Ε-Ξ-Α-Ι-Ρ-Ε-Τ-Ι-Κ-Ο
By
Brivael Le Pogam
Συνιδρυτή
της γαλλικής εταιρείας τεχνητής νοημοσύνης Argil // Αυτοαποκαλείται
«techno-emperor»
Όλα
συνδέονται μεταξύ τους
Μαθητές
λυκείου αποκλείουν τα σχολεία τους.
Οι
μαιευτικές κλινικές αδειάζουν.
Οι
Βρυξέλλες επαναφέρουν τον έλεγχο των προσωπικών σας μηνυμάτων. Σας ζητούν να επιδείξετε «εγκράτεια στη
χρήση νερού-water sobriety».
Τα
παιδιά σας μαθαίνουν λιγότερα μαθηματικά από όσα μάθαιναν οι παππούδες τους.
Στην τηλεόραση, αυτά παρουσιάζονται ως πέντε διαφορετικές ιστορίες. Πέντε συζητήσεις, πέντε
ειδικοί, πέντε υπουργοί.
Αυτό είναι ψευδές. Πρόκειται για μία και μοναδική
ιστορία.
Πίσω από όλα αυτά, κρύβεται ένας πόλεμος. Ο παλαιότερος όλων. Φέρνει
αντιμέτωπες δύο πολύ απλές ιδέες.
Η
πρώτη λέει: μια μικρή ομάδα «πεφωτισμένων» ανθρώπων γνωρίζει καλύτερα από
εσάς τι πρέπει να παράγετε, να τρώτε, να λέτε, να διαβάζετε και ποια ρίσκα να
παίρνετε. Επομένως, θα πρέπει να τους δοθεί η εξουσία να αποφασίζουν για όλους.
Αυτός είναι ο κολεκτιβισμός.
Η
δεύτερη λέει: κανείς δεν γνωρίζει καλύτερα από εσάς πώς να διαχειριστείτε
τη ζωή σας. Έχετε το δικαίωμα να σκέφτεστε, να δημιουργείτε, να κάνετε λάθη και
να λέτε «όχι». Αυτή
είναι η ατομική ελευθερία.
Όλη
η σύγχρονη ιστορία χωράει ανάμεσα σε αυτές τις δύο ιδέες.
Κομμουνισμός, κεντρικός σχεδιασμός, γραφειοκρατία, αποανάπτυξη: όλα προέρχονται από την ίδια
ρίζα.
Ελεύθερες αγορές, κράτος δικαίου, επιστήμη, ελευθερία του λόγου: προέρχονται από την άλλη
ρίζα.
Κάτι
ακόμα πριν ξεκινήσουμε.
Αυτός ο πόλεμος δεν στρέφεται εναντίον ανθρώπων. Είναι ένας πόλεμος
ιδεών. Ο αριστερός γείτονάς σας δεν είναι ο εχθρός σας. Εχθρός είναι μια
λανθασμένη ιδέα..
Να
τι θα εξετάσουμε σε αυτό το άρθρο:
Θα
επιστρέψουμε στο 1945, για να κατανοήσουμε την προέλευση αυτού του
«παιχνιδιού».
Θα
δούμε πού βρίσκεται η Δύση σήμερα.
Θα
εξηγήσουμε γιατί αυτό το σύστημα είναι καταδικασμένο να καταρρεύσει.
Θα
δείξουμε τι έπεται: μια τεχνολογική επανάσταση που καθιστά τον έλεγχο αδύνατο.
Διαβάστε μέχρι το τέλος. Όλα συνδέονται.
Από το 1945 το «παιχνίδι» δεν άλλαξε ποτέ, παρά μόνο η μεταμφίεσή
του
Το βιβλίο που προέβλεψε τα πάντα
Είναι
1944. Ο πόλεμος δεν έχει τελειώσει ακόμα. Ένας Αυστριακός οικονομολόγος, ο Friedrich Hayek,
εκδίδει το έργο The Road to Serfdom-Ο Δρόμος προς τη Δουλεία.
Η
κεντρική του ιδέα συνοψίζεται σε μία πρόταση: όταν το κράτος επιχειρεί να
σχεδιάσει ολόκληρη την οικονομία, καταλήγει να σχεδιάζει ολόκληρη τη ζωή σας.
Διότι το χρήμα είναι αυτό που σου επιτρέπει να επιλέγεις. Αν ελέγχεις το χρήμα,
ελέγχεις και τις επιλογές.
Προσθέτει
μια τρομακτική λεπτομέρεια:
σε ένα σύστημα που βασίζεται στον κεντρικό σχεδιασμό,
δεν είναι οι καλύτεροι άνθρωποι εκείνοι που φτάνουν στην κορυφή. Είναι εκείνοι
που είναι πρόθυμοι να επιβάλουν το σχέδιο, με οποιοδήποτε κόστος.
