Ε-Ξ-Α-Ι-Ρ-Ε-Τ-Ι-Κ-Ο
Του Θάνου Τζήμερου
Χρειάστηκε να βγάλω ένα πιστοποιητικό ότι δεν χρωστάω ΕΝΦΙΑ.
Δεν χρωστούσα, αλλά το myAADE δεν το έβγαζε. Ο λογιστής με ενημέρωσε ότι μολονότι δεν είχα καθυστερήσει καμμία δόση, για να πάρω το πιστοποιητικό έπρεπε να εξοφλήσω τον ΕΝΦΙΑ στο σύνολό του!
Σιχτίρισα την άτιμη κουτοπονηριά του κράτους, τον πλήρωσα όλον, και ξαναμπήκα στην ψηφιακή εφαρμογή.
Μου ζητούσε να δηλώσω για ποια χρήση ήθελα το πιστοποιητικό, από έναν κατάλογο 20 περιπτώσεων (πώληση, κληρονομιά, προσύμφωνο κ.λπ.). Επέλεξα και το έβγαλα.
Σε δύο μέρες, η συμβολαιογράφος μου ζήτησε να ξαναβγάλω, για ένα άλλο συμβόλαιο. Το πρώτο δεν ίσχυε διότι προοριζόταν για τη Χ περίπτωση. Ενώ τώρα χρειαζόμουν την ίδια βεβαίωση, αλλά για την Ψ περίπτωση!
Εάν έκανα συμβόλαια και για τις 20 προβλεπόμενες χρήσεις, έπρεπε να κάνω 20 φορές την ίδια διαδικασία.
Η λογική λέει ότι ή χρωστάς, οπότε δεν παίρνεις πιστοποιητικό για καμμιά χρήση, ή δεν χρωστάς, οπότε παίρνεις για όλες. Κυρίως, λέει ότι είναι περιττή και η ίδια η έννοια του πιστοποιητικού, διότι τις πληροφορίες που σου ζητάει το κράτος, τις έχει ήδη!
Γιατί με ρωτάς λοιπόν, ηλίθιο κράτος;
Για να προσθέσεις έναν ακόμη κρίκο στη γραφειοκρατική σου αλυσίδα, ταλαιπωρώντας με και καθυστερώντας συναλλαγές, από τις οποίες θα εισπράξεις και φόρο;
Τα πιστοποιητικά τα θέλω, γιατί έτσι γουστάρω. Προβλέπεται αυτή η απάντηση στο myAADE;
Για να τα κορνιζώσω και να γεμίσω τον τοίχο στο meeting room της εταιρείας: δεν χρωστάω ΕΝΦΙΑ, δεν χρωστάω ΕΦΚΑ, δεν χρωστάω στην ΑΑΔΕ, δεν χρωστάω στις τράπεζες, δεν χρωστάω της Μιχαλούς.
Έχεις πρόβλημα, ηλίθιο κράτος;
Έχει. Ή, μάλλον, είχε. Πριν την ψηφιακή εποχή, το κράτος επέβαλλε τέλη ανάλογα με τον σκοπό για τον οποίο προοριζόταν το έγγραφο. Αν ήθελες ένα πιστοποιητικό γέννησης για δικαστική χρήση, έπρεπε να πληρώσεις μεγαρόσημο. Αν το ήθελες για τον στρατό ή για να γράψεις το παιδί στο σχολείο, ο νόμος έλεγε ότι εκδίδεται "ατελώς". Ο υπάλληλος, λοιπόν, έπρεπε να γράψει πάνω στο έγγραφο "Για σχολική χρήση", για να μην μπορείς να το χρησιμοποιήσεις στο δικαστήριο.
Επίσης, τότε, το κράτος δεν είχε κεντρική βάση δεδομένων για να ξέρει αν τα στοιχεία σου άλλαξαν. Ένα πιστοποιητικό αποτύπωνε το τι ίσχυε τη στιγμή που εκδιδόταν. Αν το ήθελες για έκδοση διαβατηρίου, έπρεπε να έχει εκδοθεί το τελευταίο τρίμηνο. Αν το ήθελες για εγγραφή σε αθλητικό σύλλογο, μπορούσε να είναι και πιο παλιό. Αναγράφοντας τη χρήση, το κράτος έβαζε έμμεσα μια "ημερομηνία λήξης" στο χαρτί, διαφορετική για κάθε περίπτωση.
