ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Ψυχρός Πόλεμος στην Απω Ανατολή

Του Γιώργου Παυλόπουλου

Πριν από ένα χρόνο, η Κίνα εκθρόνισε τις ΗΠΑ και έγινε το κράτος με τις μεγαλύτερες εμπορικές συναλλαγές παγκοσμίως -κάτι που, εκτός όλων των άλλων, σημαίνει ότι συνεχίζει να γεμίζει τα ταμεία της με ξένο συνάλλαγμα. 

Επίσης, τον περασμένο Οκτώβριο, το ρένμινμπι ξεπέρασε το ευρώ και έγινε το δεύτερο σημαντικότερο ανταλλακτικό νόμισμα στις διεθνείς εμπορικές συναλλαγές, με μερίδιο 8,7% (πρώτο παραμένει μακράν το δολάριο, με περίπου 80%).  

Παράλληλα, η κινεζική οικονομία είναι η δεύτερη μεγαλύτερη σε όλο τον πλανήτη, έχοντας προ πολλού ξεπεράσει την ιαπωνική και έχοντας ήδη βάλει στο στόχαστρό της την αμερικανική, με προοπτική μάλιστα να της αφαιρέσει τα σκήπτρα μέσα στις επόμενες δύο δεκαετίες.

Οι αριθμοί δεν επιτρέπουν σε κανέναν να αμφισβητήσει τη δυναμική άνοδο της Κίνας στο παγκόσμιο στερέωμα, την οποία ολοένα περισσότεροι αναλυτές και ιστορικοί παρομοιάζουν με εκείνη της Γερμανίας στη διάρκεια του δεύτερου μισού του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα. Ωστόσο, η αλήθεια είναι ότι δεν θεωρείται ακόμη υπερδύναμη, ενώ σήμερα δεν αντιμετωπίζεται ως τέτοια ούτε από τους φίλους ούτε από τους εχθρούς της.  

Κι αυτό διότι η εμπειρία αποδεικνύει ότι μια υπερδύναμη στηρίζεται σε δύο πόδια: Το ένα αντιπροσωπεύει την οικονομία της και το Πεκίνο μπορεί δικαίως να ισχυριστεί ότι είναι υγιέστατο και ρωμαλέο. Το άλλο, όμως, έχει να κάνει με τη στρατιωτική ισχύ και τη γεωπολιτική επιρροή κι εδώ οι Κινέζοι έχουν σοβαρότατο πρόβλημα.

Αναμφίβολα, τα τελευταία χρόνια αυξάνονται εντυπωσιακά οι δαπάνες οι οποίες αφορούν στην ενίσχυση του Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού, με αποτέλεσμα ήδη να ξεπερνούν τα 200 δισ. δολάρια ετησίως (σε μονάδες αγοραστικής δύναμης) και να υπολείπονται μόνο εκείνων των ΗΠΑ. Είναι γεγονός, επίσης, ότι η οικονομική δύναμη των Κινέζων, σε συνδυασμό με την οικονομική κρίση των παραδοσιακών καπιταλιστικών κέντρων, ανοίγει διάπλατα τις πόρτες στους πολιτικούς και τις επιχειρήσεις τους σε όλες τις περιοχές του κόσμου -Λατινική Αμερική και Αφρική, Ευρώπη και κεντρική Ασία- ενισχύοντας την επιρροή του Πεκίνου.

Παρ' όλα αυτά, υπάρχει μία κρίσιμη δοκιμασία την οποία οφείλει να περάσει η Κίνα εάν θέλει να βρεθεί σε θέση ανάλογη με εκείνη της Μεγάλης Βρετανίας, των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής ή ακόμη και της Γερμανίας: να αποδείξει ότι μπορεί να υποστηρίξει (αν όχι να προωθήσει) αποτελεσματικά τα οικονομικά της συμφέροντα με την (αποτρεπτική ή κατασταλτική) πυγμή των όπλων -ή, με άλλα λόγια, να αποδείξει ότι είναι σε θέση να στηρίζεται εξίσου καλά και στα δύο της πόδια.

Προφανώς δε, μιας και μιλάμε για παγκόσμιες υπερδυνάμεις, αυτό είναι ένα στοίχημα το οποίο δεν αφορά μόνο τους Κινέζους, αλλά αγγίζει άμεσα τόσο τους συμμάχους τους όσο και τους γείτονές τους και τους προστάτες τους. Πρακτικά, δηλαδή, βρισκόμαστε μπροστά σε ένα παγκοσμίων διαστάσεων πρόβλημα, η λύση του οποίου δεν θα αφήσει ανεπηρέαστο κανέναν, σε όποια γωνιά του πλανήτη και αν βρίσκεται. Ειδικά καθώς ζούμε στην εποχή της πιο ολοκληρωμένης (και συνάμα ολοκληρωτικής) παγκοσμιοποίησης στην ιστορία της ανθρωπότητας.

