Από την Αποκριά στην Καθαρά Δευτέρα

Γράφει ο Διονύσης Ν. Μουσμούτης

Η Αποκριά είναι η περίοδος των τριών εβδομάδων πριν από την Καθαρή Δευτέρα, οπότε αρχίζει και η μεγάλη νηστεία της Σαρακοστής.

Αποκριά (αποκρεά) σημαίνει αποχή από το κρέας.

Σύμφωνα με κάποιους μελετητές, οι ρίζες των εθίμων της Αποκριάς βρίσκονται στην αρχαιότητα, στις πομπές που γίνονταν κατά τη διάρκεια των Ελευσίνιων Μυστηρίων (που μαζί με τα Διονύσια ήταν οι πρόγονοι του σημερινού καρναβαλιού), για να μεταφερθεί το Ιερό Πέπλο της Αθηνάς στον Παρθενώνα, μέσω της Ιεράς Οδού.Παρήλαυνε επίσης και μια μικρογραφία «Ιεράς Νηός» (Πάραλος, Σαλαμινία) πάνω σε τροχούς. Σε αρχαία αγγεία συναντάμε παράσταση του Διονύσου να κάθεται πάνω σε ένα τέτοιο πλοίο. Σε αυτή την τελετή ανάγεται η προέλευση της λέξης Καρναβάλι, από τις λατινικές λέξεις «carrus navalis», που σημαίνει ναυτικό αμαξίδιο. Κατά μία άλλη εκδοχή, η λατινογενής λέξη «Καρναβάλι» αποτελείται από τις λέξεις carne = κρέας και vale = χαιρετώ.

Ο Γεώργιος Μέγας στο βιβλίο του Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας (Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2003) σημειώνει χαρακτηριστικά: «Οι Απόκριες, όπως παντού, είναι και στην Ελλάδα περίοδος ευθυμίας και διασκεδάσεων. Πριν μπει στο πέλαγος της Μεγάλης Σαρακοστής, ο χριστιανός, που θα νηστεύει και θα πενθήσει εφτά ολόκληρες εβδομάδες -ούτε γάμοι ούτε χοροί και πανηγύρια γίνονται ούτε φορούν κοσμήματα οι γυναίκες στο διάστημα αυτό- αισθάνεται την ανάγκη να διασκεδάσει, να κάνει κάθε είδους τρέλα. Γι' αυτό άλλοτε η αρχή του Τριωδίου αναγγελλόταν είτε με πυροβολισμούς είτε με τον δημόσιο τελάλη είτε με τα τύμπανα. Π.χ., στην Υδρα η Αποκριά μπαίνει με τα ταμπούρλα την ημέρα του Αγίου Αντωνίου (17 Ιανουαρίου). Αρχίζουν και βαράνε τα ταμπούρλα σ' όλες τις γειτονιές και γίνεται ένας μεγάλος αλαλαγμός. Στη Λάστα της Γορτυνίας ένας φώναζε δυνατά ότι πλησιάζει η Αποκριά και όποιος δεν έχει θρεφτάρι, ν' αγοράσει. Γιατί Αποκριά ίσον φαγοπότι, και πρώτη φροντίδα πρέπει να είναι η προμήθεια του σφαχτού. Κάθε σπίτι τώρα πρέπει να ματώσει, δηλαδή κάτι να σφάξει. Σφάζουν κυρίως γουρούνι και σε πολλούς τόπους, όπως στην Πελοπόννησο, εξετάζουν τα σπλάχνα του (σπλήνα, χολή, καρδιά) και βγάζουν από αυτά μαντεύματα για το μέλλον».

Μέχρι πριν από τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο η Αποκριά γιορταζόταν στην Ελλάδα με παρέες μεταμφιεσμένων που κυκλοφορούσαν στους δρόμους τραγουδώντας άσεμνα και σκωπτικά τραγούδια. Το κέφι ήταν πηγαίο και άφθονο. Ομως αυτά χάθηκαν σε μικρό ή μεγάλο βαθμό και επικράτησαν τυποποιημένες εορταστικές εκδηλώσεις, με αποκριάτικες στολές και άρματα.

Η πρώτη βδομάδα της Αποκριάς ξεκινάει την Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου μέχρι την Κυριακή του Ασώτου, που μπαίνουμε στο Τριώδιο. Τούτη η βδομάδα, όταν αρχίζουν και σφάζουν τους χοίρους που έχουν και θρέφουν για τον σκοπό αυτό, λέγεται Προφωνή ή Προφωνέσιμη.

