτίζουν το καινούργιο, το διαφορετικό. Πίσω από κείνο το λαμπερό αντικείμενο που ερεθίζει το καταναλωτικό μας ένστικτο βρίσκεται η έμπνευση και ο μόχθος πολλών συνανθρώπων μας που μόχθησαν για να το δημιουργήσουν. Μ' άλλα λόγια, ποια θα ήταν στ' αλήθεια η σημασία του χρήματος αν δεν υπήρχαν όλα αυτά τα γεννήματα του ανθρώπινου πνεύματος...