Να
κάτι που σχεδόν κανείς δεν γνωρίζει: ο Hayek ήταν υπέρ της Ευρώπης. Το 1939, τάχθηκε υπέρ μιας
ευρωπαϊκής ομοσπονδίας. Αλλά με έναν συγκεκριμένο κανόνα: ανοιχτά σύνορα, με
ελεύθερη διακίνηση χρήματος, αγαθών και ανθρώπων. Ως αποτέλεσμα, καμία χώρα δεν
μπορεί πλέον να ελέγχει τα πάντα, καθώς όλα «διαφεύγουν» προς τη γειτονική χώρα. Ούτε και το
κέντρο μπορεί να ασκήσει έλεγχο, καθώς 27 λαοί δεν πρόκειται ποτέ να
συμφωνήσουν σε ένα κοινό σχέδιο. Μια ομοσπονδία σχεδιασμένη για να
αφοπλίζει τους σχεδιαστές. Κρατήστε το αυτό. Θα επανέλθουμε.
Ο
κομμουνισμός ηττήθηκε παντού.
Μετά
το 1945, ο κόσμος χωρίστηκε στα δύο.
Στην
Ανατολή, το σχέδιο.
Στη
Δύση, η αγορά.
Το
σχέδιο απέτυχε παντού όπου εφαρμόστηκε.
Ο Stalin αντικατέστησε τους πραγματικούς γεωπόνους με την
ψευδοεπιστήμη του Lysenko και προχώρησε στην κολεκτιβοποίηση της γης:
εκατομμύρια άνθρωποι πέθαναν από την πείνα στην Ουκρανία.
Ο
Mao κήρυξε τον πόλεμο
στα σπουργίτια για να σώσει τα σιτηρά. Οι ακρίδες κατέστρεψαν τις σοδειές. Το
Μεγάλο Άλμα προς τα Εμπρός-Great Leap Forward στοίχισε τη ζωή σε δεκάδες
εκατομμύρια ανθρώπους. Ο Pol Pot άδειασε τις πόλεις και έστειλε μια
ολόκληρη χώρα πίσω στα χωράφια. Περίπου το ένα τέταρτο του πληθυσμού πέθανε.
Την ίδια ώρα, στη Δύση, οι εργάτες ευημερούσαν. Απέκτησαν αυτοκίνητο, σπίτι,
διακοπές. Ο καπιταλισμός πέτυχε για αυτούς ό,τι είχε υποσχεθεί ο
κομμουνισμός.
Το 1991, η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε. Τέλος παιχνιδιού. Πολλοί
πίστεψαν ότι η ιστορία είχε φτάσει στο τέλος της.
Έκαναν λάθος.
Άλλαξαν τις ομάδες, όχι το παιχνίδι.
Ένας
Ιταλός μαρξιστής στοχαστής, ο Antonio Gramsci, είχε
αντιληφθεί κάτι ήδη από τη δεκαετία του 1930: στη Δύση, δεν καταλαμβάνεις την
εξουσία με τανκς. Πρώτα καταλαμβάνεις την κουλτούρα: τα σχολεία, τα πανεπιστήμια,
τα μέσα ενημέρωσης, τη διοίκηση. Η εξουσία έπεται.
Όταν η εργατική επανάσταση απέτυχε, χρειάστηκαν ένα νέο θύμα και
έναν νέο κακό.
Το παιχνίδι παρέμεινε το ίδιο: ένας καταπιεστής, ένας καταπιεζόμενος και μια
κεντρική αρχή για να τα διευθετήσει όλα. Μόνο η αμφίεση άλλαξε.
Η «πράσινη» αμφίεση.
Το
1968 ιδρύεται η Λέσχη της Ρώμης- Club of Rome. Το 1972, η έκθεσή της με τίτλο «The Limits to Growth
προβλέπει κατάρρευση λόγω εξάντλησης των πόρων. Ο Paul Ehrlich προβλέπει εκατοντάδες εκατομμύρια θανάτους
από λιμό κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970.
Το
1980, ο οικονομολόγος Julian Simon τού προτείνει
ένα στοίχημα: πέντε μέταλλα, της επιλογής
του Ehrlich, θα είναι φθηνότερα δέκα χρόνια αργότερα.
Ο Simon κερδίζει και για τα πέντε. Αντί για λιμό, ο κόσμος
γνώρισε την Green Revolution-Πράσινη
Επανάσταση.
Οι προφήτες της σπανιότητας έπεσαν έξω σε όλα. Οι ιδέες τους,
ωστόσο, προωθήθηκαν κανονικά.
Σήμερα,
ένας από τους κορυφαίους στοχαστές της «αποανάπτυξης» (degrowth), ο Kohei
Saito, έδωσε στο βιβλίο του τον τίτλο:
«Marx in the Anthropocene-
Towards the Idea of Degrowth Communism-Ο Μαρξ στην Ανθρωπόκαινο: Προς την Ιδέα
του Κομμουνισμού της Αποανάπτυξης».