Η δεύτερη εβδομάδα, από την Κυριακή του Ασώτου μέχρι την Κυριακή της Κρεοφάγου ονομάζεται Κρεατινή ή Ολόκριγια, επειδή τότε οι Χριστιανοί δεν κρατούν Τετάρτη και Παρασκευή, αλλά τρώνε «ό,τι να 'ναι».

Τέλος, η τρίτη βδομάδα, της Τυρινής, που ξεκινά την Κυριακή της Κρεοφάγου και τελειώνει την Κυριακή της Τυροφάγου, την παραμονή δηλαδή της Καθαράς Δευτέρας, λέγεται έτσι επειδή κατά τη διάρκεια αυτής καταλύονται κυρίως τα τυροκομικά, μέχρι, μάλιστα, εξαντλήσεώς τους, αφού αμέσως μετά ακολουθεί η αυστηρή νηστεία της Σαρακοστής. Είναι και η τελευταία βδομάδα της Αποκριάς, η οποία και γιορτάζεται περισσότερο από όλες, με γλέντια και ξεφαντώματα, μασκαρέματα και καρναβάλια.

Αναζητώντας την ιστορία του καρναβαλιού σίγουρα θα χαθούμε σε δεκάδες ανιμιστικές εκδηλώσεις, που με τη μια ή με την άλλη μορφή ήταν και εξακολουθούν να είναι παρούσες στις παραδόσεις όλων των λαών. Από τη βόρεια Ευρώπη μέχρι τη νότια Αμερική και από την Αφρική μέχρι την Ιαπωνία, παρόμοιες γιορτές μετρούσαν τις αλλαγές των εποχών μέσα από την ανάμειξη δοξασιών και πραγματικότητας, γήινων γιορτών και θρησκευτικής τελετουργίας. Οσο για τη μεταμφίεση και τη μάσκα, εκτός του ότι είναι τόσο παλιά όσο και ο άνθρωπος, είναι ένα φαινόμενο τόσο κοινό σε όλους τους πολιτισμούς και όλες τις θρησκείες, που αποτελεί συχνά μία από τις σημαντικότερες πηγές στην προσπάθεια της μελέτης τους.

Στην κυριολεξία Αποκριά σημαίνει το σταμάτημα της κρεοφαγίας, όπως και το λατινικό καρναβάλι σημαίνει το ίδιο ακριβώς, carnen levare. Η γιορτή της Αποκριάς έχει προχριστιανική προέλευση και αντιστοιχεί στις διονυσιακές γιορτές των αρχαίων Ελλήνων και στα Σατουρνάλια των Ρωμαίων, που γίνονταν προς τιμήν του θεού Κρόνου (ως προστάτη της σποράς), διαρκούσαν μία εβδομάδα και άρχιζαν στις 17 Δεκεμβρίου. Ο πατέρας της ελληνικής λαογραφίας Νικόλαος Πολίτης γράφει ότι τα αποκριάτικα έθιμα έχουν τις ρίζες τους στα Λουπερκάλια των αρχαίων Ρωμαίων, που άρχιζαν στις 15 Φεβρουαρίου και γιόρταζαν τη γονιμότητα της γης και των ζώων.

Η Αποκριά καθιερώθηκε από την Εκκλησία προς τα τέλη του 6ου αιώνα, σήμερα όμως έχει χάσει την αρχική σημασία της και πλέον για τους περισσότερους σημαίνει μια περίοδο μεταμφιέσεων, γλεντιού και ελευθεριότητας πριν από τη Σαρακοστή.