 

Για όλους αυτούς τους λόγους, η αιτία της πρόσφατης έντασης ανάμεσα στο Πεκίνο, το Τόκιο και την Ουάσιγκτον δεν βρίσκεται στα... Ίμια της περιοχής, ούτε φυσικά στη ζώνη αεράμυνας που ανακήρυξε μονομερώς η Κίνα πριν από μερικές μέρες σε μια διαφιλονικούμενη θαλάσσια ζώνη. Εξάλλου, σε ανάλογες κινήσεις έχουν προχωρήσει οι Αμερικανοί, οι Ιάπωνες, οι Νοτιοκορεάτες και οι Ρώσοι, ενώ με αντικειμενικά κριτήρια, το νησιωτικό σύμπλεγμα Σενκάκου (όπως το λένε οι Ιάπωνες) ή Ντιαογιού (σύμφωνα με τους Κινέζους) θα έπρεπε δικαιωματικά να ανήκει στην Ταϊβάν, από την οποία έχει και τη μικρότερη απόσταση.

«Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με ένα πρόβλημα αποστάσεων. Το διακύβευμα αφορά τις ζώνες επιρροής και τις πρώτες ύλες, την ηγεμονία και τον εθνικισμό, τις κακές αναμνήσεις και καινούριες αξιώσεις -πρόκειται, ουσιαστικά για ένα δηλητηριώδες μείγμα διεθνούς πολιτικής», όπως εύστοχα γράφει στο τελευταίο του τεύχος το γερμανικό περιοδικό Der Spiegel -αν και κανονικά, θα έπρεπε να υπενθυμίσει ότι εκτός από τα συγκεκριμένα ακατοίκητα νησιά, οι Κινέζοι θεωρούν ότι τους ανήκει και η Ταϊβάν!

 

«Εκρηκτικό μείγμα»

Ο Πρώτος και ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος εκτυλίχθηκαν κυρίως στο έδαφος της Ευρώπης, εκεί όπου βρισκόταν το επίκεντρο των μεγάλων οικονομικών και γεωπολιτικών αλλαγών τους δύο προηγούμενους αιώνες. Αυτή τη φορά, το κέντρο βάρους των εξελίξεων έχει μετατοπιστεί προς Ανατολάς -μαζί, φυσικά, με την πολεμική απειλή.

 

Η εμφανής σύγκρουση συμφερόντων, σε συνδυασμό με το γεγονός ότι στο τιμόνι της Κίνας και της Ιαπωνίας βρίσκονται άνθρωποι και ομάδες που έχουν επιλέξει να παίξουν το χαρτί του εθνικισμού, δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα στην Άπω Ανατολή.  

 

Να αναμένουμε, λοιπόν, ένα «θερμό επεισόδιο» στην περιοχή, με βάση όλα τα παραπάνω; 

 

Ένα επεισόδιο που θα μπορούσε να εξελιχθεί ακόμη και σε ένα Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο -ο οποίος, όπως και οι προηγούμενοι δύο, θα έχει το επίκεντρό του εκεί όπου συντελούνται οι μεγάλες αλλαγές;

Η αλήθεια είναι ότι, με βάση την κοινή λογική, οι Κινέζοι είναι οι τελευταίοι που θα επιθυμούσαν κάτι τέτοιο. Όχι μόνο επειδή, παρά την πρόοδό τους, συνεχίζουν να υστερούν σε στρατιωτική ισχύ, αλλά και επειδή θα διακινδύνευαν την καταστροφή του οικονομικού τους «θαύματος». Ωστόσο, η κοινή λογική δεν επικρατεί πάντα, ούτε καν συνήθως, σε τέτοιες ιστορικές στιγμές...

 

Το φάντασμα του 1914...

ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ - ΡΩΣΙΑ: Ο Πούτιν ποντάρει στη Σιβηρία - Oραματίζεται να μετατρέψει σε «Καναδά» τη ρωσική Απω Ανατολή

Του ΣΤΑΘΗ ΕΥΣΤΑΘΙΑΔΗ

«Αν ο Μέγας Πέτρος ζούσε σήμερα, ούτε την Αγία Πετρούπολη ούτε τη Μόσχα θα έκανε πρωτεύουσα της Ρωσίας. Το Βλαδιβοστόκ θα διάλεγε» δήλωσε προ ημερών ο Ντμίτρι Τρένιν, του μοσχοβίτικου Κέντρου Κάρνεγκι.
 

Ο ρώσος οικονομολόγος αναλυτής δεν σχολίαζε το όψιμο ενδιαφέρον της Ιαπωνίας να ενισχύσει τις σχέσεις της με το Βιετνάμ, ούτε την απόφαση της κυβέρνησης του προέδρου των ΗΠΑ Μπαράκ Ομπάμα να μετατοπίσει το κέντρο της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής στον Ειρηνικό και στην Απω Ανατολή. Εξηγούσε την πρόσφατη απόφαση του ρώσου προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν να διαθέσει 1,6 δισ. ευρώ του εφετινού προϋπολογισμού ειδικά για την ανάπτυξη της τεχνολογικής υποδομής στην Ανατολική Σιβηρία.

Το κονδύλι των 1,6 δισ. ευρώ για τη Σιβηρία είναι μία μόνο ένδειξη του ενδιαφέροντος που άρχισε να δείχνει η Ρωσία για το - σχεδόν αγνοημένο - τμήμα της ασιατικής επικράτειάς της . Είναι, βέβαια, γεγονός ότι η Μόσχα έχει περιορίσει τελευταία το οικονομικό και πολιτικό ενδιαφέρον της για την Ευρώπη, για την Ευρωπαϊκή Ενωση (ΕΕ) ειδικότερα, και ο πρόεδρος Πούτιν δεν το έκρυψε στην τελευταία συνάντησή του με τον πρόεδρο της Κομισιόν Ζοζέ Μανουέλ Μπαρόζο.

Η γαλλική «Le Monde» αποκάλυψε ότι το ρωσικό θησαυροφυλάκιο έχασε μερικά δισεκατομμύρια λόγω της κρίσης του ευρώ. Οι άνθρωποι του Κρεμλίνου όμως, χωρίς να αρνούνται ότι τους έχει απογοητεύσει η κρίση της ευρωζώνης, βεβαιώνουν ότι η ποιοτική αναβάθμιση της ανατολικής Σιβηρίας ήταν απόφαση που είχαν λάβει από κοινού οι Πούτιν και Ντμίτρι Μεντβέντεφ πριν από περίπου τρία χρόνια.

Το (καθυστερημένο) ενδιαφέρον του Κρεμλίνου για το ακραίο ανατολικό τμήμα της Ρωσίας δεν παρακινήθηκε όμως μόνο από την κρίση του ευρώ και τον πλούτο που κρύβει το υπέδαφός του (σε 440 δισ. ευρώ υπολογίζει τα μεταλλεύματα και τις άλλες πρώτες ύλες της Ανατολικής Σιβηρίας η εταιρεία Rusal του ρώσου δισεκατομμυριούχου Ολεγκ Ντεριπάσκα.) Είναι η πληθυσμιακή και οικονομική ανάπτυξη της όμορης Βόρειας Κίνας και Μογγολίας που παίζει ρόλο, είναι η ανάδυση του Βιετνάμ στον πολιτικό χώρο της περιοχής και είναι η επανεμφάνιση του «αμυντικού διδύμου» Ιαπωνίας - Αμερικής που προβάλλει πιο απαιτητικά και πιο επίμονα στη Ρωσία την αξίωση «να επιστραφούν» στην Ιαπωνία δύο νησιά από τις Κουρίλες.

Κυβερνητικοί αξιωματούχοι στη Μόσχα δεν κρύβουν την ανησυχία τους για τις εξελίξεις που μπορεί να υπάρξουν στην Απω Ανατολή. Ούτε και αδιαφορούν για τη δύσκολη θέση στην οποία μπορεί να βρεθεί η Ρωσία «αν σφίξουν τα πράγματα». Ανώνυμη πηγή σάρκασε και απέρριψε την περασμένη εβδομάδα την «προοπτική πολέμου Κίνας - ΗΠΑ» που βλέπουν αμερικανοί αναλυτές και δημοσιοποίησε η «Wall Street Journal» (13/6) σημειώνοντας ότι «αποκλείει στρατιωτική σύγκρουση για τα επόμενα αρκετά χρόνια». Πρόσθεσε όμως ότι η Ρωσία «παίρνει, φυσικά, τα μέτρα της». Και αναφέρθηκε στα σχέδια για μόνιμη παρουσία των νεότευκτων σκαφών του Ρωσικού Στόλου του Ειρηνικού στις ρωσικές βάσεις της Ανατολικής Σιβηρίας, στα «έκτακτα κονδύλια» για την άμυνα της περιοχής που ζήτησε ο Πούτιν να εγκρίνει η Δούμα και στην «κυβερνητική προσπάθεια» να βελτιωθεί το επίπεδο ζωής των κατοίκων της. 

Η Μόσχα θα επιχειρήσει να ανακτήσει κύρος και επιρροή στην περιοχή τον Σεπτέμβριο, με τη διάσκεψη κορυφής της οικονομικής συνεργασίας όλων των κρατών του Ειρηνικού που οργανώνει για πρώτη φορά. Εκεί «θα απλώσει το κόκκινο χαλί γενναίων προσκλήσεων προς κράτη εκτός της περιοχής και ανοικτών προκλήσεων προς διεθνείς μεγαλο-επενδυτές» γράφει το αμερικανικό «Diplomat» (14/8). Μια ιδέα του τι θα είναι αυτές οι «προκλήσεις» δίνουν οι «Financial Times» (18/8) που αναφέρουν ότι «η Ρωσία έχει την ευκαιρία να δημιουργήσει έναν Καναδά στη Σιβηρία (...), έχει μια πραγματική ευκαιρία να παύσει να εξαρτάται από την Ευρώπη».

Και η Ευρώπη; 

ΑΠΩ ΑΝΑΤΟΛΗ: Η σπίθα του πολέμου έχει ανάψει στις "θαλασσες της φωτιάς"

Του Γιώργου Παυλόπουλου

Το 1885, ένα ανώνυμο άρθρο δημοσιεύτηκε σε μια ιαπωνική εφημερίδα, με τίτλο «Εγκαταλείποντας την Ασία». Σύμφωνα με τον σχολιαστή των Financial Times Ντέιβιντ Πίλινγκ, το άρθρο αυτό πιστεύεται ότι γράφτηκε από έναν πρώην Σαμουράι, τον Γιουκίτσι Φουκουζάβα, ο οποίος είχε υιοθετήσει την άποψη ότι η Ιαπωνία θα έπρεπε να προσεγγίσει τη Δύση και να αντιγράψει την πολιτική της σε πολλά θέματα -και το έπραξε με την ακραία ιμπεριαλιστική πολιτική που εφάρμοσε έναντι των γειτόνων της τα επόμενα χρόνια και μέχρι τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο.

Ο καιρός και η ιστορία έχουν, όμως, γυρίσματα. Έτσι, σήμερα, η Ιαπωνία δεν βρίσκεται στη θέση ισχύος που ήταν κάποτε, όταν διεκδικούσε με τη βία την μερίδα του λέοντος στην Άπω Ανατολή. Ούτε η οικονομία της, όμως, είναι τόσο ισχυρή ώστε να κάνει πολλούς να σκεφτούν δύο φορές πριν τα βάλουν μαζί της. Τώρα, είναι οι Κινέζοι που βρίσκονται σε αυτή τη θέση και, έχοντας ξεπεράσει την Ιαπωνία στη δεύτερη θέση της λίστας με τους παγκόσμιους οικονομικούς γίγαντες, γίνεται ολοένα πιο επιθετική στα διάφορα γεωπολιτικά μέτωπα, προκαλώντας ευθέως το Τόκιο και τους συμμάχους του -συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ.

 
«Η ένταση στις σινο-ιαπωνικές σχέσεις είναι και πάλι στο κόκκινο (...) Η πραγματική αιτία βρίσκεται στην εθνική υπερηφάνεια και τις εκκρεμότητες που έχουν απομείνει από την εποχή του πολέμου», έγραφαν οι FT στο κεντρικό τους άρθρο την περασμένη Τετάρτη.

Αφορμή ήταν η νέα ένταση που προκλήθηκε εσχάτως, με εκατέρωθεν προκλήσεις, στα «Ίμια» της περιοχής: ένα ακατοίκητο σύμπλεγμα μικρών νησιών στη Θάλασσα της Ανατολικής Κίνας - Σενκάκου για τους Ιάπωνες, Ντιαογιού για τους Κινέζους -το οποίο διεκδικείται και από τις δύο χώρες. Και αυτή τη φορά (όπως συνέβη σε ανάλογο επεισόδιο, τον Σεπτέβριο του 2010), οι δύο χώρες δεν ξεπέρασαν τις φραστικές απειλές και τα διπλωματικά μέτρα και αντίμετρα. Ωστόσο, το κλίμα στις κοινωνίες τους δηλητηριάζεται καθημερινά από τον ιό του εθνικισμού. Η απόδειξη δεν βρίσκεται μόνο στις διαδηλώσεις των χιλιάδων οργισμένων ανθρώπων, στην Κίνα και την Ιαπωνία, που ζητούν σκληρά μέτρα και επίδειξη πυγμής κατά του αντιπάλου κάθε φορά που συμβαίνουν ανάλογα επεισόδια. Είναι και στο γεγονός ότι η ένταση έχει φτάσει να τροφοδοτείται ακόμη και από τις εμπορικές σχέσεις ανάμεσά τους, οι οποίες αναπτύσσονται διαρκώς.

 
«Σήμερα, στην Ιαπωνία η αντίδραση αυξάνεται ευθέως ανάλογα με την αύξηση των κινεζικών κεφαλαίων που φτάνουν στη χώρα», έγραφε χαρακτηριστικά σε αφιέρωμά της η Wall Street Journal, στις 8 Αυγούστου. Παρέθετε, μάλιστα, ένα εντυπωσιακό όσο και αποκαλυπτικό γεγονός: το 2008, μια ομάδα Κινέζων επιχειρηματιών έριξε την ιδέα της δημιουργίας μιας «China Town» στην καρδιά του Τόκιο. Μόνο που δεν είχε υπολογίσει καλά την αντίδραση των ντόπιων, οι οποίοι κινητοποιήθηκαν και πέτυχαν τη μη υλοποίηση του σχεδίου. Δεν πρόκειται, μάλιστα, για εξαίρεση: φέτος, αναμένεται να εγκριθεί νόμος που θα καθιστά πολύ πιο δύσκολη την αγορά ιαπωνικής γης από ξένους επενδυτές -«φωτογραφίζοντας» τους Κινέζους εισβολείς.

Το πρόβλημα γίνεται μεγαλύτερο καθώς η ένταση στην Άπω Ανατολή δεν περιορίζεται ανάμεσα στην Κίνα και την Ιαπωνία. Στη Θάλασσα της Νότιας Κίνας, το Πεκίνο βρίσκεται στα μαχαίρια με αρκετές χώρες της περιοχής -Φιλιππίνες, Μαλαισία, Βιετνάμ, Μπρουνέι- με αφορμή άλλα διαφιλονικούμενα νησιωτικά συμπλέγματα.

Και εδώ, η αιτία βρίσκεται αλλού: στην πρόθεση του Πεκίνου να καταστήσει την ηγεμονία του αδιαμφισβήτητη, αλλά και να ελέγξει τα ενεργειακά αποθέματα και τις θαλάσσιες διαδρομές από τις οποίες διέρχεται ετησίως το ένα τρίτο του παγκόσμιου εμπορίου, αξίας περίπου 5 τρισ. δολαρίων.

«Έχουμε κάθε δικαίωμα να ζητήσουμε από τις Ηνωμένες Πολιτείες να βγάλουν τον σκασμό», έγραφε στις αρχές Αυγούστου ένα σχόλιο που δημοσιεύτηκε στην Λαϊκή Ημερησία. Όχι τυχαία: το επίσημο όργανο του κινεζικού καθεστώτος εξοργίστηκε όταν η Ουάσινγκτον είχε επικρίνει την πρόθεση του Πεκίνου να δημιουργήσει μια νέα πόλη πάνω σε ένα μικρό νησί του συγκροτήματος Παράσελ, η κυριαρχία του οποίου διεκδικείται από το Βιετνάμ (διόλου περίεργο, λοιπόν, το φλερτ με τους Αμερικανούς, οι οποίοι πριν από μερικές δεκαετίες είχαν ταπεινωθεί από τον Χο Τσι Μινχ και τον στρατηγό Γκιαπ...). Διότι, βλέπετε, με τον τρόπο αυτό οι Κινέζοι φιλοδοξούν να κατοχυρώσουν την υφαλοκρηπίδα και την ΑΟΖ τους, αλλά και να ενισχύσουν τη στρατιωτική τους παρουσία, ιδρύοντας μια βάση στη νέα πόλη.

Το κλίμα που έχει δημιουργηθεί είναι τόσο βαρύ ώστε στη σύνοδο της 8ης Αυγούστου, για πρώτη φορά εδώ και 45 χρόνια, οι χώρες-μέλη του ASEAN δεν κατάφεραν να εκδώσουν κοινό ανακοινωθέν. Φιλιππίνες και Βιετνάμ, απαίτησαν να γίνει αναφορά στην επιθετικότητα της Κίνας, όμως η οικοδεσπότρια και προεδρεύουσα Καμπότζη, που έχει πολύ καλές σχέσεις με το Πεκίνο, αρνήθηκε. Και είναι μόνο η αρχή...

Αλλα «μέτωπα»
Ν. Κορέα vs Ιαπωνίας