Δεν είναι δικά μου λόγια. Αυτός είναι ο τίτλος.
Η
αμφίεση της ταυτότητας.
Το
ίδιο πλέγμα, εφαρμοσμένο στα πάντα. Κάθε σχέση μετατρέπεται σε σχέση καταπιεστή
και καταπιεζόμενου.
Η αξιοκρατία γίνεται αδικία. Ο λόγος γίνεται βία. Η ιστορία σου
γίνεται έγκλημα. Τα ομοφυλόφιλα άτομα —που ζήτησαν απλώς να τα αφήσουν ήσυχους και
το πέτυχαν— δεν αποτελούν το πρόβλημα. Το πρόβλημα είναι μια θεωρία που τα
χρησιμοποιεί ως κριό ενάντια στην οικογένεια. Ούτε οι μουσουλμάνοι που ήρθαν εδώ για να ζήσουν ελεύθερα
είναι ο εχθρός. Συχνά, είναι τα πρώτα θύματα των ισλαμιστών.
Το
ίδιο παιχνίδι. Το ίδιο πλέγμα. Μια νέα αμφίεση κάθε δεκαετία.
Η παγίδα που πρέπει να αποφύγετε
Εδώ
είναι πολλοί άνθρωποι που πέφτουν στην πιο ανόητη
παγίδα που υπάρχει:
να αναζητούν μια κρυφή ομάδα που κινεί τα νήματα.
Αντισημιτισμός. Είναι ψευδές,
είναι απεχθές και είναι ακριβώς αυτό που απαξιώνει όσους μάχονται ενάντια σε
αυτή την ιδεολογία.
Δεν υπάρχει συνωμοσία. Υπάρχει μια ιδέα. Και μια ιδέα
αντιμετωπίζεται με καλύτερες ιδέες.
Η Ευρώπη, χτισμένη ανάποδα
Ογδόντα
χρόνια μετά το δοκίμιο του Hayek,
διατηρήσαμε την ομοσπονδία, αλλά αντιστρέψαμε τον μηχανισμό.
Οι
χώρες έχασαν τα εργαλεία άσκησης εξουσίας τους, αυτό είναι αλήθεια. Όμως, το
κέντρο τα οικειοποιήθηκε.
Η «αρχή της προφύλαξης-precautionary principle» εντάχθηκε στις ευρωπαϊκές
συνθήκες το 1992, στο Maastricht. Σήμερα, περιλαμβάνεται στο άρθρο 191 της
Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η Γαλλία την ενσωμάτωσε στο
Σύνταγμά της το 2005.
Την
ίδια χρονιά, οι Γάλλοι ψήφισαν «όχι» στο Ευρωσύνταγμα. Δύο χρόνια αργότερα, το
μεγαλύτερο μέρος του κειμένου επανήλθε με άλλη ονομασία: Συνθήκη της Λισαβόνας.
Ο
λαός είπε «όχι». Το σχέδιο συνέχισε την πορεία του.
Σήμερα: η μηχανή λειτουργεί στο φουλ
Κοιτάξτε τη Δύση το 2026. Όχι τις διακηρύξεις. Τα γεγονότα.
Εξουσία μακριά από την κάλπη
Μια Ευρωπαϊκή Επιτροπή θεσπίζει κανόνες για 450 εκατομμύρια
ανθρώπους. Κανένας πολίτης δεν έγραψε ποτέ το όνομα της Ursula von der Leyen σε
κάποιο ψηφοδέλτιο.
Ο λόγος σας.
Τον
Δεκέμβριο του 2025, οι Βρυξέλλες επέβαλαν πρόστιμο 120 εκατομμυρίων ευρώ στην
πλατφόρμα X. Ήταν η
πρώτη ποινή που επιβλήθηκε βάσει της Πράξης για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital
Services Act) — του κανονισμού που διέπει το περιεχόμενο που κυκλοφορεί στο
διαδίκτυο σε ολόκληρη την ήπειρο. Επισήμως, η αιτιολογία ήταν η έλλειψη
διαφάνειας. Το μήνυμα προς κάθε πλατφόρμα ήταν σαφές: «σας
παρακολουθούμε».
Τα προσωπικά σας μηνύματα.
Τον
Μάρτιο του 2026, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο απέρριψε την επέκταση του «ελέγχου
συνομιλιών» (Chat Control) — της νομοθεσίας που επιτρέπει τη σάρωση των
μηνυμάτων σας. Τον Ιούλιο, το κείμενο επανήλθε μέσω μιας διαδικασίας
κατεπείγοντος. 314 ευρωβουλευτές ψήφισαν κατά, 276 υπέρ. Κι όμως, πέρασε.