Η χαρακτηριστικότερη εκδήλωση της Αποκριάς, που τηρείται ιδιαίτερα στις μέρες μας, είναι οι μεταμφιέσεις. Στο παραδοσιακό πλαίσιο υπάρχει κατά τόπους ποικιλία μεταμφιέσεων (Κουδουνάτοι, Κουκούγεροι, Μπούλες, Γενίτσαροι, Γέροι και Κορέλες, Βλάχικος γάμος κ.ά.), με αναπαραστάσεις γαμήλιας πομπής, θανάτου και νεκρανάστασης, σατιρισμούς και παρωδίες δικαστηρίου, τιμωρίες (κρεμάλα) αλλά και χάρη, δίκες δικαστών ή του Αγά (σε πολλά νησιά). Στη Σίφνο γίνεται αναπαράσταση του Χορού του Κυρ Βοριά, στην Πάρο και στη Χίο, αναπαράσταση της εκδίωξης των πειρατών. Η ελευθεροστομία και τα αστεία, γιατί «το καλεί η μέρα», είναι το κυριότερο χαρακτηριστικό των εκδηλώσεων της Αποκριάς. Μεταμφιέσεις γίνονται σε ολόκληρη την Ελλάδα αλλά και στην Ευρώπη: καμουζέλες, μούσκαροι, μασκαράδες, καρνάβαλοι (maschera, carnevale < carne levare = αποχαιρετισμός του κρέατος).

Αλήθεια, τι χωράει σε ένα αφιέρωμα; Χωρίς να υπάρχει διάθεση προσπεράσματος, οι επιλογές είναι απολύτως ενδεικτικές και μάλλον συμπτωματικές. Δεν είναι δυνατόν σε ένα αφιέρωμα δέκα σελίδων να καλυφθούν τα δρώμενα όλων των περιοχών της Ελλάδας. Ομως, χωράει ένα αφιέρωμα για την Αποκριά σε ένα ένθετο που αφορά κατά κύριο λόγο το βιβλίο και τα περί αυτό; Μήπως δείχνει ολίγον «τουριστικόν»; Διόλου. Η άποψή μας είναι απόλυτη και σαφής, εφόσον η αντιμετώπιση που προτείνουμε έχει να κάνει αποκλειστικά και μόνο με την επιστήμη της λαογραφίας. Από την άλλη, αποφασίσαμε, σε καιρούς αρκετά δύσθυμους έως μελαγχολικούς, ολίγον να ευθυμήσουμε...

Στήνουν νέα μεγάλη πολιτική παγίδα

Του Γιώργου Κράλογλου

Πριν 35 χρόνια οι τότε πολιτικοί και πολιτική της Νέας Δημοκρατίας οδήγησαν μέσα σε μια νύχτα σχεδόν εκτός του παιχνιδιού της οικονομίας τον Στρατή Ανδρεάδη στο όνομα της «εξυγίανσης» και της δήθεν αποχουντοποίησης. Στην ουσία ο Ανδρεάδης λόγω επιχειρηματικής αλαζονείας απλώς σταμάτησε να «χορεύει» στο ρυθμό που επιθυμούσαν οι πολιτικοί.

Οι (γνωστές) λεπτομέρειες δεν είναι της παρούσης. Οι όμιλοι Νιάρχου και Μποδοσάκη ακολούθησαν το δρόμο της διάλυσης γιατί το επέβαλε η «εξυγίανση» που δεν διέφερε ούτε σε λόγους ούτε σε αφορμή από την προηγούμενη «εξυγίανση».

Άρχισε τότε να ριζώνει η έννοια συναλλαγή και πελατειακές σχέσεις. Ποιος όμως θα μιλούσε για συναλλαγή όταν το σύνθημα για το λαό ήταν «αποχουντοποίηση για το καλό της μεταπολίτευσης»;

Μετά από μία πενταετία οι τότε πολιτικοί και πολιτικοί του ΠΑΣΟΚ στο όνομα της «εξυγίανσης» της βιομηχανίας και με το «κόλπο-γκρόσο» των «προβληματικών επιχειρήσεων που θα αποδίδοντο καθαρές στο λαό» έσωσαν κυριολεκτικά (σε ορισμένες περιπτώσεις και από την φυλακή) 35 και πλέον ομίλους κατεστραμμένους για διάφορους λόγους (μεταξύ των οποίων και πολιτικοί λόγοι). Ήταν τότε που κανείς δεν ζήτησε λογαριασμό για τα λεφτά των φορολογουμένων όταν οι περιβόητες προβληματικές επιχειρήσεις «του λαού» πουλήθηκαν μόνο για οικόπεδα. Ήταν τότε που δεν δόθηκε λογαριασμός ούτε για κάτι κρατικούς Οργανισμούς εμπορίου καφέ, ξυλείας και άλλων κομπινών που αφού κατασπάραξαν τα λεφτά των φορολογουμένων εξαφανίσθηκαν. Ήταν τότε που η διαπλοκή, οι πελατειακές σχέσεις, η νομενκλατούρα και η συναλλαγή με μίζες και «πάσες» μεταξύ όλων των κομμάτων ριζώθηκε για τα καλά και άρχισε να διακλαδώνεται. Και μάλιστα με κατοχύρωση της νομενκλατούρας αφού με νόμο οι Διοικήσεις κρατικών Οργανισμών και κρατικών επιχειρήσεων απηλλάσσοντο από κάθε διαχειριστική ευθύνη...

Ήταν τέλος τότε που δικαιολογείτο οι Διοικητές Οργανισμών να βάζουν και επισήμως ένα δωράκι στην τσέπη τους...

Δύο χρόνια μετά και αφού είχαμε «καθαρίσει» με τα «παλαιά τζάκια» αρχίσαμε να ακούμε ότι «στην Ελλάδα θα χτίσουμε νέα τζάκια επιχειρηματιών».

Και πάλι βέβαια στο όνομα της «εξυγίανσης» της οικονομίας.

Το «χτίσιμο» ξεκίνησε... Και το μεγαλύτερο «νέο τζάκι» της εποχής ήταν ο όμιλος Κοσκωτά. Το γνωστό σε όλους μας «νέο τζάκι» που κυριολεκτικά ανατινάχθηκε πάλι από τους «προστάτες» της «εξυγίανσης» όταν χρειάστηκε για καθαρά πολιτικούς λόγους να στραφεί σε κάτι άλλο η προσοχή της κοινής γνώμης.

Στην επόμενη διετία αρχίζει ο διωγμός των πολυεθνικών με μπροστάρηδες τις συντεχνίες και πάτρωνες τους πολιτικούς όλων των κομμάτων πάλι στο όνομα της «εξυγίανσης» . Μέσα δε στον αλαλαγμό των διωγμών κανείς δεν πρόσεξε ότι οι πολυεθνικές και οι ξένοι όμιλοι φρόντισαν «να την κάνουν» (που λέει και ο λαός) «με ελαφρά πηδηματάκια» για να απαγκιστρώνονται από την ελληνική οικονομία και το μέλλον της.

Την δεκαετία του 1990 είχαμε την αισχρή πολιτική ομολογία ότι κυβερνήσεις έπεσαν γιατί επιδιώκοντας να «εξυγιάνουν» τις κρατικές προμήθειες και το κύκλωμα καυσίμων υπονόμευσαν συμφέροντα ομίλων.

Και ερχόμαστε στην δεκαετία του 2000 όπου και πάλι στο όνομα της «εξυγίανσης» της πολιτικής ζωής και του δημόσιου τομέα τα σκάνδαλα, οι διαπλοκές, οι μίζες, οι αρπαχτές, οι λοβιτούρες, και οι λαμογιές γίνονται το «μεταπτυχιακό» και το «ντοκτορά» των Ελλήνων πολιτικών.

Ταυτόχρονα οι συντεχνίες που ξέρουν από μέσα και απ΄ έξω τα πλυμένα και τα άπλυτα των κομμάτων αφηνιάζουν με απαιτήσεις και παρεμβάσεις στην πολιτική σκηνή.

Σήμερα λοιπόν που η χώρα για να συγκριθεί με άλλες χώρες του Νότου (Ισπανία, Πορτογαλία, Ιταλία) αλλά και του Βορρά της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Βέλγιο αλλά και Γερμανία) με τα ίδια ή περίπου τα ίδια προβλήματα οικονομικής κρίσης τι έχει να αντιπαραθέσει για να απομακρύνει τις «έξωθεν παρεμβάσεις»; Ρεζίληδες Έλληνες πολιτικούς που χωρίς ντροπή ομολογούν ότι πήραν μίζες

Ρεζίληδες πολιτικούς που δεν είχαν πάρει χαμπάρι... ότι οι αρπαχτές γινόντουσαν στο διπλανό τους γραφείο. Ρεζίληδες πολιτικούς που μετείχαν στην πολιτική σκηνή όλα αυτά τα χρόνια και παραμένουν χωρίς να ντρέπονται.

Ρεζίληδες πολιτικούς που στοχοποιούν και κυνηγούν άλλους πολιτικούς πάλι στο όνομα της «εξυγίανσης». Ρεζίληδες επικεφαλής συντεχνιών και Οργανώσεων που στο όνομα δήθεν της προστασίας του ελληνικού λαού διώχνουν όλες τις δουλειές που φέρνουν στην Ελλάδα κεφαλαιούχοι, κρουαζιερόπλοια, αλλά και επενδυτές από την άλλη άκρη του πλανήτη. Η ανεργία βεβαίως δεν τους λέει τίποτε

Τώρα είναι λοιπόν που στήνεται η νέα μεγάλη πολιτική παγίδα του λαού. Όλοι αυτοί που ρεζίλεψαν την χώρα και τον λαό της. Όλοι αυτοί που μας αφαίρεσαν το δικαίωμα να αντιπαρατεθούμε ως ίσιοι προς ίσους στην Ευρώπη γιατί οι Έλληνες είναι απατεώνες. Τα ίδια πρόσωπα της ίδιας πολιτικής σκηνής της μεταπολίτευσης (με εξαίρεση τους απόντες λόγω φυσικού θανάτου και μόνο) υπόσχονται πάλι «εξυγίανση» της Ελλάδας.

Τι έχω να προτείνω; Λυπάμαι αλλά φοβάμαι να προτείνω λύση ακόμη και μέσω εκκλησίας...

πηγη CAPITALGR

Δεν έχει νόημα να κλείνουμε τα μάτια

Της Μάρθας Καϊτανίδη

«Όποιος μπορεί να νιώσει ερωτική έλξη για ένα παιδί τόσο μικρό και αγνό σαν την Τζούλια πρέπει να είναι πολύ άρρωστος». Τα παραπάνω δήλωσε η Μόνικα Λίρα, η μητέρα της 7χρονης χορεύτριας που επιλέχτηκε να ηγηθεί της φετινής παρέλασης στο σαμπαδρόμιο.

Και σαφώς έχει δίκιο. Είναι αρρώστια και μάλιστα βαριά και ακατανόητη. Είναι όμως γεγονός πως η ασθένεια αυτή δεν είναι τόσο σπάνια- όσο θέλουμε να πιστεύουμε. Πάνω σε αυτήν έχουν «χτιστεί» κερδοφόρες επιχειρήσεις. Και η εικόνα ενός ημίγυμνου παιδιού- όσο αθώο κι αν είναι- δεν είναι παρά το δόλωμα για να ανοίξουν οι επιμελώς κρυμμένες άρρωστες ορέξεις.

Ο σεξοτουρισμός γεμίζει τα τσάρτερ του «σεξ» με πελάτες όλο τον χρόνο. Η ανοχή στην παρανομία έχει ως αποτέλεσμα χώρες όπως η Ταϊλάνδη, οι Φιλιππίνες και η Βραζιλία να αποτελούν «καυτούς» προορισμούς. Το 1996 είχε υπολογιστεί πως 200.000 παιδιά στη Βραζιλία έχουν πέσει θύματα πορνείας.

Τα στατιστικά δεδομένα που περιγράφουν αυτήν την αρρώστια προκαλούν αποστροφή, δεν έχει νόημα όμως να κλείνουμε τα μάτια μας. Συμβαίνει...

Υπάρχει όμως και μία δεύτερη διάσταση, που δίχασε τη Βραζιλία. Η Τζούλια δεν είναι παρά ένα παιδί και αυτό το επιβεβαίωσαν τα δάκρυά της. Ο φόβος που της προκάλεσαν τα φώτα της δημοσιότητας την έκαναν να κρυφτεί στην αγκαλιά του πατέρα της- όπως ακριβώς θα αντιδρούσε κάθε παιδί.  Ανέλαβε να βγάλει εις πέρας μια υποχρέωση που δύσκολα αντέχουν να σηκώσουν τόσο μικροί ώμοι. Υπολογίζεται πως 730.000 τουρίστες κατέφτασαν στο Ρίο για να συμμετάσχουν στο μεγάλο πάρτι.

Στον ρόλο της βασίλισσας του Ρίο έχουμε συνηθίσει πληθωρικές γυναίκες, το σώμα των οποίων υπακούει στον ρυθμό της σάμπα, μαγνητίζοντας το ενδιαφέρον. Πάνω απ΄ όλα όμως είναι γυναίκες έτοιμες να αντιμετωπίσουν τα αχόρταγα βλέμματα.

