ΕΠΙΦΑΝΕΙΣ ΕΛΛΗΝΕΣ - ΤΟΥΡΚΙΑ - ΝουΔο-γαλαζαίικο ΞΕΦΤΙΛΑΡΑΔΙΚΟ: Η Ρωμιά που τίμησε η Τουρκία και αγνόησε η Ελλάδα!!!

 

 

 

Tου Αχιλλέα Ταουξή

Υποστρατήγου ε.α.

Πέθανε στις 2 Οκτωβρίου 2026 στην Κωνσταντινούπολη, δύο ημέρες πριν από τα 90ά γενέθλιά της, η Ιωάννα Κουτσουράδη, μία από τις σημαντικότερες μορφές της σύγχρονης φιλοσοφίας στην Τουρκία και μια ξεχωριστή προσωπικότητα της Ρωμιοσύνης της Κωνσταντινούπολης.

Γεννημένη το 1936 σε ελληνική οικογένεια της Πόλης, σπούδασε φιλοσοφία και το 1969 ίδρυσε το Τμήμα Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Hacettepe, το οποίο διηύθυνε για περισσότερες από τρεις δεκαετίες. Το έργο της δεν περιορίστηκε στη διδασκαλία. Ασχολήθηκε συστηματικά με την ηθική, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τα ανθρώπινα δικαιώματα και συμμετείχε ενεργά στον διεθνή διάλογο για τη φιλοσοφία και την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου.

Ιδιαίτερη θέση στο έργο της είχαν οι μειονότητες, η ανοχή, η δικαιοσύνη και η ανάγκη κάθε άνθρωπος να αντιμετωπίζεται με σεβασμό στην αξιοπρέπειά του.

Μιλώντας και από την προσωπική της εμπειρία ως μέλος της ελληνικής μειονότητας, δεν έκρυψε τα προβλήματα που εξακολουθούσαν να υπάρχουν στην Τουρκία ως προς τα δικαιώματα των μειονοτήτων. Η μνήμη των Σεπτεμβριανών του 1955 παρέμεινε ζωντανή στη μαρτυρία της.

Η Κουτσουράδη δεν χρειάστηκε να αρνηθεί την ταυτότητά της για να γίνει κορυφαία προσωπικότητα της τουρκικής πνευματικής ζωής, αλλά ούτε και να χαριστεί στην Τουρκία όταν μιλούσε για ανθρώπινα δικαιώματα και μειονότητες. Έγινε μέρος της πνευματικής ζωής της χώρας όπου γεννήθηκε και εργάστηκε, χωρίς να σβήσει την καταγωγή της και χωρίς να σιωπήσει μπροστά στα προβλήματα που γνώριζε από πρώτο χέρι.

Υπήρξε πρόεδρος της Τουρκικής Φιλοσοφικής Εταιρείας, κατείχε έδρα της UNESCO για τη φιλοσοφία και τα ανθρώπινα δικαιώματα και άφησε σημαντικό συγγραφικό και μεταφραστικό έργο.

Η Τουρκία αναγνώρισε την προσφορά της με σημαντικές διακρίσεις, ενώ η Αλικαρνασσός τοποθέτησε την ορειχάλκινη προτομή της έξω από το δημαρχείο, κρατώντας τη μορφή μιας Ρωμιάς της Κωνσταντινούπολης στη δημόσια μνήμη της. Κι όλα αυτά, ενώ στην Ελλάδα η ίδια προσωπικότητα έμεινε ουσιαστικά χωρίς την αναγνώριση που θα αναλογούσε στο έργο και την προσφορά της

Ίσως αυτή να είναι και η πιο χαρακτηριστική αντίφαση στην ιστορία της. Μια Ρωμιά που γεννήθηκε στην Πόλη, έζησε και δημιούργησε στην Τουρκία, υπηρέτησε τη φιλοσοφία και υπερασπίστηκε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, τιμήθηκε από τη χώρα όπου έζησε. Η Ελλάδα, αντίθετα…

 

ΔΙΕΘΝΗ ΚΑΘΑΡΜΑΤΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΝουΔο-ΣΥΡΙΖΑίικο ΡΑΓΙΑΔΟΞΕΦΤΙΛΑΡΑΔΙΚΟ: Ζήτω η Βόρειος Μαϊμουδονία!

 

..είπε η Φον ντερ Λάιεν..👇 << Χαιρετίζουμε τη Βόρεια Μακεδονία με την ταυτότητά της και τη γλώσσα της. Πιστεύουμε ότι η 👉Μακεδονική κουλτούρα και γλώσσα, μπορούν μόνο να εμπλουτίσουν την ένωσή μας, επειδή το μότο μας είναι η ποικιλομορφία στην ενότητα, και το παίρνουμε πολύ σοβαρά. >> ---------------------------------------------------------- σχόλιο: ~ Αν πραγματικά το ήθελαν οι Έλληνες, αύριο κιόλας θα μπορούσε να λήξει ο εξευτελισμός τους. Βλέπουμε που ωθούν τα πράγματα αυτοί που δίνουν τις εντολές στους αχυρανθρώπους που κυβερνούν εναλλάξ την Ελλάδα. Αυτόκλητοι ηγεμόνες. Μια συμμορία που κυβερνά με κανόνες φεουδαρχίας, δεν κρύβει πλέον το πραγματικό της πρόσωπο. Στόχος τους, ο πλήρης αφανισμός μας. Έχουμε μπεί για τα καλά στην εποχή που κάποιοι παλαιότερα, αλλά και μέχρι σήμερα προειδοποιούσαν, ενώ κάποιοι άλλοι (οι γνωστοί θεατρίνοι των ΜΜΕ), αποκαλούσαν "Θεωρίες #συνωμοσίας". Ή θα κάνουμε αυτό που πρέπει, ή θα περιμένουμε την σειρά μας, όπως τα πρόβατα στο σφαγείο.. Άλλες επιλογές, δεν υπάρχουν.-

— Alexander St.®️🇬🇷/🇳🇴 (@Alexand85748252) October 3, 2026

 

Toυ ΠΑΝΑΓΙΩΤΗ ΛΙΑΚΟΥ

Η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, κολλητή του Κούλεως του Μητσοτάκη και πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, στην κοινή συνέντευξη Τύπου που παραχώρησε με τον Σκοπιανό πρωθυπουργό Χρίστιαν Μίτσκοσκι δήλωσε περιχαρής: «Καλωσορίζουμε τη Βόρεια Μακεδονία, με την ταυτότητα και τη γλώσσα της. Πιστεύουμε ότι ο μακεδονικός πολιτισμός και η μακεδονική γλώσσα μπορούν μόνο να κάνουν την Ενωσή μας πλουσιότερη».

Αν ήμασταν αγενείς, θα το λέγαμε και ξεβράκωμα της ελληνόφωνης πολιτικής αχρηστίας, που αυτοδιαφημίζεται ότι είναι τάχα αριστεία. Αλλά είμεθα Ευρωπαίοι μιλόρδοι και το αποκαλούμε στριπτίζ.

Στριπτίζ και του Τσίπρα, που υπέγραψε την προδοτική Συμφωνία των Πρεσπών και τώρα μας επαναλανσάρεται σαν «ευσεβής» και «εθνοπρεπής» και «σοσιαλδημοκράτης», και του Κούλεως, που έλεγε φούμαρα περί επαναδιαπραγματεύσεως της συμφωνίας (μέχρι να γίνει πρωθυπουργός). Μόλις θρονιάστηκε στο Μέγαρο Μαξίμου, λησμόνησε την επαναδιαπραγμάτευση πιο γρήγορα απ’ όσο ξεχνά ό,τι έμαθε στη βιολογία, τη φυσική, στα μαθηματικά και στη χημεία ένα λυκειόπαιδο που θα ακολουθήσει το 1ο πεδίο (ανθρωπιστικές, νομικές και κοινωνικές επιστήμες).

Και ο συνεχιστής της κουκουέδικης παράδοσης, Τσίπρας, και ο διάδοχος της μαύρης κληρονομιάς του υπαρκτού μητσοτακισμού, Κυριάκος, συνεργάστηκαν ιδανικά για να φτάσουμε σ’ αυτό το επίπεδο κατάντιας. Να μας μιλάει η φον ντερ Κάποια για τον πολιτισμό της «Μακεδονίας» εννοώντας το ευρωαμερικάνικο κατασκεύασμα της μαϊμουδονίας. Δηλαδή, έχουμε μια θλιβερή απομίμηση κράτους, που γεννήθηκε στον δοκιμαστικό σωλήνα της Ε.Ε. και των ΗΠΑ, ώστε να εξυπηρετήσει ιμπεριαλιστικούς σχεδιασμούς, να καπηλεύεται τη δόξα της Μακεδονίας μας, με στόχο να την υποκαταστήσει, και ακολούθως οι αφιονισμένοι με την ψευδομακεδονική ιστορία και «πολιτισμό» να κολοβώσουν την ελληνική επικράτεια.

Μια χαρά χαράδρα τα έχουν καταφέρει οι εκλεκτοί των ψηφοφόρων τους!

Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος Παύλος Μαρινάκης, με τις πάγια αξιοθρήνητες τοποθετήσεις του, επιστράτευσε ό,τι ξέρει από ελληνικά για να πει με εύσχημο τρόπο ότι έγινε μεν το στριπτίζ, αλλά δεν ήτο και ξεβράκωμα, και πως ίσως στο μέλλον η κυβέρνησις ψωνίσει κάνα σώβρακο ή τάνγκα από τη λαϊκή για να μη βγαίνει έτσι στις ρούγες και την κράζουν. Ητοι, είπε: «Ο δρόμος της Βόρειας Μακεδονίας προς την Ευρώπη περνάει μέσα από Ελλάδα και προϋποθέτει απαρέγκλιτο σεβασμό των συμφωνηθέντων. Η χώρα μας έχει αποδείξει ότι πράττει πάντοτε όσα απαιτούνται για την προάσπιση των εθνικών μας συμφερόντων. Θα συνεχίσει να θέτει τα σχετικά ζητήματα και στα ευρωπαϊκά όργανα».

Δηλαδή, για να ’χουμε καλό ρώτημα, ποια ακριβώς είναι «τα σχετικά ζητήματα» που θα «θέτει» ο Μητσοτάκης «στα ευρωπαϊκά όργανα»;

Ποια είναι τα… όργανα; Αυτά στα οποία έγραψε τις προεκλογικές υποσχέσεις του;

Επιπλέον, ο κυβερνητικός, για να σιγουρέψει τα πράγματα, δηλαδή για να στείλει ηχηρό το μήνυμα ότι τώρα που τη… φάγαμε τη φόλα δεν υπάρχει επιστροφή, συμπλήρωσε:

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΕΝΕΡΓΕΙΑ - ΕΘΝΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ: Χίλιες λεύγες κάτω από τη θάλασσα

 

Μια ΑΙΡΕΤΙΚΗ άποψη για την ηλεκτρική διασύνδεση Ισραήλ, Κύπρου και Ελλάδας που ΑΞΙΖΕΙ ΝΑ ΔΙΑΒΑΣΤΕΙ

Γράφει ο Ραφαήλ Μωυσής

(Διετέλεσε πρόεδρος του Συμβουλίου Εθνικής Ενεργειακής Στρατηγικής.)

 

Στις 18 Αυγούστου 2019, η κυριακάτικη «Κ» δημοσίευσε άρθρο μου με τίτλο «Υδρογονάνθρακες και θησαυροί» στο οποίο αμφισβητούσα τη σκοπιμότητα του πολυσυζητούμενου τότε αγωγού Eastmed, που θα μετέφερε φυσικό αέριο από την Ανατολική Μεσόγειο στη Δυτική Ευρώπη μέσω Ελλάδας.

Σήμερα, επτά χρόνια αργότερα και ενώ ο αγωγός αερίου έχει σχεδόν ξεχαστεί, θα επιχειρήσω να αμφισβητήσω έναν ακόμη Eastmed που βρίσκεται στο επίκεντρο της επικαιρότητας, το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ισραήλ, Κύπρου και Ελλάδας.

Θεωρώ αναφαίρετο δικαίωμα της χώρας μας να συνεργαστεί με την Κύπρο και το Ισραήλ για την κατασκευή αυτού του έργου. Θεωρώ επίσης χρήσιμη την ολοκλήρωση των σχετικών υποθαλάσσιων ερευνών στις οποίες μόλις πρόσφατα αναφέρθηκαν ο πρόεδρος της Γαλλίας και ο πρωθυπουργός μας. Οι έρευνες αυτές θα κατοχυρώσουν το σχετικό γεωπολιτικό μας δικαίωμα, αλλά και θα διαπιστώσουν ποιες ακριβώς γεωφυσικές συνθήκες επικρατούν στον υποθαλάσσιο χώρο όπου θα τοποθετηθεί το καλώδιο.

Σύμφωνα με παλαιότερες πληροφορίες, η εγκατάσταση του καλωδίου θα δημιουργήσει διάφορα παγκόσμια τεχνολογικά ρεκόρ: Θα είναι στο μεγαλύτερο υποθαλάσσιο βάθος στον κόσμο (γύρω στα 3.000 μέτρα, με προηγούμενο τη διασύνδεση Σικελίας – Σαρδηνίας με μέγιστο 2.150). Ενώ τα καλώδια συνήθως τοποθετούνται σε υποθαλάσσιες πεδιάδες, αυτό θα διασχίζει τον πιο ανώμαλο βυθό, με πανύψηλες υποθαλάσσιες κορυφογραμμές, κοιλάδες και απότομες πλαγιές, έναν υποβρύχιο Ολυμπο και μια υποθαλάσσια Πίνδο! Για τη γαλλική εταιρεία Nexans, η τοποθέτηση του καλωδίου αποτελεί μεγάλη τεχνολογική πρόκληση, αφού μόλις πρόσφατα, ύστερα από πειραματική πόντιση, πήρε έγκριση για καλώδιο κατάλληλο για βάθη 3.000 μέτρων.

Αν τα παραπάνω επιβεβαιωθούν, πρόκειται για ένα πολύ δύσκολο έργο, με κινδύνους για καθυστερήσεις και υπερβάσεις κόστους να επαπειλούνται.

Οφείλουμε, λοιπόν, υποστηρίζω, πριν προχωρήσουμε στην οριστική απόφαση κατασκευής του καλωδίου, να επιβεβαιώσουμε:

1) ότι η επιλογή αυτή είναι η βέλτιστη συμβατή με την ενεργειακή μας πολιτική,

2) ότι αποτελεί ασφαλή έξοδο της Κύπρου από την ηλεκτρική απομόνωσή της και

3) ότι η ηλεκτρική διασύνδεση της Ευρώπης με το Ισραήλ συνάδει με το προβλεπόμενο παγκόσμιο ενεργειακό τοπίο.

Το καλώδιο εντάσσεται στην ενεργειακή στρατηγική της χώρας μας, στην οποία η κυριαρχία των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ), στον τομέα του ηλεκτρισμού, είναι στόχος αδιαπραγμάτευτος. Η διασύνδεση αποτελεί λύση για την τοπική διάσταση της στοχαστικότητας (μη συνεχούς διαθεσιμότητας) των ΑΠΕ, φέρνοντας ηλεκτρισμό εδώ από την Ανατολή όταν δεν επαρκεί η τοπική παραγωγή και αντιστρόφως. Ομως, η λύση αυτή δεν είναι μοναδική. Υπάρχει λύση στη χρονική διάσταση της στοχαστικότητας, να αποθηκεύουμε τη δική μας παραγωγή όταν υπάρχει και να τη χρησιμοποιούμε όταν η παραγωγή διακόπτεται.

Ποια λύση είναι η καλύτερη;

Με την ανάπτυξη των ΑΠΕ, τα περισσότερα συστήματα ηλεκτροπαραγωγής θα είναι στο μέλλον διάσπαρτα κοντά στην κατανάλωση. Το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ισραήλ, Κύπρου και Ελλάδας θα είναι εκτός τόπου και χρόνου.

Η λύση της διασύνδεσης έχει τις τεχνικές δυσκολίες που αναφέρθηκαν, η αποθήκευση είναι σαφώς ευκολότερη.

Από πλευράς συγκριτικού κόστους, από τα υπάρχοντα στοιχεία προκύπτει ότι το κόστος εγκατάστασης ενός συστήματος αποθήκευσης με ισχύ ίση με του καλωδίου και για ορισμένες ώρες διάρκειας είναι σημαντικά μικρότερο από την αναφερόμενη για το καλώδιο επένδυση.

Πρέπει να συντρέξουν παρατεταμένες και πολύ δυσμενείς μετεωρολογικές συνθήκες ή να είναι μεγάλο το όφελος από την εξαγωγή πλεονασμάτων, για να γίνει οριακά οικονομικά συμφέρον το καλώδιο. Η προοπτική, μάλιστα, είναι ότι το κόστος συστημάτων αποθήκευσης θα συνεχίσει να μειώνεται, ενώ το αντίθετο μάλλον ισχύει για τα υλικά των διασυνδέσεων.

Ακόμη, όμως, και αν οικονομικά προτιμότερο είναι το καλώδιο –λόγω π.χ. των προσφερόμενων επιδοτήσεων– βέβαιο είναι ότι η αποθήκευση υπερτερεί καθαρά από τη σκοπιά της ενεργειακής ανεξαρτησίας.

Το ίδιο, και σε μεγαλύτερο, μάλιστα, βαθμό, ισχύει για την Κύπρο, για την οποία τα 1.000 MW του καλωδίου θα αντιπροσωπεύουν σημαντικό ποσοστό της συνολικής εγκατεστημένης ισχύος. Η Κύπρος, με την άφθονη δική της ηλιοφάνεια και τα διάφορα «οικόπεδα» με φυσικό αέριο, θα έπρεπε να επιδιώκει την απαλλαγή από την «ηλεκτρική απομόνωση» με άλλους τρόπους και όχι με ένα καλώδιο που θα είναι πάντοτε εκτεθειμένο σε φυσικούς κινδύνους ή σε κακόβουλες παρεμβάσεις.

Απομένει ο ρόλος του καλωδίου για τη διασύνδεση της Ευρώπης με το Ισραήλ. Δεν γνωρίζω αρκετά την ενεργειακή κατάσταση στο Ισραήλ, ώστε να έχω γνώμη για τη χρησιμότητα αυτής της διασύνδεσης στο άμεσο ή στο μεσοπρόθεσμο μέλλον, έχω όμως άποψη για το μακροχρόνιο. Θυμίζω ότι υπήρξε το πάλαι ποτέ εποχή που το σύνολο των ενεργειακών αναγκών του ανθρώπου καλυπτόταν από ΑΠΕ και ότι για την εποχή εκείνη έχουμε όλοι διαβάσει ιστορίες και μυθιστορήματα για τους μεγάλους δρόμους του μεταξιού και τους μεγάλους δρόμους των μπαχαρικών, αλλά μεγάλοι δρόμοι της ενέργειας δεν υπήρχαν! Με εξαίρεση μικρές μεταφορές στα καυσόξυλα, οι τόποι παραγωγής και κατανάλωσης ενέργειας συνέπιπταν.

Οι μεγάλοι δρόμοι μεταφοράς ενέργειας είναι γέννημα θρέμμα της εποχής των υδρογονανθράκων, για να μεταφέρουν από τους τόπους των κοιτασμάτων ή τους μεγάλους σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής στους τόπους της αστικής ή βιομηχανικής κατανάλωσης πετρέλαιο ή αέριο με μεγάλους αγωγούς και ηλεκτρισμό με εκτεταμένα καλώδια.

Με την ανάπτυξη των ΑΠΕ, τα περισσότερα συστήματα ηλεκτροπαραγωγής θα είναι στο μέλλον διάσπαρτα κοντά στην κατανάλωση, με πολύ συνηθισμένη την ιδιοκατανάλωση και με τα τοπικά δίκτυα και την αποθήκευση να αποτελούν τη σύγχρονη προσαρμογή στον κόσμο του ηλεκτρισμού.