Γιατί; Διότι για να μπλοκαριστεί, απαιτούνταν 361 ψήφοι — δηλαδή η πλειοψηφία
του συνόλου των ευρωβουλευτών, συμπεριλαμβανομένων και των απόντων. Οι άδειες καρέκλες ψήφισαν «ναι». Η σάρωση παρατείνεται έως το 2028. Και η μόνιμη, ακόμη
ευρύτερη εκδοχή της, βρίσκεται ακόμη υπό διαπραγμάτευση.
Η ψήφος σας.
Στη Ρουμανία, στα τέλη του 2024, το Συνταγματικό Δικαστήριο ακύρωσε
τον πρώτο γύρο των προεδρικών εκλογών, επικαλούμενο ξένη παρέμβαση. Στον
υποψήφιο που ήρθε πρώτος δεν επετράπη να θέσει ξανά υποψηφιότητα.
Η πόρτα σας, τα χαράματα.
Στη Γερμανία, η αστυνομία πραγματοποίησε εφόδους νωρίς το πρωί σε
σπίτια ιδιωτών, με αφορμή αναρτήσεις στο διαδίκτυο που κρίθηκαν προσβλητικές.
Οι εταιρείες σας.
Ο Νόμος για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act) κατατάσσει την τεχνητή
νοημοσύνη ανάλογα με το επίπεδο κινδύνου που ενέχει, πριν καν αυτή υπάρξει. Η Google
έχει τη δυνατότητα να πληρώσει 500 δικηγόρους για να διασφαλίσει τη συμμόρφωσή
της. Μια νεοφυής επιχείρηση τριών ατόμων είτε θα καταρρεύσει είτε θα μεταφερθεί
στις Ηνωμένες Πολιτείες. Γι’ αυτόν τον λόγο
η Ευρώπη δεν διαθέτει Google, ούτε OpenAI, ούτε Nvidia. Όχι λόγω έλλειψης
ταλέντου, αλλά λόγω υπερπληθώρας επιτροπών.
Όταν η ιδεολογία προηγείται των παιδιών
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, χιλιάδες νεαρά κορίτσια έπεσαν θύματα βιασμού
επί σειρά ετών από οργανωμένα δίκτυα. Οι θεσμοί γνώριζαν. Πολλοί έκαναν πως δεν
βλέπουν, φοβούμενοι μήπως χαρακτηριστούν ρατσιστές αν αναφέρονταν στην καταγωγή
των δραστών.
Δεν
πρόκειται για θεωρία. Τον Ιούνιο του 2025, ο επίσημος εθνικός έλεγχος της
Βαρόνης Casey το επιβεβαίωσε.
Ποιος έσπασε τη σιωπή;
Ο
Elon Musk, στις αρχές του 2025, μπροστά σε εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους.
Η
βρετανική κυβέρνηση, η οποία αρχικά είχε αρνηθεί τη διενέργεια εθνικής έρευνας,
τελικά προχώρησε στη διεξαγωγή της.
Δεν
είναι τυχαίο.
Ο
Musk κατασκευάζει πυραύλους.
Ένας πύραυλος δεν διαπραγματεύεται με τους νόμους της φυσικής: μια
λανθασμένη ιδέα οδηγεί σε έκρηξη πάνω στην εξέδρα εκτόξευσης, μπροστά στα μάτια
όλων. Οι σχεδιαστές, ωστόσο, δεν βλέπουν ποτέ τον κινητήρα τους να εκρήγνυται.
Στο όχημα βρίσκεται πάντα κάποιος άλλος.
Το σχολείο, θυσία
Στη Γαλλία, το σχολείο μετατράπηκε σε εργαστήριο. Το 2013, το πρόγραμμα «ABCD
της Ισότητας» εισήχθη στα δημοτικά σχολεία με στόχο την αποδόμηση των έμφυλων
στερεοτύπων. Το 2016, η μεταρρύθμιση της Najat Vallaud-Belkacem για τη
δευτεροβάθμια εκπαίδευση αποδυνάμωσε τα δίγλωσσα τμήματα και περιθωριοποίησε τα
Λατινικά και τα Αρχαία Ελληνικά. Δεν είναι η μόνη υπεύθυνη. Αποτελεί το σύμβολο
ενός εκπαιδευτικού συστήματος που ενδιαφέρεται περισσότερο για το τι σκέφτονται
τα παιδιά, παρά για το τι γνωρίζουν.
Το αποτέλεσμα έχει καταγραφεί. Στη διεθνή έρευνα TIMSS 2023, οι Γάλλοι
μαθητές της τετάρτης δημοτικού κατέλαβαν την τελευταία θέση στην Ευρωπαϊκή
Ένωση στα μαθηματικά. Ένας σημερινός Γάλλος μαθητής
της όγδοης τάξης έχει, κατά προσέγγιση, το επίπεδο μαθηματικών γνώσεων που είχε
ένας μαθητής της έβδομης τάξης το 1995. Ένα ολόκληρο σχολικό έτος έχει χαθεί
μέσα σε μία γενιά.