Οι ρίζες της Αποκριάς στα βυζαντινά χρόνια

Του Τ. ΚΑΤΣΙΜΑΡΔΟΥ

( katsimar@yahoo.gr )

Οι απόκριες (οι γιορτές στην ύπαιθρο) και το καρναβάλι (οι εκδηλώσεις στ' αστικά κέντρα), στη σημερινή χοντρικά μορφή τους, διαμορφώθηκαν τη βυζαντινή περίοδο.

Συμπεριλάμβαναν ένα πλήθος παμπάλαιων εθίμων, αλλά κυρίως εκφράζανε την ανάγκη για ψυχαγωγία, την απελευθέρωση από τα «μη» και τις απαγορεύσεις μιας κατεξοχήν καταπιεστικής κοινωνίας για τους πολλούς.

Σηματοδοτούν τη μετάβαση από τον χειμώνα προς την άνοιξη, συνδυάζοντας γήινες - υλικές απολαύσεις και μεταφυσικές ανησυχίες. Το λατρευτικό-μαγευτικό σκέλος υποχώρησε με την πάροδο του χρόνου.

Ενισχύθηκε και κυριάρχησε το ψυχαγωγικό. Τόσο, που σήμερα οι απόκριες να ορίζονται από τους λαογράφους ως χρονική περίοδο των μεταμφιέσεων, του γλεντιού, των ελευθεριοτήτων.

Σύμφωνα με τον κλασικό ορισμό του Γ. Μέγα «οι Απόκριες, όπως παντού, είναι και στην Ελλάδα περίοδος ευθυμίας και διασκεδάσεων. Πριν μπει στο πέλαγος της Μεγάλης Σαρακοστής, ο χριστιανός, που θα νηστεύει και θα πενθήσει εφτά ολόκληρες εβδομάδες -ούτε γάμοι, ούτε χοροί και πανηγύρια γίνονται, ούτε φορούν κοσμήματα οι γυναίκες στο διάστημα αυτό- αισθάνεται την ανάγκη να διασκεδάσει, να κάνει κάθε είδους τρέλα. Γι' αυτό άλλοτε η αρχή του Τριωδίου αναγγελλόταν είτε με πυροβολισμούς είτε με τον δημόσιο τελάλη είτε με τα τύμπανα...»

Στο Μεσαίωνα

Πότε εισβάλλουν στη μεσαιωνική ζωή οι Απόκριες είναι δυσδιάκριτο. Οι περισσότεροι μελετητές δέχονται ότι αυτό γίνεται βαθμιαία. Σύμφωνα με τον πρωτοπόρο νεοέλληνα «μεσαιωνολόγο» Κ. Σάθα τ' όνομα απόκρεως βρίσκεται για πρώτη φορά στα χρόνια του Ιουστινιανού (6ος αιώνας). Δηλώνονταν μ΄ αυτό οι τελευταίες μέρες πριν από τη Σαρακοστή προς το Πάσχα. Ο χρονογράφος Θεοφάνης μιλά για τη «προ της νηστείας του Πάσχα Αποκρεωσίμου».

Δυο αιώνες αργότερα - στην περίοδο των εικονομάχων βασιλέων - η λέξη εκφράζει κάποιες βακχικές γιορτές. Την εποχή των Παλαιολόγων είναι συνυφασμένη και με το θέατρο.

Ο Φαίδων Κουκουλές, που πρώτος ασχολήθηκε συστηματικά με τα λαϊκά θεάματα και τις διασκεδάσεις στο Βυζάντιο, αναφέρει ότι υπαινιγμούς για διασκεδάσεις, τραγούδια και παιχνίδια στις απόκριες βρίσκουμε από τον 8ο αιώνα. Ετσι, στους κατηχητικούς λόγους του Θεοδώρου Στουδίτου διαβάζουμε ότι την «ημέραν ταύτην άδουσιν άσματα δαιμονικά, ήγουν τραγούδια και παίζουν ωσάν μικρά παιδιά».

Σύμφωνα με το εξελικτικό σχήμα, που υιοθετεί ο Σάθας (το διατυπώνει για πρώτη φορά στο κυριακάτικο περιοδικό «Εστία» το 1878), οι απόκριες προέρχονται από τις ρωμαϊκές καλένδες (γιορτές για την έναρξη του μήνα και της χρονιάς). Με την πάροδο των αιώνων συμπόσια, θεατρικές παραστάσεις και μασκαρέματα από διάφορες εορταστικές εκδηλώσεις συγχέονται και την υστεροβυζαντινή περίοδο προκύπτουν ως σύνθεση οι απόκριες.

Σχηματικά, σε μια εκκλησιαστική ανάγνωση καταρχήν υπήρχε η περίοδος προπαρασκευής για το Πάσχα, η Mεγάλη Σαρακοστή. Από τον 6ο αιώνα άρχισαν να προστίθενται εβδομάδες προετοιμασίας για τη νηστεία και σταδιακής αποχής από το κρέας και τα γαλακτοκομικά. Ετσι, τελικά, καθιερώθηκαν τρεις εβδομάδες προετοιμασίας πριν από τη Mεγάλη Σαρακοστή. Δυσβάστακτο το βάρος των σαράντα ημερών και θέλει παρατεταμένη «προετοιμασία»...

Το ανατρεπτικό μήνυμα της αποκριάς 

Καθολική αντιστροφή των κοινωνικών ρόλων

Τι είναι η αποκριά; Μια απάντηση, μέσα στις τόσο πολλές, εναρμονισμένη με το ανάλαφρο πνεύμα την ημερών θα ήταν: Είναι ακριβώς το αντίθετο απ' αυτό που υποδηλώνει το όνομά της! Οχι αποχή από το κρέας, αλλά κρεοφαγία! Πέρα από περιόδους, προέλευση των λατρευτικών εθίμων, εθνικών τύπων διασκέδασης και τοπικών χαρακτηριστικών, τούτη η ανατροπή είναι ένα κοινό γνώρισμα. Ισχύει, μάλιστα, τόσο για τον παραδοσιακό γιορτασμό στην ύπαιθρο, αλλά και για το μεταγενέστερο αστικό καρναβάλι, που διαμορφώθηκε για μαζικούς ψυχαγωγικούς σκοπούς
Η εκπληκτική ομοιότητα στα πιο διαφορετικά μήκη και πλάτη της Γης δεν μπορεί να οφείλεται αποκλειστικά ή κυρίως σε δάνεια. Κατά κάποιον τρόπο είναι επακόλουθο ενός γενικού κώδικα «μιας διαχρονικής πολυεθνικής γλώσσας του λαϊκού γέλιου, του λαϊκού καρνάβαλου», όπως έχει επισημανθεί.

Σε μια κλασική μελέτη του ο Γ. Κιουρτσάκης θέτει από την άποψη, που ενδιαφέρει εδώ, ως εξής το θέμα: «Οι καρναβαλικές γιορτές που τελούν πρωταρχικά ένα κοσμικό γεγονός -την εναλλαγή των εποχών και την ανανέωση της φύσης- διακρίνονται από την κοινή τάση να αντιστρέφουν επίμονα και συστηματικά την τάξη και τις ιεραρχίες της κοινωνίας. Το γύρισμα του χρόνου εκφράζεται με ένα καθολικό αναποδογύρισμα. Την οικοδόμηση ενός κόσμου από την ανάποδη, όπου οι άνθρωποι βγάζουν τα ρούχα τους και τα ξαναφορούν ανάποδα, οι άντρες ντύνονται γυναίκες και οι γυναίκες άντρες, ο ζητιάνος ενθρονίζεται βασιλιάς και ο καντηλανάφτης πάπας, ο τρελός ανακηρύσσεται σοφός...»

Τα συστατικά στοιχεία

Προχωρώντας από τις αρχαίες αγροτικές κοινωνίες στις μεσαιωνικές και τις νεότερες, το γέλιο, οι αστεϊσμοί, οι βωμολοχίες, η διακωμώδηση γίνονταν συστατικά στοιχεία των γιορτασμών της γονιμότητας και της βλάστησης στην εναλλαγή των εποχών. Τα στοιχεία αυτά κατείχαν δεσπόζοντα ρόλο στο τελετουργικό.

Η σημασία τους, σύμφωνα με τον θεωρητικό και ιστορικό της λογοτεχνίας, Μιχαήλ Μπαχτίν, έγκειται: στην καθολικότητά τους (γελοιοποίηση όλων των πλευρών της ζωής), στην αμφισημία τους (καταλύουν και οικοδομούν, εκθρονίζουν και ενθρονίζουν, σκοτώνουν και ανασταίνουν), στην απελευθερωτική τους δύναμη (διακοπή απαγορεύσεων και ιεραρχικών φραγμών) και τέλος στην ανάδειξη της «λαϊκής ανεπίσημης αλήθειας», έναντι της επίσημης αλήθειας των εξουσιαστών.

Η συσσωρευμένη αρνητική ενέργεια, οι καταπιεσμένες, ανεκπλήρωτες σωματικές επιθυμίες βρίσκουν πρόσκαιρη διέξοδο στο καρναβάλι και τα λαϊκά δρώμενα που το συνοδεύουν. Η κουλτούρα του καρναβαλιού και του γέλιου, η οποία αντιπαρατίθεται στην επίσημη κρατούσα κουλτούρα, αποτελούσε την πεμπτουσία των λαϊκών διασκεδάσεων τον Μεσαίωνα και την Αναγέννηση.

Οταν οι γιορτές της βλάστησης περνούν από την ύπαιθρο στις πόλεις (είτε πρόκειται για τις πόλεις της κλασικής Ελληνικής αποχής, είτε της Ρωμαϊκής, είτε της Μεσαιωνικής εποχής), πέρα από τις όποιες διαφοροποιήσεις στο τελετουργικό, αποκτούν ένα επιπλέον χαρακτηριστικό γνώρισμα, το οποίο τις συνοδεύει μέχρι τις μέρες μας.

Πρόκειται για την αντιστροφή των κοινωνικών ρόλων και την κατάργηση των ιεραρχιών.

Πώς οι Απόκριες «άντεξαν» στο πέρασμα του χρόνου

Μεταμφιέσεις

Στους πρωτοβυζαντινούς χρόνους αναφορές σε μεταμφιέσεις αντρών σε γυναίκες και αντίστροφα γίνονται ήδη από τον 4ος αιώνα. Τον επόμενο, μάλιστα, μνημονεύονται, ανάμεσα στ΄ άλλα, μεταμφιέσεις στρατιωτών με σκοπό να διακωμωδήσουν αξιωματικούς τους. Πρόκειται μάλλον για δρώμενα κατά τα Θεοφάνια.

Διαχρονικότητα

Παρά τις εκκλησιαστικές απαγορεύσεις και καταδίκες από νωρίς (7ος αιώνας) οι μεταμφιέσεις συνεχίζονται. Μάλιστα, κατά τον 10ο αιώνα γίνεται μνεία και για κληρικούς μέσα στην εκκλησία μεταμφιεσμένους σε διάφορα ζώα! Τα κατάλοιπα «των ειδωλολατρικών εορτών» άντεξαν και, τελικά, έγιναν αναγκαστικώς ανεκτά.

Η εδραίωση

Τον 13ο αιώνα φαίνεται ότι έχει πια διαμορφωθεί σε γενικές γραμμές η περίοδος των απόκρεω στο Βυζάντιο. Γίνεται λόγος για διασκεδάσεις στην Κωνσταντινούπολη οι οποίες διαρκούν τρεις βδομάδες. Την ίδια περίπου περίοδο ανάλογες διαδικασίες παρατηρούνται στη Γαλλία, την Ιταλία, τη Γερμανία και σε άλλες χώρες.

Το «Μακελλαρικόν» έθιμο

Αρκετοί ειδικοί θεωρούν ότι ένας από τους τακτικούς αγώνες στον περίφημο Ιππόδρομο της Κωνσταντινούπολης αποτελεί «γέφυρα» μεταξύ των παλιότερων δρώμενων στη Ρώμη και της χριστιανικής αποκριάς. Πρόκειται για δρώμενα γνωστά με την ονομασία «Μακελλαρικόν ιπποδρόμιον», που γίνονταν τον Φεβρουάριο, λίγο πριν από την αρχή της Τεσσαρακοστής. Τα οργάνωναν οι κρεοπώλες σύμφωνα με την παράδοση των ρωμαϊκών Λουπερκαλίων. Η γιορτή αυτή στην αρχαία Ρώμη ήταν αφιερωμένη στην αρχή της άνοιξης. Λόγω του χαρακτήρα της και της περιόδου του γιορτασμού θεωρείται ότι σ΄ αυτά εντοπίζονται οι ρίζες του αστικού καρνάβαλου.