Στον επερχόμενο αυτόν κόσμο της κυριαρχίας των ΑΠΕ, ένα εκτεταμένο υποθαλάσσιο καλώδιο …

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Οι μπάχαλοι που στρώνουν τον δρόμο για τη Λεπέν

Όταν σε οκτώ μήνες άπο σήμερα, θα ωρύονται στα κανάλια οι ομιλούντες κεφαλές για την φρίκη της ανόδου της ΑκΡοΔεΞιΑς/νερό στο μύλο/αβγό του φιδιού κτλ στην Γαλλία, να θυμηθείτε αυτήν την εικόνα. pic.twitter.com/prEiYEjIgR

— Simple Man (@Oddodo) October 2, 2026

 

Toυ ΜΑΝΟΥ ΒΟΥΛΑΡΙΝΟΥ

Οι μπάχαλοι που στη Γαλλία καίνε τα σχολεία και οτιδήποτε (ή οποιονδήποτε) άλλο βρεθεί στον δρόμο τους ισχυρίζονται ότι το κάνουν γιατί απαιτούν καλύτερη Παιδεία.

Τίποτα περίεργο.

Στις δημοκρατικές χώρες, εκεί που παρέχεται η θεσμική δυνατότητα για αλλαγές, ο εξτρεμισμός δεν έχει κανέναν λόγο ύπαρξης παρά μόνο ως προβοκάτσια ή ως αγάπη για βία και καταστροφή (ή ως προβοκάτσια που εκμεταλλεύεται την αγάπη για βία και καταστροφή). Στο κάτω κάτω, μιλάμε για μια χώρα η οποία (100 χρόνια μετά τους Άγγλους) έκανε μια ιδιαιτέρως βίαιη επανάσταση εκδημοκρατισμού που κατέληξε σε λουτρό αίματος και τελικά το μόνο που κατάφεραν ήταν να αντικαταστήσουν τους βασιλείς με τον Ναπολέοντα.

Αυτό που ίσως φανεί περίεργο σε κάποιους (τους πιο ανόητους) από τους «εξεγερμένους» είναι ότι στρώνουν τον δρόμο για τη Λεπέν, παρότι οι περισσότεροι είναι βέβαιο ότι θα δηλώσουν ότι συμπαθούν τον Μελανσόν, που ως πολύ αριστερός είναι πάντα υποστηρικτικός στη βία των εξεγερμένων.

Φυσικά, δεν είναι η πρώτη φορά που οι εξτρεμιστές εξυπηρετούν πολιτικούς που (ισχυρίζονται ότι) απεχθάνονται. Η στυλιζαρισμένη εξέγερση των κακομαθημένων προνομιούχων του Μάη του ’68 χάρισε μια ανέλπιστη εκλογική νίκη στους Γκολικούς, αλλά το πρόβλημα τώρα είναι ότι Ντε Γκολ δεν υπάρχει και αυτή που μπορεί τελικά να μοιάσει πιο πειστική στην επιθυμία για καταστολή της καταστροφής και της βίας είναι η καλή φίλη του Βλαδίμηρου του Πούτιν.

Φυσικά, η ευθύνη δεν βαραίνει τους έφηβους που το – σαν πουρές – μυαλό τους μπορεί εύκολα να πάρει όποιο σχήμα θέλουν οι καθοδηγητές του.

Η ευθύνη βαραίνει τους μετριοπαθείς κι από τις δύο πλευρές του κέντρου που, παρά τα παραδείγματα του παρελθόντος, επέτρεψαν, όπως συνήθως κάνουν οι μετριοπαθείς, στους καθοδηγητές – ή και στους μπάχαλους που δεν έχουν καθοδήγηση – να δρουν ανενόχλητοι, μπερδεύοντας τη δημοκρατία με ανοχή.

Η ανοχή στον εξτρεμισμό και στα άκρα στο όνομα της Δημοκρατίας και της πολυφωνίας είναι η λεωφόρος που οδηγεί στο τέρμα της πολυφωνίας και της Δημοκρατίας. Η αντίληψη ότι η Δημοκρατία είναι άτρωτη και άρα μπορεί να αφήσει κάθε μολυσματική ασθένεια χωρίς θεραπεία, η πίστη στην αυτοΐαση, αργά ή γρήγορα θα τη σκοτώσει. Η αλαζονική αντίληψη πολλών πολιτικών ότι αρκεί να κάνουν το προφανώς (στους ίδιους) σωστό χωρίς να είναι απαραίτητο να πείσουν τους πολίτες ότι όντως είναι το σωστό δίνει έδαφος σε λαϊκιστές αγύρτες που, μη έχοντας κυβερνήσει οι περισσότεροι, είναι εύκολο να υπόσχονται ευχάριστες λύσεις σε δυσάρεστα προβλήματα. Και να εξοργίζει περισσότερο τους μονίμως οργισμένους που έχουν πιστέψει ότι (θα πρέπει να) δικαιούνται τα πάντα και ότι ο κόσμος (θα πρέπει να) τους ανήκει.

Αυτό που συμβαίνει στη Γαλλία (και που σε έναν βαθμό είχε συμβεί και στην Ελλάδα την περίοδο 2010-15) είναι …

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Έρχονται δύσκολες μέρες

Φωτο σημερα απο Γαλλια που καινε ζωντανο εναν Πυροσβεστη οι λαθρομεταναστες Αριστεροι που επαναστατουν.

Ελπιζω να μαθουν οι Γαλλοι... pic.twitter.com/Ckweku2d0j

— Evgenios Tzavaras 🇬🇷 (@EvgeniosTzav) October 1, 2026

 

Του ΚΩΣΤΑ ΣΤΟΥΠΑ 

Αυτά που συμβαίνουν τις τελευταίες μέρες στη Γαλλία δεν είναι «μαθητικές κινητοποιήσεις». Είναι σκηνές από το κοντινό μέλλον της Δύσης.

Σχεδόν 1.000 λύκεια αποκλεισμένα σε μία μέρα, πάνω από 5.000 προσαγωγές σε μία εβδομάδα, ένα λύκειο στη Νάντη κλειστό μετά από εμπρησμό.

Η υποχρηματοδότηση της παιδείας είναι η αφορμή. Πέρυσι ήταν οι περικοπές του προϋπολογισμού και το «Bloquons tout», το 2023 ο θάνατος του 17χρονου Ναέλ Μερζούκ στη Ναντέρ. Και το φαινόμενο δεν αφορά μόνο τη Γαλλία. Τα επεισόδια που ακολούθησαν τον θάνατο του Τζορτζ Φλόιντ στις ΗΠΑ το 2020 ανήκουν στην ίδια κατηγορία.

Όταν η αφορμή αλλάζει κάθε χρόνο και το αποτέλεσμα μένει ίδιο, η αιτία βρίσκεται αλλού.

Όσοι προτείνουν απελάσεις δεν έχουν καταλάβει το πρόβλημα. Πολλοί από τους νέους των προαστίων που βλέπουμε στις οθόνες είναι Γάλλοι τρίτης γενιάς. Οι παππούδες τους ήρθαν νόμιμα πριν από 50-60 χρόνια, όταν τους καλούσαν τα εργοστάσια. Οι ίδιοι μιλούν μόνο γαλλικά και δεν έχουν δει ποτέ τον τόπο καταγωγής τους. Το βασικότερο: οι περισσότεροι δεν έχουν βγει καν από το προάστιό τους.

Το θεωρώ βασικότερο, γιατί στις δυτικές κοινωνίες υπάρχει ένα σημαντικό μέρος του πληθυσμού που δεν έχει φύγει ποτέ από τον τόπο όπου γεννήθηκε. Ο πληθυσμός αυτός νιώθει εγκαταλειμμένος από μια κοινωνία που τρέχει να προλάβει τις αλλαγές που επιβάλλει εδώ και δεκαετίες ο νόμος του Μουρ*1.

Γι' αυτό και η Λεπέν, αν εκλεγεί, δύσκολα θα λύσει κάτι. Το ίδιο ισχύει για τον Τραμπ, που εξελέγη δύο φορές. Δεν μπορείς να απελάσεις κάποιον που ανήκει στη χώρα σου και δεν ανήκει πουθενά αλλού.

Η Γαλλία, την εποχή της βιομηχανικής οικονομίας, όταν χρειαζόταν μετανάστες για τα εργοστάσια, έστησε τα γκέτο των εργατικών πολυκατοικιών και μετά βολεύτηκε.

Για δεκαετίες παρέβλεπε ότι κάθε Πρωτοχρονιά καίγονταν γύρω στα χίλια αυτοκίνητα. Φέτος ήταν 1.173, πέρυσι 984. Τα πλήρωναν οι ασφαλιστικές, όπου υπήρχε κάλυψη, και η ζωή συνεχιζόταν. Ήταν φθηνότερο από το να λυθεί το πρόβλημα. Ο λογαριασμός αυτός τώρα λήγει, και βρίσκει μια κοινωνία διχασμένη, με κρίση χρέους, κυβέρνηση μειοψηφίας και έναν πρόεδρο χωρίς λαϊκό έρεισμα.

Η Αριστερά του Μελανσόν και του Μπέρνι Σάντερς ανακαλύπτει εδώ το νέο της προλεταριάτο, όπως κάποιοι Ρωμαίοι στρατηγοί ανακάλυψαν στις γοτθικές φυλές, που εγκαθίσταντο στις άκρες της αυτοκρατορίας, υλικό για στρατολόγηση. Όταν οι νέοι λεγεωνάριοι ένιωσαν ικανοί να πάρουν την εξουσία, οι πρώτοι που εξουδετέρωσαν ήταν αυτοί που τους στρατολόγησαν.

Η Ζώνη της Σκουριάς στις ΗΠΑ, τα προάστια του Παρισιού και η Γάζα αποκτούν έναν κοινό παρονομαστή. Δεν μοιάζει μακρινή η μέρα που περιτειχισμένες Γάζες θα φυτρώσουν σε πολλά μέρη στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ.

Δεν είναι τυχαίο ότι παντού αυτό το νέο υποκείμενο της ιστορίας έχει το Παλαιστινιακό ως όχημα κινητοποίησης. Η Αριστερά, στην απόγνωσή της για εξουσία, υιοθετεί κάθε αποκλίνουσα συμπεριφορά. Θα πληρώσει το κόστος, ως πρώτο θύμα της πτώσης της Ρώμης στα χέρια των βαρβάρων.

Οι νέοι των προαστίων είναι μόνο η ευδιάκριτη αιχμή. Δίπλα τους στα οδοφράγματα στέκονται και «γηγενείς» Γάλλοι, που ζουν στις ίδιες περιοχές χωρίς μέλλον.

Η μετανάστευση της βιομηχανικής παραγωγής από τη Δύση στην Ασία άφησε άνεργους τους εργαζόμενους στις παραγωγικές δουλειές. Μετέτρεψε ένα σημαντικό μέρος της μεσαίας τάξης σε ευκαιριακά απασχολούμενους στις υπηρεσίες και στις διανομές (ντελίβερι).

Η παγκοσμιοποίηση ξεκίνησε ως περιπέτεια ελεύθερου εμπορίου. Σύντομα εξελίχθηκε σε περιπέτεια του μυαλού, του τρόπου ζωής και κυρίως του τρόπου με τον οποίο αντιλαμβάνεται κάποιος τον κόσμο και τον εαυτό του μέσα σε αυτόν.

Ο Βρετανός Ντέιβιντ Γκούντχαρτ, στο «The Road to Somewhere» (2017), χώρισε τις δυτικές κοινωνίες σε δύο φυλές.

Οι «Οπουδήποτε» (Anywheres) είναι μορφωμένοι, κινητικοί και νιώθουν παντού σαν στο σπίτι τους.

Οι «Κάπου» (Somewheres) είναι ριζωμένοι σε έναν τόπο και η ταυτότητά τους εξαρτάται από αυτόν.

Ο ριζωμένος της γαλλικής επαρχίας και ο έφηβος του Σεν-Ντενί μισούν ο ένας τον άλλον, αλλά μοιράζονται το ίδιο αίσθημα: ότι το σύστημα τούς έχει απορρίψει. Ψηφίζουν διαφορετικά άκρα και μαζί σχηματίζουν ένα αντισυστημικό μπλοκ που μεγαλώνει.

 

Ο Τραμπ και οι τραμπιστές πιστεύουν ότι θα λύσουν το πρόβλημα με δασμούς και περιορισμούς στη μετανάστευση. Κατά τη γνώμη μου, η Δύση κινδυνεύει από τους γηγενείς αντισυστημικούς περισσότερο απ' ό,τι κινδυνεύει να γίνει χαλιφάτο από τους μουσουλμάνους που εισρέουν σε αυτήν.

Η επελαύνουσα Τεχνητή Νοημοσύνη θα μεγαλώσει αυτές τις διαφορές. Θα ανταμείψει όσους κατέχουν κεφάλαιο και σπάνιες δεξιότητες και θα απαξιώσει πολλές δουλειές της μεσαίας τάξης. Περισσότεροι απορριφθέντες σημαίνει περισσότερη εύφλεκτη ύλη. Το αν οι Γαβριάδες*2 του μέλλοντος, που είναι πλέον παρόν, έχουν αφρικανική ή γαλατική καταγωγή, μικρή σημασία θα έχει.

Αν πέσει η Γαλλία

Η Γαλλία έχει μακρά πείρα εξεγέρσεων. Οι λεωφόροι του Παρισιού χαράχτηκαν φαρδιές και για να περνούν ο στρατός και το πυροβολικό. Ο Μάης του '68 ξεκίνησε από τη Ναντέρ, χωρίς μετανάστες στο κάδρο, και κλόνισε τον Ντε Γκωλ. Τότε όμως υπήρχε ανάπτυξη για να εξαγοραστεί η ειρήνη, και εξαγοράστηκε με αύξηση 35% στον κατώτατο μισθό. Σήμερα υπάρχει μόνο χρέος.

Ένας εμφύλιος χαμηλής έντασης σιγοβράζει στις περισσότερες χώρες της Δύσης, και στις ΗΠΑ. Αν η Γαλλία, δεύτερη οικονομία της Ευρωζώνης, χάσει τον έλεγχο, θα ακολουθήσει η Ευρώπη. Οι αγορές, ως συνήθως, θα το καταλάβουν τελευταίες και θα αντιδράσουν απότομα*3.

Η μοναδική χώρα της Δύσης που βιώνει εδώ και δεκαετίες συνθήκες ανάλογες με αυτές του επερχόμενου εμφυλίου είναι…

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Γαλλία: Liberté et misère (ελευθερία και μιζέρια)

Young second and third-generation migrants film a French firefighter after setting him on fire during the school protests in Bordeaux 🇫🇷 https://t.co/QbJmDzyxbn

— Visegrád 24 (@visegrad24) October 2, 2026

 

Του ΓΙΑΝΝΗ ΣΙΔΕΡΗ 

Οι Boomers Έλληνες αριστεροί, που δεν βίωσαν τον γαλλικό Μάη αλλά ζουν με το αέναο ανεκπλήρωτο της εξέγερσης, στρέφουν οφθαλμόν ελπίδας στην - νιοστή - εξέγερση της γαλλικής νεολαίας αυτές τις ημέρες.

Βέβαια ίδιες ελπίδες έστρεφαν και όταν εμφανίστηκαν τα κίτρινα γιλέκα, ένα κίνημα που ξεκίνησε από τα προάστια και την επαρχία, ως διαμαρτυρία για την αύξηση των καυσίμων, και στη συνέχεια, από τη φτηνότερη βενζίνη πέρασε σε αίτημα για χαμηλότερους φόρους, αύξηση του κατώτατου μισθού, κλπ. Και όλα αυτά με υπόβαθρο τον αντικυβερνητισμό, την δυσπιστία προς το Παρίσι και την έχθρα στις «ελίτ». Στην συνέχεια αποκαλύφθηκε από μελέτη του CEPREMAP (Κέντρο Οικονομικής Έρευνας το 2019) ότι οι υποστηρικτές ήταν κυρίως πρώην ψηφοφόροι της Μαρί Λεπέν, του Μελανσόν ή οπαδοί της αποχής.

Και δημοσκόπηση της Elabe το 2022 έδειξε ότι οι υποστηρικτές ψήφισαν κατά 41% Λεπέν, 24% Μελανσόν και μόνο 11% Μακρόν. Εκ του πολιτικού προσανατολισμού των υποστηρικτών, παρόλο που ξεκίνησε για τις τιμές στα καύσιμα, και με αντισυστημική χροιά, δεν προσφέρεται για αναπολήσεις και παραδειγματικές αναφορές.

Από την άλλη ο Γαλλικός Μάης, η φαντασιακή εξέγερση που αναμασούν κοντά 60 χρόνια τώρα, έλαβε χώρα στην κοινωνία της αφθονίας, όπου υπήρχε μεγάλη καταναλωτική δυνατότητα, ανάπτυξη, και ελάχιστη ανεργία. Τα αιτήματα ήταν ολίγον «πολυτελείας» καθώς πέραν των μισθών, των ωραρίων των συνθηκών εργασίας, οι εξεγερμένοι μιλούσαν για αυτοδιαχείριση, σεξουαλική ελευθερία και απόρριψη της καταναλωτικής κοινωνίας – επειδή τότε το πλουσιοπάροχο σύστημα τους παρείχε τη δυνατότητα να την σνομπάρουν, δυνατότητα που σήμερα έχει εξανεμιστεί.

Γι’ αυτό και τα συνθήματά τους είχαν τον ιδεαλισμό της ηλικίας, ήταν όμορφα αλλά απλοϊκά με την έννοια ότι δεν μπορούσαν να έχουν συνέχεια: «η φαντασία στην εξουσία», «να είστε ρεαλιστές, να ζητάτε το αδύνατο», «απόλαυση χωρίς εμπόδια», «εκλογές, παγίδα για κορόιδα», «απαγορεύεται το απαγορεύεται», «προσέχετε τα αυτιά σας έχουν τοίχους» κ.α. Ενώ εξομοίωναν τις δυνάμεις καταστολής της γαλλικής δημοκρατίας με τα… χιτλερικά SS (SRS=S)!

Δεν έφεραν κάποια παγκόσμια επανάσταση, δεν έριξαν την κυβέρνηση Ντε Γκωλ -Πομπιντού. Κατόρθωσαν κάποιες αυξήσεις μισθών, μείωση ωραρίων, μεγαλύτερη δύναμη στα συνδικάτα, αλλά ως εκεί.

Πολιτισμικά ωστόσο ο αντίκτυπος ήταν ισχυρότερος. Αμφισβητήθηκε η ιεραρχία στην οικογένεια, την εργασία, το σχολείο, ενώ βελτιώθηκε η θέση της γυναίκας και θεωρήθηκε ως αυτονόητο δικαίωμα η σεξουαλική της αυτονομία.

Και βέβαια επλήγη η κατανάλωση ως αυταξία, κάτι που θα φαντάζει ως και ειρωνική φαντασιοπληξία τότε, στις σημερινές γενιές της οικονομική στέρησης.

Η τωρινή εξέγερση είναι κυρίως των μαθητών που καταγγέλλουν έλλειψη καθηγητών, κτίρια που καταρρέουν, κατσαρίδες και αρουραίους να κάνουν παρέλαση στα σχολεία των υποβαθμισμένων προαστίων όπου μένουν οι φτωχότεροι, και που κατά τεκμήριο είναι οι μετανάστες. Έκθεση του γαλλικού υπουργείου Παιδείας για το 2024-25 βρήκε ότι το 10% των διδακτικών ωρών στα δημόσια λύκεια δεν έγινε, λόγω ελλείψεως καθηγητών. Βέβαια στα αρχικά αιτήματα προστίθεται και άλλα.

Να σημειωθεί ότι δεν αναφερόμαστε στα κύματα των παράνομων μεταναστών που ανέκυψαν τα τελευταία χρόνια. Πρόκειται για νόμιμους μετανάστες που ήρθαν ως ισότιμοι Γάλλοι πολίτες από τις γαλλικές αποικίες, προκειμένου να επανδρώσουν τη γαλλική βιομηχανία (αντίστοιχες εποχές η Γερμανία, το Βέλγιο και άλλες χώρες εισήγαγαν νόμιμους μετανάστες).

Βέβαια η ισοτιμία ήταν στα χαρτιά, και όχι εμπράκτως στο γαλλικό κράτος -άρα και στη γαλλική κοινωνία. Οι μετανάστες παρέμειναν δεύτερης κατηγορίας πολίτες, στοιβάχτηκαν στα προάστια σε θηριώδη μπλοκ, ώσπου ήρθε η αντίδραση.