Από
τα τέλη Σεπτεμβρίου του 2026, μαθητές δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης προχωρούν σε
αποκλεισμούς των σχολείων τους. Η οργή τους είναι δικαιολογημένη: συχνά, δεν υπάρχει πλέον ούτε καν
εκπαιδευτικός στην αίθουσα. Μέχρι τις 10 Οκτωβρίου, είχαν συλληφθεί περισσότερα
από 6.800 άτομα, εκ των οποίων το 86% ήταν ανήλικοι.
Και τι ζητούν; Περισσότερους πόρους.
Από ποιον;
Από τον ίδιο ακριβώς μηχανισμό που διέλυσε το σχολείο.
Στη
συνέχεια εμφανίζονται οι ταραχοποιοί, καίγονται αυτοκίνητα και το αρχικό αίτημα
χάνεται. Και το κράτος αποκομίζει αυτό που πάντα
κερδίζει μέσα από το χάος: περισσότερες εξουσίες, περισσότερους νόμους, μεγαλύτερο
προϋπολογισμό.
Η διαμαρτυρία ξεκινά ενάντια στη δυσλειτουργία του κράτους. Καταλήγει σε
περισσότερο κράτος.
Έλλειψη από επιλογή
Μετά την ξηρασία του φετινού καλοκαιριού, τι πρότειναν οι
«μετριοπαθείς» ηγέτες της Γαλλίας;
Ένα
υπουργείο ύδατος. Ένα «κυνήγι της σπατάλης». Δεξαμενές αποθήκευσης.
Κανείς
δεν λέει το ουσιαστικό:
το γλυκό νερό είναι, πρωτίστως, ζήτημα ενέργειας. Το Ισραήλ, μια χώρα
ερημική, αντλεί πλέον το μεγαλύτερο μέρος του πόσιμου νερού του από τη θάλασσα,
μέσω της αφαλάτωσης. Την ίδια στιγμή, η Γαλλία έκλεισε τον πυρηνικό σταθμό του
Fessenheim το 2020.
Δεν
υπάρχει έλλειψη νερού στη Γαλλία. Υπάρχει έλλειψη ενέργειας. Και είναι μια
επιλογή.
Θέλετε να δείτε την «πράσινη» ιδεολογία σε πλήρη
εξέλιξη;
Sri
Lanka, 2021: η
κυβέρνηση απαγορεύει εν μία νυκτί τα χημικά λιπάσματα, με στόχο τη μετάβαση σε
100% βιολογική γεωργία. Οι σοδειές καταστρέφονται. Η χώρα χρεοκοπεί. Το 2022, ο
πρόεδρος εγκαταλείπει τη χώρα. Δεν μιλάμε για αρχαία ιστορία. Συνέβη πριν από
τέσσερα χρόνια.
Η χώρα που σταμάτησε να κάνει παιδιά
Το 2025, στη Γαλλία καταγράφηκαν 645.000 γεννήσεις και 651.000
θάνατοι. Περισσότεροι θάνατοι από γεννήσεις, για πρώτη φορά μετά το τέλος του
Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο δείκτης γονιμότητας υποχώρησε στο 1,56 παιδιά ανά γυναίκα — το
χαμηλότερο επίπεδο από το τέλος του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Με αυτόν τον ρυθμό, κάθε γενιά είναι περίπου κατά ένα τέταρτο
μικρότερη από την προηγούμενη. Στην Ιταλία και την Ισπανία, με περίπου 1,2
παιδιά ανά γυναίκα, κάθε νέα γενιά είναι σχεδόν κατά 40% μικρότερη.
Το
πιο θλιβερό είναι το εξής:
οι Γάλλοι δηλώνουν ότι επιθυμούν, κατά μέσο όρο,
περίπου 2,3 παιδιά. Τα θέλουν, αλλά δεν τα αποκτούν. Διότι ένας νέος άνθρωπος που δεν έχει την οικονομική
δυνατότητα να αποκτήσει σπίτι, που φορολογείται για να χρηματοδοτεί ένα σύστημα
από το οποίο δεν πρόκειται ποτέ να επωφεληθεί, και που δεν πιστεύει πλέον στο
αύριο, δεν κάνει παιδιά.
Δεν χρειάζεται πόλεμος για να εξαφανιστεί μια χώρα. Αρκεί η
γραφειοκρατία.
Και η Αμερική διστάζει
Αυτή
η μάχη δεν σταματά στα σύνορα της Ευρώπης. Στις Ηνωμένες Πολιτείες υφίσταται ο
ίδιος πειρασμός: το
2022 ανακοινώθηκε η σύσταση ενός Συμβουλίου Διακυβέρνησης της
Παραπληροφόρησης-Disinformation Governance Board, ενώ ασκήθηκαν ομοσπονδιακές
πιέσεις σε πλατφόρμες για την αφαίρεση περιεχομένου — γεγονός που παραδέχτηκε
και ο ίδιος ο Mark Zuckerberg. Τα ίδια συνέδρια, η ίδια κοσμοθεωρία: η
αντίληψη ότι οι απλοί πολίτες δεν είναι, δήθεν, άξιοι εμπιστοσύνης ώστε να
αποφασίζουν οι ίδιοι για τον εαυτό τους.