Συχνά, το ίδιο πιστοποιητικό έβγαινε με διαφορετικό περιεχόμενο ανάλογα με τον σκοπό.
Αν το Πιστοποιητικό Οικογενειακής Κατάστασης το ήθελες για γάμο, έπρεπε να αναγράφεται ότι είσαι "άγαμος". Αν το ήθελες για διαθήκη, έπρεπε να αναγράφονται αναλυτικά οι συγγενείς. Επειδή ο υπάλληλος έπρεπε να χωθεί στα σκονισμένα βιβλία του Δημοτολογίου, ήθελε να ξέρει τι ακριβώς ψάχνει και να μην χάνει ώρες γράφοντας πληροφορίες που δεν χρειάζονταν.
Η προστασία των προσωπικών δεδομένων δεν γινόταν με τον GDPR, αλλά με την αρχή του "εννόμου συμφέροντος". Για να σου δώσει το κράτος ένα έγγραφο, ειδικά αν αφορούσε και άλλα πρόσωπα, π.χ. την οικογένειά σου, έπρεπε να αποδείξεις ότι έχεις συγκεκριμένο λόγο που το ζητούσες, ώστε να αποφευχθεί η… κατασκοπεία μεταξύ πολιτών. Αυτά, θεωρητικώς. Διότι κανένας μετά δεν ήλεγχε το τι το έκανες.
Όταν ήρθε η πληροφορική, όλοι αυτοί οι λόγοι εξαφανίστηκαν. Όμως, η ερώτηση παρέμεινε στα συστήματα από αδράνεια της γραφειοκρατίας, επειδή κανείς δεν πήρε την πρωτοβουλία να αλλάξει τους νόμους και να σβήσει αυτή τη γραμμή από τους κώδικες των προγραμμάτων και τα έντυπα των αιτήσεων. Είναι το κλασικό ελληνικό φαινόμενο όπου ο σκοπός ενός κανόνα ή Οργανισμού εκλείπει, αλλά ο ίδιος ο κανόνας επιζεί ως φάντασμα και ο Οργανισμός ως αργομισθίες. Καθώς, λοιπόν, το ελληνικό κράτος γινόταν ψηφιακό, δεν ανασχεδίασε τις διαδικασίες από την αρχή. Απλώς πήρε το παλιό χάρτινο έντυπο, και το κουτάκι που έγραφε "για χρήση……." το μετέτρεψε σε drop-down μενού.
Όμως, στον ψηφιακό κόσμο, δεν υπάρχει κανένας λόγος το κράτος να ζητάει από τον πολίτη πληροφορίες που ήδη κατέχει. Το πιστοποιητικό είναι το χάρτινο (ή το PDF) "απολίθωμα" μιας εποχής που οι υπηρεσίες δεν μπορούσαν να μιλήσουν μεταξύ τους και ο πολίτης ήταν ο κλητήρας τους.
Αυτό το έχουν καταλάβει εδώ και δεκαετίες οι σοβαρές χώρες και έχουν υιοθετήσει την αρχή Once-Only Principle. Δηλαδή, πολίτες και επιχειρήσεις παρέχουν τυποποιημένες πληροφορίες σε επίσημα έγγραφα στις δημόσιες αρχές, μόνο μία φορά. Από κει κι ύστερα, οι κυβερνητικές υπηρεσίες ανατρέχουν σε αυτές τις πληροφορίες, εσωτερικά, χωρίς να σε ξαναενοχλήσουν. Χώρες όπως η Δανία, η Σιγκαπούρη και η Εσθονία (το παγκόσμιο πρότυπο ψηφιακού κράτους) έχουν αποδείξει ότι αυτό το μοντέλο όχι μόνο λειτουργεί, αλλά εξοικονομεί εκατομμύρια ώρες εργασίας, διευκολύνει την επιχειρηματικότητα, αναβαθμίζει τη ζωή των πολιτών, εξαφανίζει τη διαφθορά και κοστίζει ελάχιστα.
Θα μπορούσαμε να το αντιγράψουμε. Για κάποιον ακατανόητο (ή μήπως ευνόητο;) λόγο, δεν το κάναμε.
Επειδή έχω αφιερώσει πολύ χρόνο μελετώντας τις καινοτομίες αυτών των κρατών, θα τις παραθέσω, κι ίσως κάποιοι, κυβερνητικοί ή μη, δείξουν ενδιαφέρον.
Αντί για μια κεντρική, τεράστια βάση δεδομένων (που θα ήταν δελεαστικός στόχος για χάκερ), οι Εσθονοί έφτιαξαν ένα αποκεντρωμένο δίκτυο (X-Road το ονομάζουν) όπου η κάθε υπηρεσία (π.χ. Εφορία, Υγεία, Κτηματολόγιο) κρατάει τα δικά της δεδομένα. Όταν ο συμβολαιογράφος χρειάζεται να μάθει αν χρωστάς ΕΝΦΙΑ, στέλνει ένα κρυπτογραφημένο ερώτημα στην ΑΑΔΕ: "Χρωστάει ΕΝΦΙΑ ο τάδε ΑΦΜ;". Η ΑΑΔΕ απαντά με ένα "Ναι" ή "Όχι". Δεν διακινείται κανένα έγγραφο. To σύστημα είναι ανοιχτού κώδικα, με άπειρες εφαρμογές, και το υιοθέτησαν 32 κράτη (μέχρι και το Τζιμπουτί) δημιουργώντας μια κοινότητα ασφαλούς αποθήκευσης και επιβεβαίωσης δεδομένων. Μάλιστα πρώτη στην αξιοποίηση του Χ-Road είναι πλέον η Αργεντινή του Μιλέι με 416 συνδεδεμένους φορείς και δεύτερη η εφευρέτρια Εσθονία με 308.
Η Ελλάδα τι έκανε;
Αν και το X-Road θεωρείται το "χρυσό πρότυπο" παγκοσμίως λόγω της αποκεντρωμένης φύσης του (peer-to-peer), εμείς σχεδιάσαμε, από την αρχή, δικό μας διαλειτουργικό (και δυσλειτουργικό) σύστημα, δίνοντας δεκάδες εκατομμύρια (το X-Road είναι δωρεάν), το οποίο εκπροσωπεί την ανασφάλεια και την ηλιθιότητα του ελληνικού κράτους. Στο δικό μας, συγκεντρωτικό μοντέλο, η ΓΓΠΣΨΔ λειτουργεί ως ο κεντρικός "τροχονόμος": όλα τα δεδομένα περνάνε μέσα από τον κόμβο της, ο οποίος ελέγχει τις άδειες πρόσβασης, καταγράφει (logs) τις κινήσεις και εγγυάται την ασφάλεια. Με αποτέλεσμα, να χρειάζεσαι ακόμα "πιστοποιητικό", με 20 διαφορετικές εκδοχές χρήσης.
Ήρθε ο καιρός να πάρεις σύνταξη στην Εσθονία;
Ούτε αίτηση, ούτε ψάξε να βρεις ένσημα, ούτε εργατολόγοι, ούτε αναμονές ετών. Το κράτος γνωρίζει το ιστορικό της απασχόλησής σου και τις εισφορές σου από την πρώτη μέρα που εργάστηκες. Έξι μήνες πριν την ηλικία συνταξιοδότησης, το σύστημα σού στέλνει ειδοποίηση: "Με βάση τα ένσημά σου, αν βγεις στη σύνταξη την ημέρα Χ, το ποσό σου θα είναι αυτό. Αν δουλέψεις έναν χρόνο ακόμα, θα είναι αυτό. Δύο χρόνια, αυτό. Τρία, αυτό." (Η σύνταξη αυξάνεται περίπου 10% για κάθε επιπλέον χρόνο εργασίας.)
Ο πολίτης επιλέγει την ημερομηνία και πατάει "επιβεβαίωση". Τον επόμενο μήνα από τη λήξη της εργασίας του, η σύνταξη μπαίνει στον λογαριασμό του. (Αυτό ισχύει για τον 1ο πυλώνα, της κρατικής σύνταξης. Η Εσθονία έχει άλλους 2 πυλώνες – κουμπαράδες που λειτουργούν ως επενδυτικοί λογαριασμοί και αποφασίζεις εσύ πώς θα τους διαχειρισθείς.)
Στην Εσθονία, η ίδρυση μιας επιχείρησης γίνεται εξολοκλήρου online, σε 15 λεπτά. Μπαίνεις στοe-Business Register με την ψηφιακή σου ταυτότητα (γίνεσαι ψηφιακός πολίτης Εσθονίας από κάθε μέρος του κόσμου), γράφεις το όνομα εταιρείας (το σύστημα ελέγχει ακαριαία αν είναι διαθέσιμο) και καταθέτεις το κεφάλαιο ψηφιακά. Επιλέγεις ένα από τα πρότυπα καταστατικά που υπάρχουν στην πλατφόρμα, συμπληρώνεις το κεφάλαιο και τους μετόχους, υπογράφεις ψηφιακά και τελείωσες. Στη συνέχεια, η εταιρεία συνδέει τον τραπεζικό της λογαριασμό απευθείας με το σύστημα της φορολογικής διοίκησης. Κάθε φορά που κόβεται ένα τιμολόγιο ή πληρώνεται ένας μισθός, το κράτος υπολογίζει αυτόματα τον φόρο και τον ΦΠΑ. Η δήλωση φόρου εισοδήματος για τις επιχειρήσεις παίρνει λιγότερο από 3 λεπτά καθώς όλα τα πεδία είναι προσυμπληρωμένα.
Όμως η πιο εντυπωσιακή είναι η "proactive" διακυβέρνηση με AI. Το κράτος δεν περιμένει να ζητήσεις κάτι. Η AI "τρέχει" στο παρασκήνιο και αναγνωρίζει πώς τα γεγονότα της ζωής σου σχετίζονται με τις κρατικές υπηρεσίες. Παράδειγμα: Γεννιέται ένα παιδί. Δεν χρειάζεται να το δηλώσεις εσύ. Το κάνει το μαιευτήριο. Η AI ενημερώνει αυτόματα τα όλες τις κρατικές πλατφόρμες, εκδίδεται ο ΑΜΚΑ, πιστώνεται το επίδομα γέννησης στον τραπεζικό σου λογαριασμό και παίρνεις ένα SMS: "Συγχαρητήρια, το επίδομα κατατέθηκε και το παιδί ασφαλίστηκε". Τι κάνει ο πολίτης; Χαίρεται, απερίσπαστος, τα γεννητούρια.
Αγοράζεις στη Σιγκαπούρη μια κατοικία;
Η εφαρμογή Singpass συνδέει το στεγαστικό δάνειο, τις κρατικές επιδοτήσεις, την αλλαγή της διεύθυνσης στις ταυτότητες, την εγγραφή των παιδιών στο κοντινότερο σχολείο και τη μεταφορά των λογαριασμών κοινής ωφέλειας σε μία και μοναδική ψηφιακή ροή. Δεν μιλάς με κανέναν "φορέα". Το σύστημα καταλαβαίνει τι χρειάζεσαι και τα τακτοποιεί όλα μόνο του!
Στη Δανία, όλη η επικοινωνία με το δημόσιο γίνεται μέσω του συστήματος Digital Post. Όταν υποβάλλεις ένα αίτημα, η πορεία του παρακολουθείται όπως η αποστολή ενός δέματος. Βλέπεις κάθε στιγμή σε ποιο γραφείο βρίσκεται, ποιος υπάλληλος το έχει χρεωθεί και ποιο είναι το χρονικό περιθώριο απάντησης. Αν καθυστερήσει πέρα από τη νόμιμη προθεσμία, το σύστημα χτυπάει "καμπανάκι" στον προϊστάμενο της υπηρεσίας, που πρέπει να ελέγξει και να δώσει λύση. Όλα αυτά τα στοιχεία λαμβάνονται υπόψη και για την αξιολόγηση των Δ.Υ.
Ναι, αλλά όταν όλο το κράτος έχει πρόσβαση στα στοιχεία μου, πώς θα προστατευθώ από "πονηρούς" υπαλλήλους;
Κι αυτό οι σοβαρές χώρες το έλυσαν. Όχι με στεγανά στην επικοινωνία των συστημάτων όπως εμείς, αλλά με έλεγχο της πρόσβασης μέσω τριών δικλείδων:
α) Ψηφιακό αποτύπωμα. Κάθε φορά που οποιοσδήποτε δημόσιος λειτουργός (ακόμα και ο Υπουργός) ανοίγει μια καρτέλα πολίτη ή το σύστημα τραβάει ένα δεδομένο, η ενέργεια καταγράφεται ανεξίτηλα μέσω τεχνολογίας Blockchain ή κρυπτογραφημένων logs. Η καταγραφή αυτή δεν μπορεί να σβηστεί ή να τροποποιηθεί από κανέναν απολύτως, ούτε από τον διαχειριστή του συστήματος.
β) Πολίτης – ελεγκτής. Ο πολίτης έχει τον προσωπικό του πίνακα εργαλείων και ελέγχου (dashboard). Εκεί βλέπει μια λίστα με το ποιος, πότε και γιατί είδε τα δεδομένα του. Μπαίνεις π.χ. στο προφίλ σου και βλέπεις: "12/06/2026, 09:15 - Ο υπάλληλος Τάδε της ΔΟΥ Γλυφάδας είδε τα περιουσιακά σου στοιχεία, για αυτόν τον λόγο". Αν ο υπάλληλος δεν είχε υπηρεσιακό λόγο (π.χ. είναι πρώην σύζυγος ή ένας περίεργος γείτονας), με ένα κλικ κάνεις ψηφιακή καταγγελία. Στην Εσθονία, η αδικαιολόγητη ματιά σε δεδομένα πολίτη επιφέρει άμεση απόλυση και ποινική δίωξη. Ποιος να τολμήσει να το κάνει;
γ) Πρόσβαση βάσει ρόλου. Ένας υπάλληλος του Υπουργείου Μεταφορών δεν έχει καμμία πρόσβαση στον ιατρικό σου φάκελο, ούτε ένας γιατρός στα φορολογικά σου. Η πρόσβαση είναι αυστηρά περιορισμένη στο ελάχιστο απαραίτητο για τη δουλειά τους. Επιπλέον, η Τεχνητή Νοημοσύνη χρησιμοποιείται για την ανίχνευση ασυνήθιστης συμπεριφοράς. Αν ένας υπάλληλος που συνήθως ελέγχει 20 υποθέσεις την ημέρα, ξαφνικά αρχίσει να κατεβάζει μαζικά στοιχεία πολιτών ή να ψάχνει τυχαία ονόματα, η AI κλειδώνει αυτόματα τον λογαριασμό του και σημαίνει συναγερμό για εσωτερικό έλεγχο.
Και βέβαια, στην Εσθονία ψηφίζουν ηλεκτρονικά, στις αυτοδιοικητικές εκλογές από το 2005 και στις βουλευτικές εκλογές από το 2007, έχοντας επινοήσει ευφυέστατες ψηφιακές μεθόδους για να εξασφαλιστεί ότι ψήφισε πραγματικά ο παππούς κι όχι ο εγγονός που έχει τους κωδικούς του, και ότι δεν παρεμβλήθηκε κανένα κακόβουλο ηλεκτρονικό χέρι στη διαδικασία. Στις τελευταίες εθνικές εκλογές της Εσθονίας, τον Μάρτιο του 2023, οι ηλεκτρονικές ψήφοι ήταν περισσότερες από τις χάρτινες στην κάλπη.
Το σωστά σχεδιασμένο ψηφιακό κράτος δεν είναι "ιδιοκτήτης" των δεδομένων σου, αλλά θεματοφύλακας. Για οποιαδήποτε συναλλαγή εκτός των τυπικών, π.χ. αν μια τράπεζα ή ένας ιδιωτικός φορέας ζητήσει τα στοιχεία σου για ένα δάνειο, έρχεται ειδοποίηση στο κινητό σου: "Η Τράπεζα Χ ζητά πρόσβαση στο εκκαθαριστικό σας. Εγκρίνετε;". Πατάς "Ναι" και η πληροφορία φεύγει.
Το πρόβλημα της γραφειοκρατίας, ακόμα και της ηλεκτρονικής, δεν είναι τεχνολογικό.
Είναι νοοτροπίας και, συνεπακόλουθα, νομοθεσίας.
Το πραγματικό ψηφιακό κράτος χρησιμοποιεί την τεχνολογία για να γίνει "αόρατο" και σε αφήνει να ασχολείσαι με τη ζωή σου. Μετατρέπει τον δημόσιο υπάλληλο από ελεγκτή σφραγίδων και νταβατζή διαδικασιών (με όλες τις γνωστές παρενέργειες) σε ουσιαστικό αρωγό του πολίτη. Σε μας, εξακολουθεί να ρωτάει για ποιον λόγο θέλουμε να μας δώσει μια πληροφορία που ήδη έχει, για να του την υποβάλουμε ξανά!
Αλλά επειδή θυμόμαστε τις ουρές στα γκισέ και τον κόσμο να κάθεται περιμένοντας στις σκάλες της εφορίας, λέμε "να, τώρα είναι καλύτερα".
Είναι. Μόνο που…
.jpg=s320)