Είναι αιτήματα που θα παραμείνουν ως τέτοια και δύσκολα θα ικανοποιηθούν καθώς πέφτουν πάνω στον γαλλικό προϋπολογισμό λιτότητας. Η χώρα έχει έλλειμμα 5,1% (2,1 πάνω από το ευρωπαϊκό όριο, γι αυτό βρίσκεται σε διαδικασία υπερβολικού ελλείμματος), το χρέος ανεβαίνει και η κυβέρνηση αδυνατεί να ανταποκριθεί οικονομικά στα αιτήματα. Για να ανταποκριθεί θα πρέπει να κόψει από αλλού (συντάξεις υγεία άμυνα) ή να αυξήσει τους φόρους, κάτι που θα έφερε νέες αντιδράσεις άλλων τάξεων, σε στιγμή που σε εξίμισι μήνες διεξάγονται εκλογές.

Και επειδή Γαλλία είναι αυτή, η δημοκρατία της γεννήθηκε στις συγκρούσεις των δρόμων, και έχει μείνει ως κουλτούρα δημόσιας συμπεριφοράς, οι διαδηλωτές καταφεύγουν σε βιαιότητες, με αποτέλεσμα να έχουν γίνει πάνω από 5.000 συλλήψεις.

Λογικά στην Ελλάδα δεν υπάρχουν οι αντικειμενικές προϋποθέσεις παρόμοιας εξέγερσης. Η χώρα έχει πλεόνασμα, δίνει αυξήσεις σε εκπαιδευτικούς δίνονται όπως στους δημοσίους υπαλλήλους ( ναι ποτέ δεν φτάνουν), ενώ υπάρχει και πρόγραμμα ανακαίνισης σχολείων.

Ωστόσο μην ξεχνάμε και τη δύναμη του μιμητισμού. Ένα σύνθημα σε αγώνα μπάσκετ ημιτελικών μεταξύ Μπαρτσελόνα και της σημερινής Μπασκόνια, υψώθηκε το σύνθημα «Σιωπή μη ξυπνάτε τους Ελληνες. Κοιμούνται» ήταν ο σπινθήρας των Ελλήνων αγανακτισμένων.

Το σύνθημα υιοθετήθηκε από τους Ισπανούς «αγανακτισμένους» (Indignados) που κατασκήνωσαν στην Puerta den Sol. Εδώ εξελήφθη ως …

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Ο «εαυτός» σε πρώτο πλάνο

 

Της Μαρίας Κατσουνάκη

Αλλαξαν οι προτεραιότητες των ανθρώπων ή μήπως η δημιουργία της οικογένειας που ονειρεύονταν έχει γίνει πιο δύσκολη υπόθεση;

Το ερώτημα θέτει ένα εξαιρετικά εμπεριστατωμένο και αναλυτικό άρθρο στο New Yorker (24/9), το οποίο εστιάζει στο βιβλίο «Inconceivable: The Impossibility of Family in an Age of Uncertainty» («Αδιανόητο: Το ανέφικτο της οικογένειας σε μια εποχή αβεβαιότητας») της Anna Louie Sussman, που επισημαίνει την αναντιστοιχία ανάμεσα στις προσδοκίες των γονέων και στην πραγματικότητα.

Ερευνες κοινής γνώμης, τόσο σε διεθνές επίπεδο όσο και στις ΗΠΑ, έχουν αποκαλύψει ένα ανησυχητικό χάσμα ανάμεσα στον αριθμό των παιδιών που επιθυμούν ορισμένοι άνθρωποι και στον αριθμό που τελικά αποκτούν. «Αν εκατομμύρια άνθρωποι εξακολουθούν να επιθυμούν παιδιά αλλά αποθαρρύνονται από το να τα αποκτήσουν», γράφει το New Yorker, «τότε η κάμψη της γεννητικότητας σηματοδοτεί μια σημαντική κοινωνική αποτυχία».

Παράλληλα, διευρύνει το πεδίο της ανάλυσης, θέτοντας επιπλέον ερωτήματα σχετικά με το «τι οφείλουν οι γονείς στα παιδιά τους, πόσες θυσίες απαιτεί η οικογένεια, καθώς και το αν η απόκτηση παιδιών διευρύνει ή περιορίζει τη ζωή ενός ανθρώπου».

Οσο διαβάζει κανείς τόσο δυσκολεύεται να φανταστεί τον συνδυασμό δυνάμεων που θα μπορούσαν να αναστρέψουν την παγκόσμια τάση προς λιγότερα παιδιά και μικρότερες οικογένειες. Οπως επισημαίνει η Sussman, και όπως καταδεικνύουν πρόσφατες μελέτες, οι παρεμβάσεις που αποσκοπούν στην τόνωση των γεννήσεων –όπως οι φορολογικές ελαφρύνσεις ή τα επιδόματα γέννησης– έχουν περιορισμένα ή βραχυπρόθεσμα αποτελέσματα. Η ανεμπόδιστη ελεύθερη αγορά των ΗΠΑ δεν έχει ενισχύσει τα ποσοστά γεννητικότητας – αλλά ούτε και οι γενναιόδωρες κοινωνικές παροχές της Σκανδιναβίας. Η Νορβηγία και οι ΗΠΑ βρίσκονται περίπου στα ίδια επίπεδα. «Οι ισχυρές πολιτικές στήριξης της οικογένειας και τα κοινωνικά μέτρα προστασίας», γράφει η Sussman, «αποτελούν απλώς τη βάση. Θα πρέπει να διασφαλίζουν ότι, εάν και όταν κάποιος επιθυμεί να γίνει γονέας, δεν θα βρεθεί αντιμέτωπος με απώλεια της εργασίας του, οικονομική καταστροφή ή δυσβάσταχτα έξοδα ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, και ότι τα παιδιά και οι γονείς τους θα έχουν επάρκεια τροφής καθώς και ποιοτικές υπηρεσίες φροντίδας παιδιών, εφόσον οι γονείς επιθυμούν να εργαστούν. Ωστόσο, τα μέτρα αυτά από μόνα τους δεν αρκούν πλέον για να δημιουργήσουν τις συνθήκες εκείνες υπό τις οποίες οι άνθρωποι επιθυμούν ή επιλέγουν…».

Πιο ισορροπημένη φαίνεται η διαπίστωση ότι οι σύγχρονοι άνθρωποι επιθυμούν πολλά πράγματα ταυτόχρονα: παιδιά, αυτονομία, μια εργασία που τους απορροφά δημιουργικά, ένα συγκεκριμένο επίπεδο γονικής μέριμνας και έναν σύντροφο με «προδιαγραφές».

Οι νοοτροπίες αλλάζουν, μαζί και η ιεράρχηση των προτεραιοτήτων. Η οικογένεια με τους όρους που γνωρίζαμε κλονίζεται, και όχι μόνο γιατί η επιθυμία και η πραγματικότητα βρίσκονται σε απόκλιση.

Κι ενώ η δημιουργία οικογένειας δεν παύει να είναι «επένδυση» ζωής, ένα άλλο άρθρο αναδεικνύει την πλευρά της αποεπένδυσης. Ενα άγραφο κοινωνικό συμβόλαιο που αρχίζει να αθετείται: «Οι γονείς εργάζονταν μια ζωή, στερούνταν απολαύσεις, αποταμίευαν και αγόραζαν ακίνητα για να τα κληροδοτήσουν στα παιδιά τους. Σήμερα όμως φαίνεται πως η νοοτροπία αυτή αλλάζει. Ενας στους επτά γονείς στη Βρετανία δηλώνει ότι προτεραιότητά του για τα χρόνια της συνταξιοδότησης είναι η προσωπική του ευημερία και όχι η αποταμίευση για τους κληρονόμους».

Ολοένα και περισσότεροι συνταξιούχοι ξαναγράφουν τους κανόνες, επιλέγοντας να χαρούν οι ίδιοι τους καρπούς των κόπων τους και να κάνουν πράγματα που τους ευχαριστούν.

Αποτελούν μέρος ενός παγκόσμιου φαινομένου που έχει ονομαστεί «ski» (από τα αρχικά των λέξεων «Spending Kid’s Inheritance που σημαίνει «δαπανώντας την κληρονομιά των παιδιών») το οποίο αμφισβητεί την παραδοσιακή μεταβίβαση των περιουσιακών στοιχείων από τη μια γενιά στην άλλη.

Οι νοοτροπίες αλλάζουν, μαζί και η ιεράρχηση των προτεραιοτήτων.

Η εύκολη απάντηση και στις δύο τάσεις, είναι ο ατομικισμός. Ο «εαυτός» σε πρώτο πλάνο. Η οικογένεια με τους όρους που γνωρίζαμε κλονίζεται και όχι μόνο γιατί η επιθυμία και η πραγματικότητα βρίσκονται σε απόκλιση. Ούτε γιατί η οικονομία εξουσιάζει.

Τα δύο άρθρα σημειώνουν τις μετακινήσεις στον κοινωνικό χάρτη.

Οι διαδρομές δεν είναι προαποφασισμένες. Οι άνθρωποι παραπαίουν και…

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Η εξαίρεση του Ισραήλ -- Γιατί οι Ισραηλινοί συνεχίζουν να κάνουν παιδιά και να αψηφούν την κατάρρευση της γονιμότητας που έχει σαρώσει τις δυτικές κοινωνίες.

 

 

 

Βy Yannay Spitzer/Tabletmag

Τις τελευταίες δύο γενιές, κάτι αξιοσημείωτο έχει συμβεί στον ανεπτυγμένο κόσμο: οι άνθρωποι έχουν σταματήσει να κάνουν παιδιά.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες σήμερα, η μέση γυναίκα αναμένεται να γεννήσει περίπου 1,6 παιδιά κατά τη διάρκεια της ζωής της — ποσοστό πολύ χαμηλότερο από το επίπεδο που απαιτείται για την αναπλήρωση του πληθυσμού και το χαμηλότερο που έχει καταγραφεί ποτέ. Πριν από εξήντα χρόνια, στο τέλος της περιόδου της «έκρηξης των γεννήσεων» (baby boom), ο αριθμός αυτός ήταν υπερδιπλάσιος.

Οι λεπτομέρειες διαφέρουν από χώρα σε χώρα, αλλά η τάση είναι ίδια σχεδόν παντού. Η γονιμότητα στη Γαλλία έχει μειωθεί από σχεδόν τρία παιδιά ανά γυναίκα σε λιγότερα από δύο; Στην Ιταλία, από περίπου 2,4 σε κοντά στο ένα. Η πιο ακραία περίπτωση είναι η Νότια Κορέα, όπου η γονιμότητα έχει καταρρεύσει από τα έξι παιδιά ανά γυναίκα σε πολύ λιγότερα από ένα.

Ταυτόχρονα, οι άνθρωποι ζουν πολύ περισσότερο — κατά μέσο όρο 13 χρόνια επιπλέον στις χώρες υψηλού εισοδήματος. Κάνουμε λιγότερα παιδιά ενώ παρατείνουμε τη διάρκεια της ζωής, ένας συνδυασμός που αναπόφευκτα θα καταστήσει την κοινωνία μας τη γηραιότερη στην ιστορία.

Μια πρόσφατη μελέτη του οικονομολόγου του Πανεπιστημίου της Pennsylvania, Jesús Fernández-Villaverde, και του ερευνητή Patrick Norrick τονίζει ότι η κατάρρευση της γονιμότητας αποτελεί πλέον παγκόσμιο φαινόμενο που αφορά σχεδόν κάθε χώρα, με ιδιαίτερα εντυπωσιακές μειώσεις στις οικονομίες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος.

Οι συγγραφείς προβλέπουν ότι το σημείο στο οποίο ο παγκόσμιος πληθυσμός θα αρχίσει να συρρικνώνεται (για πρώτη φορά στη σύγχρονη ιστορία) ενδέχεται να επέλθει τη δεκαετία του 2050, δεκαετίες νωρίτερα από ό,τι προέβλεπαν οι εκτιμήσεις των Ηνωμένων Εθνών (World Population Prospects – WPP).

 

Η πρόβλεψή τους είναι ανησυχητική: εισερχόμαστε ταχύτατα σε μια δημογραφική κατάσταση τόσο διαφορετική από τη σύγχρονη εμπειρία, ώστε οι οικονομικές και πολιτικές της συνέπειες είναι εξαιρετικά δύσκολο να προβλεφθούν. Οι δημογράφοι αναφέρονται συχνά σε αυτή τη σαρωτική μεταβολή ως «Δεύτερη Δημογραφική Μετάβαση-Second Demographic Transition». Τα αίτιά της αποτελούν αντικείμενο έντονης συζήτησης, ενώ ο τρόπος αναστροφής της —αν είναι καν εφικτή— παραμένει μυστήριο.

Ωστόσο, μία χώρα διαφοροποιείται από αυτή την παγκόσμια τάση. Το Ισραήλ —και ειδικότερα ο εβραϊκός πληθυσμός του, όπως επισημαίνουν οι Fernández-Villaverde και Norrick— αποτελεί τη «μοναδική σαφή εξαίρεση».

Η ισραηλινή ιδιαιτερότητα εγείρει τρία προφανή ερωτήματα:

Γιατί το Ισραήλ αψήφησε τη Δεύτερη Δημογραφική Μετάβαση;

Εάν, σύμφωνα με την απαισιόδοξη άποψη, τα πολύ χαμηλά ποσοστά γονιμότητας αποτελούν πράγματι μία από τις μεγαλύτερες κοινωνικές παθήσεις της Δύσης στον 21ο αιώνα, προσφέρει το παράδειγμα του Ισραήλ κάποια λύση;

Και τέλος, θα διατηρηθεί αυτή η απόκλιση ή μήπως το Ισραήλ ακολουθεί απλώς την ίδια πορεία με τις υπόλοιπες δυτικές κοινωνίες, αλλά με καθυστέρηση;

Ένας καλός τρόπος για να διαπιστώσουμε την παγκόσμια τάση και την αντίθεση που παρουσιάζει η εξαίρεση του Ισραήλ είναι να αποτυπώσουμε σε διάγραμμα τη σχέση μεταξύ των ποσοστών γονιμότητας πριν από δύο γενιές και της μεταβολής τους κατά τη διάρκεια αυτών των δύο γενεών.

 

 

Μεταβολή του συνολικού δείκτη γονιμότητας (TFR) 1960-2024, χώρες του ΟΟΣΑ

Αυτό που προκαλεί άμεση εντύπωση είναι ο τρόπος με τον οποίο οι περισσότερες χώρες συγκεντρώνονται γύρω από μια ενιαία καθοδική πορεία. Η έντονη και ομοιόμορφη αρνητική κλίση υποδεικνύει ότι οι χώρες που ξεκίνησαν τη μεταπολεμική περίοδο με υψηλότερα ποσοστά γονιμότητας παρουσίασαν τη μεγαλύτερη πτώση, ενώ εκείνες που ξεκίνησαν με χαμηλότερα ποσοστά σημείωσαν μικρότερη μείωση. Με την πάροδο του χρόνου, αυτές οι πορείες συγκλίναν προς ένα στενό εύρος πολύ χαμηλής γονιμότητας, με αποτέλεσμα οι περισσότερες προηγμένες οικονομίες να παρουσιάζουν σήμερα εντυπωσιακά παρόμοια ποσοστά, παρά τις πολύ διαφορετικές κοινωνικές και πολιτισμικές τους διαδρομές.

 

Με βάση τον συνολικό δείκτη γονιμότητας- total fertility rate (TFR) —δηλαδή τον μέσο αριθμό παιδιών που αναμένεται να αποκτήσει μια γυναίκα κατά τη διάρκεια της ζωής της— τα ποσοστά γονιμότητας στις σημερινές χώρες του Οργανισμού Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης (ΟΟΣΑ) [Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)] κυμαίνονταν από περίπου δύο έως περισσότερα από τέσσερα το 1960 (και ακόμη υψηλότερα σε ορισμένα κράτη-μέλη που προσχώρησαν αργότερα).

Σήμερα, ωστόσο, κυμαίνονται μεταξύ 1,1 και 1,7 σχεδόν σε κάθε χώρα. Το επίπεδο αυτό υπολείπεται κατά πολύ του ορίου αναπλήρωσης του πληθυσμού —περίπου 2,1 παιδιά ανά γυναίκα— που απαιτείται ώστε κάθε γενιά να αντικαθιστά απλώς τον εαυτό της.

Το 1960, το Ισραήλ δεν αποτελούσε εξαίρεση σε αυτή την ομάδα. Ο συνολικός δείκτης γονιμότητάς του ήταν λίγο κάτω από το τέσσερα — υψηλότερος από ό,τι στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, αλλά παρόμοιος με τα επίπεδα που επικρατούσαν στον αγγλοσαξονικό κόσμο, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών, του Καναδά, της Αυστραλίας και της Νέας Ζηλανδίας. Με τη λήξη της περιόδου της «έκρηξης των γεννήσεων» (baby boom), η κατάσταση στο Ισραήλ ήταν σε γενικές γραμμές συγκρίσιμη με εκείνη άλλων χωρών του ΟΟΣΑ με υψηλά ποσοστά γονιμότητας.

Το Ισραήλ θα εξακολουθούσε να κατέχει την πρωτιά στον ΟΟΣΑ ακόμη και αν το σύνολο του πληθυσμού του ήταν εβραϊκό και κοσμικό.

Ωστόσο, αυτή η ομοιότητα δεν διατηρήθηκε. Τις επόμενες δύο δεκαετίες, η γονιμότητα στο Ισραήλ μειώθηκε ελάχιστα, σταθεροποιούμενη γύρω στα τρία παιδιά ανά γυναίκα μέχρι τη δεκαετία του 1980. Στην ουσία, το ποσοστό γονιμότητας του Ισραήλ έχει παραμείνει σχεδόν αμετάβλητο έκτοτε. Το 2024, ο συνολικός δείκτης γονιμότητας του Ισραήλ ήταν 2,87 — ο μοναδικός δείκτης σε δυτική χώρα που υπερέβαινε το επίπεδο αναπλήρωσης του πληθυσμού, και μάλιστα με μεγάλη διαφορά.

Το Μεξικό με ποσοστό στο 1,9 περίπου —σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΗΕ (WPP)— κατέλαβε τη δεύτερη θέση, αλλά με μεγάλη διαφορά από την πρώτη. Ωστόσο, ακόμη και αυτό το νούμερο ενδέχεται να αποτελεί σημαντική υπερεκτίμηση: μια πρόσφατη έρευνα του Εθνικού Ινστιτούτου Στατιστικής και Γεωγραφίας του Μεξικού υποδεικνύει ότι το πραγματικό ποσοστό για το 2024 ίσως ήταν μόλις 1,2.

Το Ισραήλ αποτελεί ξεχωριστή περίπτωση, καθώς διαφοροποιήθηκε από τον υπόλοιπο ανεπτυγμένο κόσμο, αντιστεκόμενος στην κατά τα άλλα ομοιόμορφη πτωτική τάση σύγκλισης των ποσοστών γονιμότητας.

Μπορούμε να αντιληφθούμε πόσο ασυνήθιστο είναι αυτό συγκρίνοντας την πορεία του Ισραήλ με τις προβλέψεις της γενικότερης τάσης. Με βάση την καθοδική πορεία που παρατηρείται συνολικά, η γονιμότητα στο Ισραήλ θα έπρεπε να είχε μειωθεί κατά περίπου 2,5 γεννήσεις ανά γυναίκα μεταξύ 1960 και 2024. Στην πραγματικότητα, η μείωση ήταν λίγο μεγαλύτερη από μία γέννηση. Συνεπώς, οι Ισραηλινές γυναίκες αποκτούν σήμερα περίπου 1,5 παιδί περισσότερο απ’ ό,τι θα υπαγόρευε το πρότυπο σύγκλισης —μια απόκλιση χωρίς ανάλογό της στις χώρες του ΟΟΣΑ. Η Νότια Κορέα ξεχωρίζει προς την αντίθετη κατεύθυνση, αν και με μικρότερη διαφορά.

Μια κινούμενη απεικόνιση των ίδιων δεδομένων δείχνει πώς εξελίχθηκε αυτή η διαδικασία με την πάροδο του χρόνου. Οι χώρες ξεκίνησαν από διαφορετικά επίπεδα και κινήθηκαν με διαφορετικούς ρυθμούς, αλλά σταδιακά σχεδόν όλες παρουσίασαν πτωτική σύγκλιση, πέφτοντας τελικά κάτω από το όριο αναπλήρωσης του πληθυσμού. Το Ισραήλ αρχικά ακολούθησε —έστω και διστακτικά— την ομάδα των υπόλοιπων χωρών, για να διαφοροποιηθεί στη συνέχεια.

 

 

 

 

 

 Συνολικός Δείκτης Γονιμότητας (TFR) σε χώρες του ΟΟΣΑ και μεταξύ των Ισραηλινών Εβραίων ανάλογα με τον βαθμό θρησκευτικότητας, 1979-1981

 

Ένα προφανές σημείο αναζήτησης απαντήσεων για το γιατί το Ισραήλ αψήφησε αυτή την τάση είναι η πληθυσμιακή του σύνθεση. Στους κόλπους της εβραϊκής πλειονότητας, η γονιμότητα αυξάνεται κατακόρυφα ανάλογα με τη θρησκευτικότητα: οι κοσμικοί Εβραίοι έχουν τα χαμηλότερα ποσοστά γεννήσεων, ενώ οι υπερ-ορθόδοξοι Εβραίοι τα υψηλότερα —ποσοστά που συγκαταλέγονται στα υψηλότερα παγκοσμίως για μεγάλες πληθυσμιακές ομάδες. Το ίδιο ισχύει και για τη μουσουλμανική μειονότητα, όπου τα πιο θρησκευόμενα άτομα τείνουν να αποκτούν περισσότερα παιδιά.

Αυτό υποδεικνύει μια απλή εξήγηση: το Ισραήλ ξεχωρίζει επειδή οι ορθόδοξοι και υπερ-ορθόδοξοι Εβραίοι, καθώς και οι πιστοί Μουσουλμάνοι, ακολουθούν πρότυπα γονιμότητας που καθορίζονται από τη θρησκεία —πρότυπα που δεν συναντώνται σε άλλες δυτικές κοινωνίες.

Αυτό αποτελεί αναμφίβολα μέρος της εξήγησης. Ωστόσο, τα δεδομένα υποδεικνύουν ότι η ιστορία της γονιμότητας στο Ισραήλ κρύβει περισσότερα στοιχεία πέρα ​​από τη θρησκευτικότητα.

Τα επόμενα δύο διαγράμματα, βασιζόμενα σε δεδομένα από το 1980 και μετά, διακρίνουν πέντε επίπεδα θρησκευτικότητας (όπως αυτά δηλώνονται από τους ίδιους) μεταξύ των Ισραηλινών Εβραίων: κοσμικοί, παραδοσιακοί-κοσμικοί, παραδοσιακοί-θρησκευόμενοι, θρησκευόμενοι και υπερ-ορθόδοξοι.

Το 1980 (ή ακριβέστερα, την περίοδο 1979-81), η γονιμότητα των κοσμικών Ισραηλινών Εβραίων παρουσίαζε μεγάλη ομοιότητα με εκείνη χωρών όπως η Ελλάδα, η Ισπανία, η Πορτογαλία και η Νέα Ζηλανδία —και ήταν σαφώς χαμηλότερη από αυτή της Ιρλανδίας.

Σήμερα, αυτό δεν ισχύει πλέον. Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα δεδομένα (2021-23), το Ισραήλ θα εξακολουθούσε να κατέχει την πρώτη θέση στον ΟΟΣΑ ακόμη και αν ολόκληρος ο πληθυσμός του ήταν εβραϊκός και κοσμικός. Με άλλα λόγια, αν και οι κοσμικοί Ισραηλινοί Εβραίοι όντως προσεγγίζουν περισσότερο τους υπόλοιπους Δυτικούς σε σχέση με τους θρησκευόμενους —και η συμπεριφορά τους δεν διέφερε πριν από τέσσερις και πλέον δεκαετίες— πλέον ξεχωρίζουν και αυτοί, έχοντας ουσιαστικά βρεθεί στην κορυφή της κατάταξης. Επιπλέον, κάθε δυτική κοινωνία —και κυρίως οι Ηνωμένες Πολιτείες— διαθέτει σημαντικό θρησκευόμενο πληθυσμό, και παντού η θρησκευτικότητα συνδέεται με υψηλότερα ποσοστά γονιμότητας. Επομένως, μια πραγματικά άμεση και ισότιμη σύγκριση θα αντιπαρέβαλλε τους κοσμικούς Ισραηλινούς με τους κοσμικούς Αμερικανούς ή Καναδούς, γεγονός που θα αναδείκνυε ακόμη περισσότερο το πλεονέκτημα του Ισραήλ στον τομέα της γονιμότητας.

 

 

 

Συνολικός Δείκτης Γονιμότητας (TFR) σε χώρες του ΟΟΣΑ το 2022 και μεταξύ των Ισραηλινών Εβραίων ανάλογα με τον βαθμό θρησκευτικότητας, 2021-2023

 

Ένα ακόμη στοιχείο που μπορεί να προσφέρει ερμηνεία είναι η χρονική στιγμή της τεκνοποίησης. Ένα βασικό χαρακτηριστικό της Δεύτερης Δημογραφικής Μετάβασης-Second Demographic Transition υπήρξε η σταθερή μετατόπιση προς μεγαλύτερες ηλικίες κατά τη γέννηση του πρώτου παιδιού. Καθώς οι γυναίκες αναβάλλουν την απόκτηση παιδιών, τείνουν να αποκτούν λιγότερα παιδιά κατά τη διάρκεια της ζωής τους, οδηγώντας έτσι σε μείωση των ποσοστών γονιμότητας.

Οι συνήθεις εξηγήσεις για αυτή την τάση είναι η αυξανόμενη διαθεσιμότητα αποτελεσματικών και οικονομικά προσιτών μεθόδων αντισύλληψης, σε συνδυασμό με τη διεύρυνση της πρόσβασης των γυναικών στην εκπαίδευση και την αγορά εργασίας. Αυτή τη μεταβολή αποτυπώνει ο όρος «Ήσυχη Επανάσταση- the Quiet Revolution», που εισήγαγε η οικονομολόγος Claudia Goldin: οι γυναίκες στη Δύση επενδύουν όλο και περισσότερο στην απόκτηση πανεπιστημιακών τίτλων και στη σταδιοδρομία τους κατά τα πρώτα χρόνια της ενήλικης ζωής τους, προτού παντρευτούν και αποκτήσουν τα πρώτα τους παιδιά.

Και οι κοσμικές Ισραηλινές γυναίκες βίωσαν τη δική τους Quiet Revolution. Μεταξύ 1994 και 2016, η μέση ηλικία απόκτησης του πρώτου παιδιού για τις Εβραίες γυναίκες αυξήθηκε κατά σχεδόν τρία έτη — μια αύξηση παρόμοια με εκείνη που παρατηρείται σε άλλες δυτικές χώρες. Ωστόσο, το αποτέλεσμα υπήρξε εντυπωσιακά διαφορετικό.

Οι μη θρησκευόμενες Ισραηλινές καθυστερούν την τεκνοποίηση για αρκετά χρόνια, αλλά, σε αντίθεση με τις γυναίκες σε άλλες περιοχές της Δύσης, δεν καταλήγουν να έχουν λιγότερα παιδιά. Αντιθέτως, αντισταθμίζουν πλήρως τον μικρότερο αριθμό παιδιών σε νεαρότερη ηλικία αποκτώντας περισσότερα παιδιά σε μεταγενέστερο στάδιο της ζωής τους.

Ο δημογράφος Alex Weinreb εξέτασε πρόσφατα αυτό το φαινόμενο σε μελέτη που δημοσιεύτηκε τον Δεκέμβριο, στο πλαίσιο της ετήσιας έκθεσης του Κέντρου Taub με τίτλο «State of the Nation Report» (Έκθεση για την Κατάσταση του Έθνους).

Εκτιμήθηκε πώς μεταβλήθηκε με την πάροδο του χρόνου ο αριθμός των παιδιών που είχαν ήδη γεννήσει μη θρησκευόμενες Εβραίες ηλικίας 30 έως 34 ετών. Το 2004, η μέση γυναίκα αυτής της ηλικιακής ομάδας είχε ήδη φέρει στον κόσμο 1,42 παιδιά· το 2019 ο αριθμός μειώθηκε στο 1,17 και έως το 2024 είχε πέσει στο 0,87.

Πρόκειται για μια συνολική μείωση που υπερβαίνει το μισό παιδί κατά μέσο όρο. Ωστόσο, αυτές οι γεννήσεις δεν χάθηκαν· απλώς μετατέθηκαν χρονικά. Μέχρι πρόσφατα, η μετάθεση αυτή ακολουθούσε αναλογία ένα προς ένα: για κάθε γέννηση που «χάνονταν» στις νεότερες ηλικίες, εμφανιζόταν περίπου μία επιπλέον γέννηση σε μεγαλύτερες ηλικίες —35 έως 39 ή ακόμα και 40 έως 44 ετών. Πρόκειται για ένα αξιοσημείωτο φαινόμενο, ιδίως αν αναλογιστεί κανείς ότι δεν έχει συμβεί κάτι αντίστοιχο σε καμία άλλη δυτική χώρα.

Εντούτοις, αυτό εξηγεί μόνο το «πώς» και όχι το «γιατί». Τι είναι αυτό που ωθεί τις Ισραηλινές γυναίκες —και ειδικότερα τις κοσμικές Ισραηλινές— να αντισταθμίζουν την καθυστέρηση της τεκνοποίησης αποκτώντας αντίστοιχο αριθμό παιδιών σε μεταγενέστερο στάδιο της ζωής τους;

Μια πιθανή εξήγηση αφορά τα οικονομικά κίνητρα. Η κοινωνική πολιτική και οι επιπτώσεις της τεκνοποίησης στην αγορά εργασίας διαμορφώνουν τις αποφάσεις σχετικά με τη γονιμότητα και ενδέχεται, κατ’ αρχήν, να εξηγούν τη διαφοροποίηση του Ισραήλ. Ιστορικά, το κράτος πρόνοιας του Ισραήλ ευνοούσε τις πολύτεκνες οικογένειες, αλλά αυτό δεν ισχύει πλέον. Τις τελευταίες δεκαετίες, η συρρίκνωση του κράτους πρόνοιας ακολούθησε τις ευρύτερες τάσεις του ανεπτυγμένου κόσμου· το Ισραήλ δεν διατήρησε κάποιο μοναδικά γενναιόδωρο σύστημα ενίσχυσης των γεννήσεων.

Ο προσανατολισμός του Ισραήλ υπέρ της αύξησης των γεννήσεων μπορεί να έχει τις ρίζες του στην εβραϊκή θρησκευτική παράδοση, ωστόσο υιοθετείται ευρέως και από τους κοσμικούς Εβραίους.

Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική εξαίρεση που αξίζει να επισημανθεί: η πολιτική του Ισραήλ σχετικά με τις Τεχνικές Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής (ART) -Israel’s Assisted Reproductive Technology (ART) είναι εντυπωσιακά γενναιόδωρη. Μέθοδοι όπως η εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF)-in vitro fertilization (IVF) και η ενδοκυτταροπλασματική έγχυση σπερματοζωαρίου ( intracytoplasmic sperm injection ICSI) είναι φθηνότερες και πιο προσβάσιμες στο Ισραήλ απ’ ό,τι οπουδήποτε αλλού στον κόσμο.

Η δημόσια χρηματοδότηση παρέχεται ανεξάρτητα από το ιστορικό προηγούμενων γεννήσεων ή την οικογενειακή κατάσταση —καλύπτοντας επίσης τις ανύπαντρες γυναίκες και τα ομόφυλα ζευγάρια— και δεν περιορίζεται από το ιστορικό προηγούμενων θεραπειών.

Τα ηλικιακά όρια είναι συγκριτικά υψηλά: Συνεχίζεται η συζήτηση για το αν το ανώτατο όριο ηλικίας για την εξωσωματική γονιμοποίηση (IVF) με δικά της ωάρια της γυναίκας θα πρέπει να αυξηθεί από τα 45 στα 47 έτη, ενώ η εξωσωματική με ωάρια δότριας χρηματοδοτείται ήδη από το δημόσιο —υπό την προϋπόθεση ιατρικής έγκρισης— έως την ηλικία των 54 ετών(!).

Ως αποτέλεσμα, το Ισραήλ πραγματοποιεί περισσότερους κύκλους υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (ART) ανά κάτοικο από οποιαδήποτε άλλη χώρα: 5.265 ανά εκατομμύριο πληθυσμού ετησίως, αριθμός περίπου τετραπλάσιος του ευρωπαϊκού μέσου όρου και εξαπλάσιος του αντίστοιχου της Βόρειας Αμερικής.

 

Η ευρεία διάδοση των θεραπειών υποβοηθούμενης αναπαραγωγής έχει σημασία διότι, όπως έχουμε δει, ένα βασικό χαρακτηριστικό της ιδιαιτερότητας του Ισραήλ είναι η αναβολή της τεκνοποίησης για την ηλικία των 35-39 ετών ή και τις αρχές της δεκαετίας των 40, οπότε η γονιμότητα καθίσταται ολοένα και περισσότερο βιολογική πρόκληση.

Ωστόσο, η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή δεν μπορεί να αποτελεί τον καθοριστικό παράγοντα.

Αν και είναι δύσκολο να βρεθούν απολύτως συγκρίσιμα στοιχεία, το ποσοστό των γεννήσεων που προκύπτουν από τέτοιες θεραπείες στο Ισραήλ φαίνεται να υπερβαίνει ελάχιστα το 5% —ποσοστό όχι υψηλότερο από εκείνο που καταγράφεται σε διάφορες ευρωπαϊκές χώρες με χαμηλά ποσοστά γονιμότητας, όπως η Ισπανία ή η Δανία.

Με άλλα λόγια, η εκτεταμένη χρήση της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής στο Ισραήλ ερμηνεύεται ορθότερα ως συνέπεια της προτίμησης για υψηλή γονιμότητα παρά ως αιτία της. Παρ’ όλα αυτά, είναι ιδιαίτερα ενδεικτικό το γεγονός ότι μια τόσο γενναιόδωρη δημόσια χρηματοδότηση για ιδιωτικές οικογενειακές αποφάσεις δεν αμφισβητείται.

Αυτή η συναίνεση ίσως υποδεικνύει πού κρύβεται η βαθύτερη εξήγηση: στην κουλτούρα.

Το Ισραήλ είναι, με βαθιά και μετρήσιμη έννοια, μια κοινωνία που προωθεί τις γεννήσεις (pronatalist). Αυτός ο προσανατολισμός μπορεί να έχει τις ρίζες του στην εβραϊκή θρησκευτική παράδοση, αλλά υιοθετείται ευρέως και από τους κοσμικούς Εβραίους. Όταν ερωτώνται για το ιδανικό μέγεθος της οικογένειας, το 81% των κοσμικών Εβραίων γυναικών ηλικίας 25 έως 39 ετών δηλώνει ότι επιθυμεί τρία ή περισσότερα παιδιά —ένας μέσος όρος υψηλότερος από αυτόν που καταγράφεται σε οποιαδήποτε άλλη δυτική χώρα.

Ωστόσο, τα παιδιά δεν αποτελούν απλώς μέριμνα της πυρηνικής οικογένειας· η ευρύτερη οικογένεια εξακολουθεί να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο. Οι παππούδες και οι γιαγιάδες αναμένουν να συνεισφέρουν, αλλά και οι ίδιοι αναμένεται να το πράξουν —και πράγματι το κάνουν. Παρέχουν βοήθεια στη φροντίδα των παιδιών καθώς και οικονομική στήριξη.

Η γεωγραφία ενισχύει αυτό το πρότυπο: το Ισραήλ είναι μικρό και πυκνοκατοικημένο, γεγονός που ευνοεί τη συχνή επαφή. Τα δείπνα του Shabbat συγκεντρώνουν τακτικά πολλές γενιές, κατά προτίμηση μαζί με μια μεγάλη παρέα ζωηρών παιδιών.

 

Υπάρχει επίσης μια ιδεολογική διάσταση που ευνοεί τις αξίες υπέρ της τεκνοποίησης. Μέρος αυτής μπορεί να ερμηνευθεί ως μια αντίδραση στο Ολοκαύτωμα από τη δεύτερη, την τρίτη και πλέον ακόμη και την τέταρτη γενιά. Η εθνική αναγέννηση, σε αυτό το πλαίσιο, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με προσωπικούς στόχους, όπως η προσωπική ολοκλήρωση και η αναζήτηση της ευτυχίας, είτε συνειδητά είτε όχι. Οι δηλώσεις επιζώντων ότι η προσωπική τους «νίκη επί του Χίτλερ» έγκειται στο να έχουν πολλά εγγόνια και δισέγγονα που ζουν σε ένα εβραϊκό κράτος —και υπηρετούν στον στρατό του— έχουν καταστεί γνώριμα μοτίβα στον δημόσιο λόγο. Για παράδειγμα, η Irene Shashar, επιζήσασα του Ghetto της Βαρσοβίας, εξέφρασε αυτό το αίσθημα στην ομιλία της στα Ηνωμένα Έθνη, κατά τη διάρκεια της τελετής για τη Διεθνή Ημέρα Μνήμης του Ολοκαυτώματος το 2020: Βγήκα νικήτρια απέναντι…για τον Χίτλερ […] Είχα την ευλογία να αποκτήσω παιδιά και εγγόνια. Επειδή έσπειρα το γενεαλογικό μου δέντρο. Ο Χίτλερ δεν νίκησε. Έκανα ακριβώς αυτό που προσπάθησε τόσο σκληρά να αποτρέψει.

Ένα άλλο παράδειγμα είναι ο Michael και Marion Mittwoch,, από το Kibbutz Lavi,, οι οποίοι εγκατέλειψαν τη Γερμανία τη δεκαετία του 1930. Το 2015, γιόρτασαν τη γέννηση του 100ού δισέγγονού τους. «Αυτή είναι η απάντησή μας στον Χίτλερ, γαμώτο», είπε ο Michael. Ο γιος τους, ο Eli, πρόσθεσε ότι «αυτή είναι η ουσία του Σιωνισμού». Ενώ είναι δύσκολο να ποσοτικοποιηθεί, είναι εξίσου δύσκολο να υπερεκτιμηθεί πόσο βαθιά ριζώνει αυτό το συναίσθημα.

 

Οι πολιτισμικοί παράγοντες, λοιπόν, παίζουν σαφώς κεντρικό ρόλο στη δημογραφική ιδιαιτερότητα του Ισραήλ – αλλά ο ρόλος τους δεν είναι απλός. Τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά είναι μακροχρόνια, ενώ η γονιμότητα του Ισραήλ έγινε εξαιρετική μόνο στις τελευταίες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Μια εβραϊκή προγεννητική παράδοση γενεών θα μπορούσε να εξηγήσει γιατί η εβραϊκή ή ισραηλινή γονιμότητα ήταν επίμονα υψηλή, αλλά όχι γιατί αποκλίνει από αυτή άλλων χωρών μόνο πρόσφατα.

Τα ιδεολογικά ρεύματα που έχουν τις ρίζες τους στην κληρονομιά του Ολοκαυτώματος και στον αγώνα για την κρατική υπόσταση είναι σύγχρονα, αλλά και αυτά ήταν ήδη παρόντα από τη δεκαετία του 1960. Ωστόσο, το 1960, οι Ισραηλινοί Εβραίοι δεν διέφεραν από τους Αμερικανούς, τους Καναδούς, τους Αυστραλούς, τους Ιρλανδούς ή τους Νεοζηλανδούς στα επίπεδα γονιμότητάς τους. Αν υπήρχε έντονη προτίμηση για μεγάλες οικογένειες, δεν ήταν μοναδική στο Ισραήλ εκείνη την εποχή.

 

Το ερώτημα, επομένως, είναι γιατί οι παραδόσεις της προγεννητικότητας σε άλλες δυτικές χώρες, όπως η Ιρλανδία, ξεθώριασαν ενώ στο Ισραήλ παρέμειναν.

Η κρίσιμη διαφορά μπορεί να έγκειται στο…