Η
Ευρώπη αποτελεί το παράδειγμα του τι συμβαίνει όταν επιτρέπεις σε αυτή την ιδέα
να επικρατήσει — κανονισμό τον κανονισμό.
Γιατί η κατάρρευση είναι αναπόφευκτη
Το σύστημα αυτό δεν θα καταρρεύσει επειδή οι ηγέτες του είναι κακοί
άνθρωποι. Θα καταρρεύσει επειδή έρχεται σε σύγκρουση με τους νόμους της
πραγματικότητας.
Ιδού
οι πέντε λόγοι.
Λόγος
1ος: ο σχεδιαστής είναι τυφλός
Φανταστείτε
μια μηχανή. Μια ελεύθερη οικονομία είναι μια μηχανή με εκατομμύρια αισθητήρες.
Κάθε τιμή αποτελεί μια μέτρηση. Κάθε πτώχευση, κάθε επιτυχία, κάθε πελάτης που
αποχωρεί, συνιστά μια διόρθωση σε πραγματικό χρόνο. Το σύστημα αυτοδιορθώνεται,
επειδή αφουγκράζεται την πραγματικότητα. Μια κατευθυνόμενη οικονομία
αποσυνδέει τους αισθητήρες. Κινείται «στα τυφλά», βασιζόμενη σε υπολογιστικά
φύλλα του Excel.
Ο
Hayek το διατύπωσε εύστοχα κατά την παραλαβή του βραβείου Nobel το 1974: πρόκειται
για την «προσποίηση γνώσης». Καμία επιτροπή
δεν είναι σε θέση να συγκεντρώσει τη γνώση που κατέχουν εκατομμύρια άνθρωποι.
Όσοι επιχειρούν κάτι τέτοιο δεν κατευθύνουν την πρόοδο· την πνίγουν.
Λόγος
2ος: όσο μεγαλύτερη είναι η μηχανή, τόσο πιο έντονα
υπερθερμαίνεται
Μια
κακοσχεδιασμένη μηχανή
μπορεί να λειτουργεί για αρκετό καιρό στις 2.000 στροφές ανά λεπτό (RPM).
Καταναλώνει υπερβολικά καύσιμα, υπερθερμαίνεται, φθείρεται. Κι όμως, συνεχίζει
να κινείται. Αυτή είναι η σημερινή εικόνα της Ευρώπης: ανάπτυξη κάτω από 1%,
από τους υψηλότερους φορολογικούς συντελεστές παγκοσμίως, υποβάθμιση των
δημόσιων υπηρεσιών, διογκούμενο χρέος και μια εξαιρετική γενιά νέων ανθρώπων
που μεταναστεύει για να δημιουργήσει αλλού.
Τώρα,
ανεβάστε τις στροφές αυτής της μηχανής στις 20.000 RPM — όπως σε έναν κινητήρα
V10 της Formula 1. Σε τέτοιες ταχύτητες, ακόμη και το πιο μικρό ελάττωμα
αποβαίνει μοιραίο. Η μηχανή δεν φθείρεται απλώς· εκρήγνυται.
Ακριβώς
αυτό προτείνει το παγκοσμιοποιητικό εγχείρημα: να πάρουν μια μηχανή που υπολειτουργεί σε
εθνικό επίπεδο και να την επεκτείνουν σε επίπεδο ηπείρου, και εν συνεχεία σε
παγκόσμια κλίμακα. Κι όλα αυτά, ακριβώς τη στιγμή που η τεχνητή νοημοσύνη
επιταχύνει τις εξελίξεις με πρωτοφανή ρυθμό.
Λόγος
3ος: 27 χώρες είναι αδύνατο να συμφωνήσουν σε ένα κοινό
σχέδιο
Αυτή
ήταν η διαπίστωση του Hayek. Ένας Πορτογάλος, ένας Σουηδός και ένας Πολωνός δεν
επιζητούν τα ίδια πράγματα. Επομένως, ένα κοινό σχέδιο δεν μπορεί να
προκύψει μέσα από μια ψηφοφορία.
Απομένουν,
λοιπόν, δύο επιλογές: η παράλυση ή η επιβολή.
Όταν η δημοκρατία αδυνατεί να λάβει απόφαση, η αρμοδιότητα
μεταβιβάζεται σε «ειδικούς». Στη συνέχεια σε επιτροπές. Και κατόπιν σε
διαδικασίες έκτακτης ανάγκης. Το «Chat Control» (ο έλεγχος των
ιδιωτικών επικοινωνιών) αποτελεί το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα: το
Κοινοβούλιο λέει «όχι», αλλά ο νόμος ψηφίζεται παρ’ όλα αυτά. Κάθε φορά που το
σχέδιο «κολλάει», αφαιρείται ένα κομμάτι της δημοκρατίας για να ξεκολλήσει.
Λόγος
4ος: ο μηχανισμός κινείται μόνο προς μία κατεύθυνση.
Παρατηρήστε
τον κύκλο.
Περισσότερο κράτος σημαίνει
περισσότεροι φόροι και περισσότεροι κανόνες.
Περισσότεροι κανόνες σημαίνουν
μεγαλύτερη δυσλειτουργία.
Μεγαλύτερη δυσλειτουργία σημαίνει περισσότερη οργή.
Περισσότερη οργή σημαίνει
κρίση.
Και
η απάντηση σε κάθε κρίση είναι… περισσότερο κράτος.
Δεν
πρόκειται για κάποιο μυστικό σχέδιο. Είναι ένας βρόχος ανατροφοδότησης. Και κανείς μέσα στον μηχανισμό δεν
έχει λόγο να τον σπάσει, διότι κάθε κρίση τον καθιστά μεγαλύτερο.
Πάρτε
για παράδειγμα τη μετανάστευση.
Ο Milton Friedman το συνόψισε εύστοχα: δεν
μπορείς να έχεις ταυτόχρονα ελεύθερη μετανάστευση και κράτος πρόνοιας. Σε μια ελεύθερη οικονομία, οι άνθρωποι που φτάνουν
ενσωματώνονται μέσω της εργασίας. Σε ένα κράτος πρόνοιας που διοικείται «από
πάνω», δημιουργούνται παράλογα κίνητρα, γειτονιές που εγκαταλείπονται και κόστη
που επωμίζονται άνθρωποι οι οποίοι δεν αποφάσισαν ποτέ τίποτα. Το χάος στο
μεταναστευτικό δεν αποτελεί αποτυχία του σχεδίου. Είναι το προϊόν του.
Λόγος
5ος: η «αρχή της προφύλαξης» απαγορεύει το μέλλον.
Παλαιότερα,
το βάρος της απόδειξης ότι κάτι ήταν επικίνδυνο έπεφτε στο κράτος. Με την
«αρχή της προφύλαξης», εναπόκειται σε εσάς να αποδείξετε ότι αυτό που
δημιουργείτε δεν ενέχει κανέναν κίνδυνο.
Όμως, τίποτα καινούργιο δεν είναι ποτέ απολύτως ασφαλές. Επομένως, τίποτα καινούργιο
δεν κατασκευάζεται. Είναι το όνειρο κάθε σχεδιαστή: ένα νομικό δικαίωμα βέτο
πάνω στο μέλλον.
Ο
Marc Andreessen το διατύπωσε στο Techno-Optimist ManifestoΜανιφέστο του
Τεχνο-αισιόδοξου»: αν ίσχυε αυτή η αρχή, η ανθρωπότητα δεν θα είχε δαμάσει ποτέ
τη φωτιά.
Πού οδηγεί αυτό;
Μια κοινωνία που σταματά να δημιουργεί, που επιβάλλει δελτία αντί να
παράγει, που
ελέγχει αντί να ακούει, καταλήγει τελικά να μην κάνει πια παιδιά.
Αυτό
είναι το τελικό στάδιο.της μηχανής:
ένας πολιτισμός που σταματά σιωπηλά να αναπαράγει
τον εαυτό του, ενώ ο διοικητικός μηχανισμός
που διαχειρίζεται την παρακμή του συνεχίζει να διογκώνεται.
Ένα σύστημα που παύει να αποκτά παιδιά δεν έχει μέλλον. Είναι θέμα μαθηματικών. Το ερώτημα δεν είναι αν αυτό το μοντέλο θα καταρρεύσει,
αλλά πότε θα συμβεί αυτό και τι θα χτίσουμε στη θέση του.
Τι έπεται: η αναγέννηση
Ιδού
τα καλά νέα. Ο
κολεκτιβισμός χρειάζεται τρία πράγματα για να επιβιώσει: σπανιότητα, έλεγχο της πληροφορίας και μερικούς μεγάλους «παίκτες» που είναι εύκολο να τεθούν
υπό έλεγχο.
Η τεχνολογική επανάσταση που βρίσκεται τώρα σε εξέλιξη εξαλείφει και
τα τρία.
Το τέλος της σπανιότητας
Κάθε
σχεδιαστής (οικονομίας) έχει ανάγκη τη σπανιότητα.
Μια
ελεύθερη οικονομία απαντά στη σπανιότητα με την αφθονία.
Μια
σχεδιασμένη οικονομία απαντά με τον περιορισμό της διάθεσης αγαθών (δελτίο). Και όποιος
ελέγχει τη διανομή, ελέγχει εσάς.
Όμως, η σπανιότητα δεν αποτελεί φυσικό νόμο. Είναι πολιτικό
κατασκεύασμα.
Η αφθονία είναι ζήτημα μηχανικής. Και τα προβλήματα μηχανικής
επιλύονται.
Πυρηνική
ενέργεια, ηλιακή ενέργεια, συστήματα αποθήκευσης, αφαλάτωση: όταν η ενέργεια
γίνεται φθηνή, το ίδιο συμβαίνει και με το νερό. Όταν το νερό και η ενέργεια είναι
φθηνά, σχεδόν όλα τα υπόλοιπα ακολουθούν. Τότε, το αφήγημα της «λιτότητας»
(ή της «εγκράτειας») χάνει τον μοναδικό λόγο ύπαρξής του. Δεν επιβάλλεις δελτίο
σε κάτι που υπάρχει σε αφθονία.
Το τέλος του μονοπωλίου στον λόγο
Για
δεκαετίες, λίγα τηλεοπτικά κανάλια και μερικές εφημερίδες αποφάσιζαν τι συνιστά
αλήθεια. Το σκάνδαλο με
τις συμμορίες σεξουαλικής εκμετάλλευσης ανηλίκων στο Ηνωμένο Βασίλειο
αποδεικνύει ότι εκείνη η εποχή έχει παρέλθει. Μετά από χρόνια επίσημης
σιωπής, αρκούσε μία φωνή σε μια ελεύθερη πλατφόρμα για να επιβληθεί η
διενέργεια εθνικής έρευνας.
Όταν κάθε πολίτης μπορεί να μετατραπεί σε μέσο ενημέρωσης,
απαιτείται απόλυτος έλεγχος για να επιβληθεί ένα συγκεκριμένο αφήγημα. Ακριβώς γι’ αυτόν τον λόγο
οι Βρυξέλλες επιτίθενται τόσο σφοδρά στον διαδικτυακό λόγο και στα ιδιωτικά
μηνύματα. Δεν πρόκειται για ένδειξη ισχύος, αλλά για ένδειξη πανικού.
Το τέλος των μεγάλων «παικτών» που είναι εύκολο να
ελεγχθούν από το κατεστημένο
Η
«ρυθμιστική αιχμαλωσία» (regulatory capture) λειτουργεί
αποτελεσματικά απέναντι στους κολοσσούς. Βάζεις πέντε μεγάλους παίκτες
γύρω από ένα τραπέζι, εκείνοι αποδέχονται τους κανόνες, και οι κανόνες αυτοί
εμποδίζουν την είσοδο των μικρότερων.
Η
Τεχνητή Νοημοσύνη (AI) ανατρέπει αυτό το μοντέλο. Σήμερα, ένα άτομο με τη βοήθεια της
Τεχνητής Νοημοσύνης μπορεί να επιτελέσει έργο για το οποίο παλαιότερα
απαιτούνταν ολόκληρη ομάδα. Αύριο, μια ομάδα πέντε ατόμων θα μπορεί να φέρει
εις πέρας το έργο μιας εταιρείας χιλίων εργαζομένων. Όταν εκατομμύρια
άνθρωποι μπορούν να δημιουργούν, οπουδήποτε, χωρίς άδεια, δεν υπάρχει τραπέζι
αρκετά μεγάλο ώστε να τους ελέγξει όλους.
Και
κάπου εδώ επανέρχεται η ιδέα του Hayek, από την πίσω πόρτα. Ο κώδικας, το
ταλέντο και το κεφάλαιο κινούνται ελεύθερα. Μια χώρα που πνίγει τους
δημιουργούς της, τους βλέπει να φεύγουν σε πραγματικό χρόνο. Οι παράλογοι
κανόνες μετατρέπονται σε μειονέκτημα που όλοι μπορούν να διακρίνουν, αμέσως. Ο
ανταγωνισμός μεταξύ των χωρών επιτυγχάνει αυτό που υποτίθεται ότι θα έκανε η
ευρωπαϊκή ενοποίηση: αφοπλίζει τον σχεδιαστή (τον κεντρικό σχεδιαστή).
Όμως,
τίποτα δεν είναι αυτόματο.
Η
τεχνολογία είναι μοχλός, όχι δεκανίκι. Πολλαπλασιάζει τη δύναμη εκείνων που τη
χρησιμοποιούν. Δεν αντικαθιστά το θάρρος τους.
Γι’ αυτό, μην τρέχετε να φύγετε. Οι ιδέες δεν σταματούν στα σύνορα. Αν καταρρεύσει
το κέντρο, δεν υπάρχει νησί αρκετά απομακρυσμένο για να σας σώσει. Αλλά μην
τροφοδοτείτε κιόλας τη μηχανή. Μη διοχετεύετε το ταλέντο σας, τους φόρους
σας και τις εταιρείες σας σε ένα σύστημα που έχει φτιαχτεί για να τα
εγκλωβίζει. Δημιουργήστε εκεί όπου η ελευθερία σάς επιτρέπει ακόμα να
δημιουργείτε.
Και παλέψτε, στη δική σας κλίμακα:
