Τον 20ό αιώνα, η Ευρώπη έπασχε από καρκίνο: τον ολοκληρωτισμό.
Ναζισμός, σταλινισμός, δεκάδες εκατομμύρια νεκροί.
Το 1945, και αργότερα το 1989, νομίζαμε ότι τον είχαμε νικήσει. Γινόταν λόγος για το «τέλος της ιστορίας».
Όμως, στη Δυτική Ευρώπη, δεν τον εξαλείψαμε ποτέ πραγματικά.
Αφαιρέσαμε τον ορατό όγκο: τις στολές, τα στρατόπεδα, τους δικτάτορες. Αφήσαμε, όμως, πίσω τα νοσούντα κύτταρα.
Αυτό που απέμεινε είναι η πεποίθηση ότι ένα κέντρο πρέπει να αποφασίζει για όλα, ότι το κράτος πρέπει να διαχειρίζεται τα πάντα, ότι οι λαοί πρέπει να καθοδηγούνται παρά τη θέλησή τους.
Και αυτά τα κύτταρα βρήκαν ένα νέο σώμα για να αναπτυχθούν: την Ευρωπαϊκή Ένωση. Έναν μηχανισμό που συγκεντρώνει την εξουσία, επιβάλλει την ομοιομορφία, αποφασίζει για λογαριασμό των λαών και αντιμετωπίζει κάθε έθνος που προβάλλει αντίσταση ως μια ανωμαλία που χρήζει διόρθωσης.
Η ασθένεια επιστρέφει.
Πρόκειται για υποτροπή — πιο αθόρυβη, πιο αργή, πιο «ευγενική». Αλλά είναι η ίδια ακριβώς ασθένεια.
Είναι επιτακτικό να το κατανοήσουν αυτό οι άνθρωποι.
Το μόνο ερώτημα που έχει σημασία τώρα είναι το εξής: θα σκοτώσει αυτή τη φορά τον οργανισμό;
Για να απαντήσετε σε αυτό, πρέπει να δείτε τον κόσμο όπως τον βλέπω εγώ: ως έναν οργανισμό.
Ένα κύτταρο είναι ένας οργανισμός. Ένα όργανο είναι ένας οργανισμός. Ένας άνθρωπος είναι ένας οργανισμός. Μια οικογένεια, μια επιχείρηση, ένα έθνος είναι οργανισμοί. Και η ανθρωπότητα, στο σύνολό της, είναι ένας οργανισμός.
Δεν πρόκειται απλώς για μια μεταφορά. Είναι ένα πρίσμα που εξηγεί πολλά.
Ένας υγιής οργανισμός δεν διοικείται από ένα κέντρο που ελέγχει τα πάντα. Ο εγκέφαλός σας δεν δίνει εντολές σε κάθε κύτταρο για το πώς να διαιρεθεί, πώς να αναπνεύσει ή πώς να αυτοεπισκευαστεί. Κάθε κύτταρο γνωρίζει πώς να επιτελεί το έργο του. Κάθε όργανο διαθέτει τη δική του αυτονομία. Το συκώτι δεν ζητά άδεια από την καρδιά. Το σύστημα λειτουργεί επειδή είναι αποκεντρωμένο και επειδή κάθε επίπεδο επιτελεί αυτό που γνωρίζει να κάνει καλύτερα.
Ακριβώς έτσι λειτουργεί μια υγιής κοινωνία. Το άτομο διαχειρίζεται τη ζωή του. Η οικογένεια ανατρέφει τα παιδιά της. Η επιχείρηση δημιουργεί αξία. Η τοπική κοινωνία διαχειρίζεται τα ζητήματα που την αφορούν. Το έθνος προστατεύει και διευθετεί ζητήματα που κανείς άλλος δεν μπορεί να διευθετήσει. Κάθε επίπεδο έχει τον ρόλο του και κανένα δεν καταβροχθίζει τα υπόλοιπα.
Και μετά, υπάρχει η ασθένεια.
Στη βιολογία, υπάρχει ένας όρος για το κύτταρο που «ξεχνά» ότι υπηρετεί έναν οργανισμό, που αρχίζει να αναπτύσσεται ανεξέλεγκτα, συσσωρεύει κάθε διαθέσιμο πόρο και αποικίζει τα γύρω όργανα. Ονομάζεται καρκίνος.
Ο ολοκληρωτισμός είναι ο καρκίνος των ανθρώπινων κοινωνιών. Ένα κέντρο που συνεχώς διογκώνεται, απορροφά την οικονομία, τον πολιτισμό, την παιδεία, την ιδιωτική ζωή, και καταλήγει να σκοτώνει τον ίδιο τον οργανισμό που το τρέφει.
Όμως, ένας οργανισμός μαθαίνει. Είναι η πιο αξιοσημείωτη ιδιότητά του. Το ανοσοποιητικό σου σύστημα θυμάται κάθε λοίμωξη που έχει νικήσει στο παρελθόν. Αναγνωρίζει τον εχθρό τη δεύτερη φορά και αντιδρά ταχύτερα.
Η ανθρωπότητα λειτουργεί με τον ίδιο τρόπο. Μαθαίνει μέσα από δοκιμές, μέσα από λάθη και, πάνω απ’ όλα, μέσα από τον πόνο.
Ο 20ός αιώνας ήταν η μεγάλη μας ασθένεια.
Δοκιμάσαμε διάφορες μορφές ολοκληρωτικού κολεκτιβισμού σε πλήρη κλίμακα: σταλινισμό, χιτλερισμό, μαοϊσμό. Οι σημαίες ήταν διαφορετικές, οι θεωρίες ήταν διαφορετικές, αλλά το μοτίβο ήταν το ίδιο. Η υπόσχεση για έναν «νέο άνθρωπο». Μια νέα τάξη πραγμάτων. Ένας κεντρικός μηχανισμός που γνωρίζει καλύτερα από εσένα τι είναι καλό για σένα. Άτομα που υποβιβάζονται σε γρανάζια, έθνη που διαλύονται μέσα σε ένα εγχείρημα μεγαλύτερο από τα ίδια.
Και κάθε φορά, το αποτέλεσμα ήταν το ίδιο: στρατόπεδα, λιμοί, διώξεις, δεκάδες εκατομμύρια νεκροί.
Αυτοί οι νεκροί αποτελούν την ανοσολογική μας μνήμη. Είναι το τίμημα που πλήρωσε ο οργανισμός για να μάθει να αναγνωρίζει την ασθένεια.
Το πρόβλημα είναι ότι οι παλιοί δαίμονες δεν πεθαίνουν ποτέ πραγματικά. Επιστρέφουν ως zombies,— όχι πια με στολές και παρελάσεις.
Επιστρέφουν με πιο κομψά κοστούμια και πιο ήπιο λεξιλόγιο. Κανείς δεν μιλά πια για ταξική πάλη ή για «ζωτικό χώρο». Τώρα γίνεται λόγος για «διακυβέρνηση», «ρυθμιστικά πλαίσια», «εναρμόνιση», «κοινές αξίες» και «καταπολέμηση της παραπληροφόρησης».
Ωστόσο, η υποβόσκουσα λογική παραμένει η ίδια: συγκεντρωτισμός, τυποποίηση, λήψη αποφάσεων για λογαριασμό του λαού και αντιμετώπιση κάθε αντίστασης ως δυσλειτουργίας που πρέπει να διορθωθεί.
Σήμερα, αυτός ο πειρασμός έχει δύο ονόματα, τα οποία ήδη γνωρίζουμε: το παγκοσμιοποιητικό εγχείρημα και η Ευρωπαϊκή Ένωση.
Και υπάρχει κάτι βαθιά συμβολικό στο γεγονός ότι αυτό εκτυλίσσεται στην Πολωνία.
Η Πολωνία είναι η χώρα όπου ξεκίνησε ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος το 1939. Μια χώρα που διαμελίστηκε ταυτόχρονα από τον Χίτλερ και τον Στάλιν, και που βίωσε τόσο τον ναζισμό όσο και τον κομμουνισμό. Είναι η χώρα της «Αλληλεγγύης» (Solidarność), η οποία άρχισε να ρηγματώνει το σοβιετικό μπλοκ εκ των έσω. Αν υπάρχει κάποιος λαός στην Ευρώπη που διαθέτει αντισώματα απέναντι στον ολοκληρωτισμό, αυτός είναι ο πολωνικός.
Τις τελευταίες ημέρες, η κυβέρνηση του Donald Tusk—Brussels’ golden boy— έδωσε εντολή στην αστυνομία να περικυκλώσει το Συνταγματικό Δικαστήριο. Μια δικαστής, την οποία ο Πολωνός Πρόεδρος είχε αρνηθεί να ορκίσει, ανακοίνωσε την αναστολή των καθηκόντων του προέδρου του Δικαστηρίου, στον οποίο στη συνέχεια απαγορεύτηκε η είσοδος στον ίδιο τον θεσμό του οποίου ηγείται. Ο Πρόεδρος Nawrocki διέταξε την αναστροφή του αεροσκάφους του, ενώ βρισκόταν εν πτήσει, προκειμένου να επιστρέψει εσπευσμένα στη Βαρσοβία. Κατήγγειλε παραβίαση της συνταγματικής τάξης και βίαιη κατάληψη ενός κρατικού οργάνου. Ακόμη και νομικοί του φιλελεύθερου χώρου, οι οποίοι αντιτίθενται στον πρόεδρο του Δικαστηρίου, παραδέχονται ότι δεν υφίσταται καμία νομική βάση για αυτή την αναστολή καθηκόντων.
Ας το ονομάσουμε με το όνομά του: πρόκειται για απόπειρα πραξικοπήματος. Και, κατά την άποψή μου, αυτή είναι η ευρωπαϊκή εγχειρηματική προσπάθεια αποκαλύπτοντας το πραγματικό του πρόσωπο. Όταν η κάλπη και οι θεσμοί δεν οδηγούν προς την επιθυμητή κατεύθυνση, τότε παρακάμπτεις την κάλπη και καταλαμβάνεις τους θεσμούς.
Αν αυτή η απόπειρα κατάληψης της εξουσίας πετύχει, μπορεί κανείς να φανταστεί έναν κόσμο που διολισθαίνει σταδιακά προς έναν τρίτο παγκόσμιο πόλεμο. Μια Ευρώπη που κατακερματίζεται ανάμεσα σε λαούς που αντιστέκονται και δυνάμεις που επιβάλλουν τη θέλησή τους. Και στο τέλος, όλα όσα ανέκαθεν ακολουθούν: στρατόπεδα, λιμοί, διώξεις. Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται, αλλά παρουσιάζει ομοιοκαταληξίες.
Κι όμως, παραμένω αισιόδοξος. Βαθιά αισιόδοξος.
Διότι ο οργανισμός έχει μάθει. Η ανοσολογική μνήμη υπάρχει. Εκατομμύρια άνθρωποι αντιλαμβάνονται το μοτίβο. Διαισθάνονται ότι κάτι δεν πάει καλά, ακόμα κι αν δεν μπορούν ακόμη να το διατυπώσουν με ακρίβεια. Η πληροφορία ρέει πλέον έξω από τα ελεγχόμενα κανάλια. Τα αντισώματα αφυπνίζονται — στην Πολωνία, στην Ουγγαρία, στις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και στη Γαλλία.
Πιστεύω ότι είμαστε ικανοί να μην επαναλάβουμε τα ίδια λάθη. Αλλά για να γίνει αυτό, πρέπει να επιλέξουμε. Και πρέπει να επιλέξουμε έχοντας καθαρή ματιά.
Ο πρώτος δρόμος είναι ο ολοκληρωτισμός. Ο δρόμος του Macron, του Philippe, του Attal και όλων εκείνων που ενσαρκώνουν το παγκοσμιοποιητικό εγχείρημα.
Το πιο ανησυχητικό είναι ότι ούτε οι ίδιοι δεν το συνειδητοποιούν. Δεν πρόκειται για κακούς κινηματογραφικών ταινιών. Πιστεύουν ειλικρινά ότι πράττουν το καλό. Είναι γρανάζια σε μια μηχανή μεγαλύτερη από τους ίδιους — μια μηχανή που μας οδηγεί, αθόρυβα, πίσω σε καταστάσεις που έχουμε ήδη βιώσει.
Έτσι ξεκινά πάντα. Ο ολοκληρωτισμός δεν χρειάστηκε ποτέ τέρατα. Χρειάζεται ανθρώπους πεπεισμένους ότι έχουν δίκιο, καθώς και ένα σύστημα από το οποίο έχουν εκλείψει οι μηχανισμοί ελέγχου και ισορροπίας.
Ο δεύτερος δρόμος είναι η επιστροφή στα κυρίαρχα έθνη.
Ένα κράτος που αποσύρεται αποφασιστικά από τομείς που δεν γνωρίζει πώς να διαχειριστεί — ξεκινώντας από την οικονομία.
Ένα κράτος που παύει να σχεδιάζει, να επιδοτεί και να ρυθμίζει κάθε κίνηση κάθε επιχειρηματία.
Ένα κράτος που επιστρέφει την αυτονομία στα άτομα, τις οικογένειες και τις επιχειρήσεις, όπως ακριβώς λειτουργούν τα όργανα σε ένα υγιές σώμα.
Και ένα κράτος που εστιάζει εκ νέου, ριζικά, στις θεμελιώδεις κυριαρχικές του λειτουργίες — σε όσα μόνο εκείνο μπορεί να επιτελέσει: ασφάλεια, δικαιοσύνη, σύνορα, άμυνα. Ένα κράτος μικρότερο, αλλά ισχυρότερο. Λιγότερο παρών στη ζωή σου, αλλά πραγματικά εκεί όταν έχει σημασία.
Είναι μια επιστροφή στη λογική των ζωντανών οργανισμών. Ένας κατανεμημένος οργανισμός, όπου κάθε επίπεδο επιτελεί τον ρόλο του, και το κέντρο προστατεύει χωρίς να καταβροχθίζει.
Δεν υφίσταται πλέον πραγματικός «τρίτος δρόμος». Το καθεστώς που επικρατεί δεν αποτελεί επιλογή: είναι απλώς ο πρώτος δρόμος, διανυόμενος με πιο αργό ρυθμό.
Ο οργανισμός έχει ήδη δει πού οδηγεί ο πρώτος δρόμος. Φέρει ακόμη τα σημάδια.
Άραγε, θα σκοτώσει ο καρκίνος τον οργανισμό;
Δεν το νομίζω. Αλλά…
μόνο αν επιλέξουμε τον δεύτερο δρόμο. Και μόνο αν τον επιλέξουμε τώρα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου