"Κόμμα = Ομάς ανθρώπων, ειδότων ν' αναγιγνώσκωσι και ν' αρθογραφώσιν εχόντων χείρας και πόδας υγιείς, αλλά μισούντων πάσαν εργασίαν, οίτινες ενούμενοι υπο ένα οιονδήποτε αρχηγόν, ζητούσι ν' αναβιβάσωσιν αυτόν δια παντός μέσου εις την έδραν πρωθυπουργού, ίνα παρέχη αυτοίς τα μέσα να ζώσι χωρίς να σκάπτωσι"
Εμμανουήλ Ροΐδης , Έλληνας πεζογράφος και κριτικός (1836-1904)


Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΚΟΥΛΟΥΜΠΗΣ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΚΟΥΛΟΥΜΠΗΣ. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

ΚΟΙΝΩΝΙΑ και ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Ο κόσμος μας στο μεταίχμιο

Ομότιμος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος του τιμητικού Συμβουλίου του ΕΛΙΑΜΕΠ.
 

Εάν ξανακοιτάξουμε την παγκόσμια Ιστορία (και ιδίως αυτήν της Γηραιάς Ηπείρου) στον 20ό αιώνα, θα συμπεράνουμε ότι εμείς οι Ευρωπαίοι υπήρξαμε από τα πιο βλαβερά όντα που εμφανίστηκαν στην επιφάνεια του πλανήτη μας. 


Ο απολογισμός είναι πραγματικά βαρύς: 


Μανιχαϊκές ιδεολογίες (φασισμός, κομμουνισμός και υπαρκτός καπιταλισμός) που χώρισαν τον κόσμο σε αγγέλους και δαίμονες. 


H αποικιοκρατία, ως συνέχεια επιχειρήσεων καταναγκασμού μερικών αιώνων, και η μοιρασιά του κόσμου σε σφαίρες επιρροής των μεγάλων δυνάμεων της κάθε εποχής. 


Τα Ολοκαυτώματα, οι γενοκτονίες και οι δύο εγκληματικοί παγκόσμιοι πόλεμοι, με τραγικό απολογισμό πολλές δεκάδες εκατομμύρια νεκρούς στα πεδία των μαχών και στις βομβαρδισμένες πόλεις της Ευρασίας. 


Και μετά το 1945 και την ήττα του Γ΄ Ράιχ, σχεδόν πέντε δεκαετίες Ψυχρού Πολέμου που ευτυχώς δεν πέρασε το κατώφλι μιας θερμής παγκόσμιας αναμέτρησης, «χάρη» στην ολέθρια εξίσωση της ισορροπίας του πυρηνικού τρόμου.


Μετά την αυτοχειρία της πρώην Σοβιετικής Ενωσης (1989-91) φάνηκε να ανοίγει ένα μικρό παράθυρο ευκαιρίας για την εδραίωση μιας μακροχρόνιας περιόδου παγκόσμιας ειρηνικής συνύπαρξης. Οι μεγάλες δυνάμεις του πλανήτη (της Κίνας μη εξαιρουμένης) άρχισαν να συγκλίνουν προς τους κανόνες της ελεύθερης αγοράς, μια διαδικασία που υπαγορευόταν από τη ραγδαία αναδυόμενη παγκοσμιοποίηση. Δυστυχώς, όμως, μετά τη δολοφονική επίθεση των ακραίων ισλαμιστών του Μπιν Λάντεν στους δίδυμους πύργους της Νέας Υόρκης, μια νέα διαίρεση απειλεί να δυναμιτίσει την παγκόσμια ειρήνη, την οποία ο χαρβαρντιανός δάσκαλος, Σαμ Χάντινγκτον, βάφτισε «σύγκρουση των πολιτισμών/θρησκειών». Και το ερώτημα στην εποχή μας, στον 16ο χρόνο του 21ου αιώνα, είναι προς ποια κατεύθυνση θα οδεύει η ανθρωπότητα τα επόμενα 84 χρόνια;



Εχουμε μέχρι στιγμής θετικές και αρνητικές ενδείξεις. 


Στις θετικές, κορυφαία είναι η χρεοκοπία των μανιχαϊκών ιδεολογιών. Ο φασισμός και το δίδυμο αδελφάκι του ο ναζισμός δέχθηκαν θανάσιμο πλήγμα και θάφτηκαν κάτω από τα ερείπια των μεγάλων πόλεων της Ευρώπης και της Ασίας στο τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Και ο κομμουνισμός με τη σειρά του προσαρμόζεται με αυξανόμενη ταχύτητα στους κανόνες της ελεύθερης αγοράς, με τρανταχτά παραδείγματα αυτά της Κίνας, του Βιετνάμ και της Κούβας. Εδώ αξίζει να υποσημειώσουμε ότι το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος παραμένει φραστικά προσηλωμένο στις αρχές της Οκτωβριανής Επανάστασης ως ακόμα ένα διασκεδαστικό παράδειγμα δαλτονικού οραματισμού. 


Συμπερασματικά, η νέα λογική που φαίνεται να υπερισχύει στις οικονομικά αναπτυγμένες περιοχές του πλανήτη είναι, με μια λέξη, ο πραγματισμός.



Στις αρνητικές ενδείξεις για το μέλλον, πρώτη είναι η ανισότητα που χαρακτηρίζει τις σχέσεις του προνομιούχου Βορρά (στη Βόρεια Αμερική, στην Ευρώπη, στη Νοτιοανατολική Ασία και στις πλούσιες σε ενεργειακά κοιτάσματα περιοχές του αραβικού και ισλαμικού τόξου) με τις χειμαζόμενες περιοχές του Τρίτου Κόσμου στην Αφρική και ευρύτερα. Δυστυχώς, υπάρχει και ο λεγόμενος Τέταρτος Κόσμος, στον οποίο πρέπει να συμπεριλάβουμε μεγάλα τμήματα της αφρικανικής ηπείρου και πολλές άλλες περιοχές φυλετικών συγκρούσεων (γηγενών και εισαγόμενων) μεταξύ των οποίων συμπεριλαμβάνονται η Συρία, το Ιράκ, το Αφγανιστάν, το Πακιστάν και πάει λέγοντας.  


Τελικά, οι παραπάνω αρνητικές ενδείξεις τοποθετούν μια γιγαντιαία ωρολογιακή βόμβα στα θεμέλια της ανθρωπότητας, που συνεπάγεται το λεγόμενο προσφυγικό/μεταναστευτικό πρόβλημα, όπως ξεκάθαρα διαφαίνεται στις μέρες μας στα σύνορα της Ευρωπαϊκής Ενωσης με τη Μεσόγειο.


Στις αρνητικές ενδείξεις, κεντρικός παράγοντας είναι το έλλειμμα ηγεσίας. Στην Ευρωπαϊκή Ενωση, αν εξαιρέσουμε την Αγκελα Μέρκελ, πολιτικοί του βεληνεκούς των Ζακ Ντελόρ, Χέλμουτ Κολ και Φρανσουά Μιτεράν παραμένουν πρότυπα κρίσης και αποτελεσματικότητας που σήμερα σπανίζουν. Οσον αφορά τις ΗΠΑ, μετά την αποχώρηση του Μπαράκ Ομπάμα από την αμερικανική προεδρία, το φαινόμενο του συγκρουσιακού Ντόναλντ Τραμπ δημιουργεί ένα αποπνικτικό αίσθημα πολιορκίας στις τάξεις του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος. Επιπροσθέτως, σε κράτη-μέλη της Ευρωπαϊκής Ενωσης όπως η Ουγγαρία, η Πολωνία, η Αυστρία (ακόμη και η Ελλάδα), παρατηρείται μια επικίνδυνη ενδυνάμωση εθνικιστικών κομμάτων και ομάδων ακροδεξιού προσανατολισμού. Σε τελευταία ανάλυση, με την αποδημία στη μετά θάνατον ζωή ανθρώπων (Ελλήνων και υπολοίπων Ευρωπαίων) που έζησαν στα πέτρινα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και βίωσαν τη βαρβαρότητα των στρατοπέδων συγκέντρωσης, το Ολοκαύτωμα των Εβραίων και τους μαζικούς βομβαρδισμούς μεγάλων αστικών περιοχών των εμπόλεμων κρατών, χάνεται η γενιά εκείνων των ανθρώπων που γνωρίζουν ότι «υπάρχουν και χειρότερα».


Αν δεχθούμε ως αντικειμενική την παραπάνω αφήγηση, τι πρέπει και τι μπορεί να γίνει;  


Εφτασε ο καιρός... 

ΜΥΣΤΙΚΕΣ ΥΠΗΡΕΣΙΕΣ και ΕΘΝΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ: Μυστική δράση και υπηρεσίες πληροφοριών

Ομότιμος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος του τιμητικού συμβουλίου του ΕΛΙΑΜΕΠ.


«Διαπίστωσή μου από τη θητεία μου είναι ότι ο πολιτικός κόσμος της χώρας λίγο ενδιαφέρεται για τις πληροφορίες που προκύπτουν από την καλώς εννοούμενη δραστηριότητα της ΕΥΠ που αφορά την εθνική ασφάλεια. Ισως διότι στην Ελλάδα δεν λειτουργούν συλλογικοί μηχανισμοί λήψης αποφάσεων που θα χρησιμοποιούσαν τις πληροφορίες της ΕΥΠ ή και οι τελευταίες να μην έχουν σταθερά την ποιότητα που θα έπρεπε. Ακόμη, λόγω της παλιάς κακής φήμης της, πολλοί αμφιβάλλουν για την αξιοπιστία των πληροφοριών – ακόμη και όταν είναι σημαντικές. Τα πιο πάνω έχουν επίπτωση και στο μέσο επίπεδο των ενδιαφερομένων να υπηρετήσουν στην ΕΥΠ. Οπότε, φαύλος κύκλος. Μη προσοντούχο προσωπικό, προσλαμβανόμενο με μονιμότητα, διαιωνίζει τη μετριότητα».
Παύλος Αποστολίδης


Με αφορμή την πρόσφατη έκδοση του ψύχραιμου και αντικειμενικού βιβλίου «Μυστική Δράση: Υπηρεσίες Πληροφοριών Στην Ελλάδα» (εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2014) του πρέσβη Παύλου Αποστολίδη για τα έργα και τις ημέρες της ΕΥΠ (πρώην ΚΥΠ), αξίζει να σχολιάσουμε τον ραγδαία διευρυνόμενο ρόλο των μυστικών υπηρεσιών μέσα και έξω από την Ελλάδα. 


Από τους αρχαίους χρόνους η ανθρωπότητα αντιμετώπιζε ένα δίλημμα επιλογής ανάμεσα στον πόλεμο και τη μυστική/ανορθόδοξη δράση. 


Στην αρχαία Τροία, αυτό που δεν μπόρεσαν να πετύχουν οι πολιορκητές, σε ένα διάστημα δέκα χρόνων αιματηρών συγκρούσεων με τους πολιορκημένους, επιτεύχθηκε γρήγορα -και με μικρότερες απώλειες- από τον Δούρειο Ιππο του πολυμήχανου Οδυσσέα. Στην επιλογή του πολέμου, αντιμετωπίζεις παλικαρίσια και σκοτώνεις κατά δεκάδες χιλιάδες τους εχθρούς σου στο όνομα των συμφερόντων της πατρίδας σου. Με τη μυστική δράση, υπηρετώντας και πάλι την πατρίδα σου, παραπλανάς και εξαπατάς τον αντίπαλο με σημαντικά μειωμένες απώλειες εμπολέμων και αμάχων.
 

Στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα, η ανθρωπότητα πλήγηκε από δύο παγκόσμιους πολέμους, τους καταστροφικότερους στην ιστορία του πλανήτη μας με πάνω από ογδόντα εκατομμύρια νεκρούς. Μετά το 1945, οι πολεμικές συγκρούσεις στις ανεπτυγμένες (και διοικούμενες με δημοκρατικά καθεστώτα) χώρες σταμάτησαν. Ετσι στη Βόρεια Αμερική και στη Δυτική Ευρώπη θεσμοθετήθηκε μια τεράστια περιοχή οικονομικής αλληλεξάρτησης και διαρκούς ειρήνης. Ευτυχώς, η σκληρή αντιπαλότητα μεταξύ του σοβιετικού μπλοκ και της ανεπτυγμένης Δύσης διατηρήθηκε σε επίπεδα αμοιβαίας αποτροπής και Ψυχρού Πολέμου, με δεδομένο το μακάβριο φάσμα ενός παγκόσμιου πυρηνικού ολοκαυτώματος. Απλά είχαμε μια σχέση ένοπλης ειρήνης με δίδυμο την αμοιβαία καχυποψία! Τέλος, ξέσπασαν στον λεγόμενο Τρίτο Κόσμο οι απελευθερωτικοί πόλεμοι στις πρώην αποικίες (π.χ., στην Αλγερία και το Κονγκό), οι διαφυλετικές αντιπαλότητες στο εσωτερικό των μετααποικιακών κρατών (π.χ. Ρουάντα και Μπουρούντι) και φυσικά οι φονικές μονομερείς επεμβάσεις των υπερδυνάμεων στις σφαίρες επιρροής τους (π.χ., των ΗΠΑ στην Κορέα, Βιετνάμ, Ιράκ και Αφγανιστάν και της Σοβιετικής Ενωσης/Ρωσίας στην Ανατολική Γερμανία, Ουγγαρία, Αφγανιστάν και -στις μέρες μας- στην Ουκρανία).
 

Ο ρόλος των μυστικών υπηρεσιών αναβαθμίστηκε διεθνώς μετά τη λήξη του Ψυχρού Πολέμου, στις αρχές της δεκαετίας του 1990. Ταυτόχρονα, με τη γεωμετρική αύξηση τρομοκρατικών δραστηριοτήτων (ιδίως κατόπιν της καταστροφικής επίθεσης της Αλ Κάιντα στους Δίδυμους Πύργους της Νέας Υόρκης και στο Πεντάγωνο της Ουάσιγκτον) η αναβάθμιση έλαβε διαστάσεις χιονοστιβάδας. Ενδεικτικά, τα στατιστικά στοιχεία δείχνουν μείωση των καθαρά στρατιωτικών αμυντικών δαπανών όλων των μεγάλων δυνάμεων, με την εξαίρεση της Κίνας η οποία προσπαθεί συστηματικά να κλείσει την απόσταση που τη χωρίζει από τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αντιθέτως, παρατηρείται ραγδαία αύξηση δαπανών σε τεχνολογικούς τομείς παρακολούθησης συνομιλιών καθώς και άλλων κρατικών κινήσεων και δραστηριοτήτων που δεν περιορίζονται μόνο στον στρατιωτικό τομέα, καθώς ο οικονομικός ανταγωνισμός κυριαρχεί πλέον σε μια παγκοσμιοποιημένη οικονομία.
 

Οι ελληνικές μυστικές υπηρεσίες δεν μπορούν να ανταγωνιστούν τις δραστηριότητες ομόλογων υπηρεσιών όπως αυτές των ΗΠΑ, Κίνας, Ρωσίας, Βρετανίας, Γαλλίας, Γερμανίας, Ινδίας, Βραζιλίας κ.ά. Είναι επομένως αναγκασμένες να επικεντρώνονται σε θέματα άμεσου ελληνικού ενδιαφέροντος, με έμφαση στη συνεχιζόμενη τουρκική αναθεωρητική πρόκληση στο Αιγαίο και την Κύπρο, καθώς και στις εξελίξεις βορείως των συνόρων μας (π.χ., στα τεκταινόμενα στην Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας). Επιπροσθέτως, οι μετακινήσεις μεταναστών από χώρες που φλέγονται στη Μέση Ανατολή και στις ακτές της Βόρειας Αφρικής αποτελούν μια κορυφαία προτεραιότητα των σκιτσογράφων της στρατηγικής μας κατατομής. Και στο σημείο αυτό πρέπει να γίνει κατανοητό ότι η συνεργασία (στους τομείς της πληροφόρησης και της αντικατασκοπίας) με τους εταίρους μας στην Ευρωπαϊκή Ενωση και την Ευρωζώνη είναι πέρα από απαραίτητη.
 

Ξαναγυρίζοντας στον Παύλο Αποστολίδη, μπορούμε να κλείσουμε τη στήλη με την τελευταία παράγραφο του άκρως επίκαιρου βιβλίου του (σελ. 312): 

ΚΥΠΡΙΑΚΟ: H ιστορία του προβλήματος και ο ρόλος του ΟΗΕ

Ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Το κυπριακό ζήτημα παραμένει ενεργό από τις αρχές της δεκαετίας του 1950 μέχρι σήμερα. Συμπεριλαμβάνεται μεταξύ των περιπτώσεων, τις οποίες οι διεθνολόγοι έχουν βαφτίσει «κατεψυγμένες συγκρούσεις».  


Σημαντικό ερώτημα είναι αν ο ρόλος του ΟΗΕ (που στις 24 Οκτωβρίου έκλεισε τα 69 του χρόνια) υπήρξε καθοριστικός στην αντιμετώπιση της κυπριακής κρίσης.  

Δυστυχώς, η απάντηση είναι αρνητική - αν λάβουμε υπόψη το διεθνές κλίμα που επικράτησε μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου (διπολισμός, ψυχρός πόλεμος, ισορροπία του πυρηνικού τρόμου κ.ά.). 


Αν όμως το ερώτημα διατυπωθεί διαφορετικά... δηλαδή «χωρίς τον ΟΗΕ, η σημερινή κατάσταση στην Κύπρο θα ήταν ακόμη χειρότερη;» τότε η απάντηση είναι ένα αδιαμφισβήτητο «ναι».
 


Το 1954, η ελληνική κυβέρνηση του Αλέξανδρου Παπάγου βιάστηκε -με περισσότερο συναίσθημα και λιγότερη εκτίμηση των πραγματικών γεγονότων- να εγείρει το Κυπριακό στον ΟΗΕ. Για την ακρίβεια, τον Σεπτέμβριο του 1955 δεν μπόρεσε καν να συγκεντρώσει τον απαιτούμενο αριθμό υπογραφών για την εγγραφή του θέματος στην ατζέντα των συζητήσεων της Γενικής Συνέλευσης του Οργανισμού. Ο λόγος της αποτυχίας ήταν προφανής: δεν είχαν ακόμη ενταχθεί στον ΟΗΕ τα νέα κράτη-μέλη (οι πρώην αποικίες στην Αφρική, τη Νοτιοανατολική Ασία και αλλού).
 


Η βαθιά απογοήτευση από τη χλιαρή στάση του ΟΗΕ στη δεκαετία του 1950, οδήγησε τις κυπριακές πολιτικές δυνάμεις -με τη στήριξη της Αθήνας- να αποτολμήσουν τον ηρωικό, αλλά άκαρπο, ένοπλο αγώνα της ΕΟΚΑ εναντίον της αποικιοκρατικής Βρετανίας. Και το Λονδίνο, ακολουθώντας την πολιτική «διαίρει και βασίλευε», ενθάρρυνε την ανάμειξη της αναθεωρητικής Τουρκίας (με πρόσχημα την προστασία του 18% της τουρκικής μειονότητας στη μεγαλόνησο). Ηταν μια ωμή, αναμενόμενη και επιτυχημένη βρετανική προσπάθεια να μεταμορφώσει τη διένεξη από ελληνοβρετανική σε ελληνοτουρκική.
 


Το 1955, μετά τον θάνατο του στρατάρχη Παπάγου και την ανάληψη της εξουσίας από τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, το κυπριακό θεσμικό εκκρεμές μετακινήθηκε από τον ΟΗΕ στο ΝΑΤΟ. Οι τριμερείς διαπραγματεύσεις (Ελλάδας, Τουρκίας και Βρετανίας) στη Ζυρίχη και το Λονδίνο (1958-59) κατέληξαν στην ίδρυση του κυπριακού κράτους: μιας Κύπρου, όμως, που θα ζούσε φορτωμένη με παράλογες δουλείες υπέρ της Τουρκίας και της τουρκοκυπριακής κοινότητας. 


 Για πολλούς, η Ζυρίχη ήταν ένας «άθλιος συμβιβασμός» που προήλθε από ενορχηστρωμένες αγγλοαμερικανικές πιέσεις στην τότε ελληνική κυβέρνηση. Αλλά, με δεδομένες τις εξελίξεις που ακολούθησαν, πολλοί στην Κύπρο και την Ελλάδα σήμερα θα καλωσόριζαν την επιστροφή σε καθεστώς ενιαίου κράτους (και όχι ομοσπονδίας ή -ακόμη χειρότερα- διχοτόμησης).
 


Στο μικρό διάστημα που ακολούθησε την ίδρυση της Δημοκρατίας της Κύπρου (1960), η κατάσταση ξέφυγε από την ομαλότητα. Με το δικαίωμα άσκησης βέτο που είχαν εξασφαλίσει, οι Τουρκοκύπριοι άρχισαν να βραχυκυκλώνουν συστηματικά το νομοθετικό έργο στο νέο κράτος. Ετσι, τον Δεκέμβριο του 1963, ο δημοφιλέστατος πρόεδρος της Κύπρου Μακάριος -με βρετανική αρχικά ενθάρρυνση- πρότεινε τα γνωστά «δεκατρία σημεία» για την αναθεώρηση του κυπριακού Συντάγματος. Στόχος του ήταν η κατάργηση του τουρκοκυπριακού βέτο και άλλων διχαστικών προνοιών του προβληματικού πολιτεύματος. 


Οι Τουρκοκύπριοι και η Τουρκία αντέδρασαν έντονα, ξέσπασαν βιαιότητες και η κατάσταση μύριζε μπαρούτι.
Οι ΗΠΑ, στο μεταξύ, είχαν αυξήσει κατακόρυφα την επιρροή τους στη Μεσόγειο. Προσπαθώντας να αποτρέψουν έναν ελληνοτουρκικό πόλεμο, που θα απειλούσε τις ψυχροπολεμικές ισορροπίες στη Μεσόγειο, προώθησαν την εγκατάσταση στην Κύπρο μιας ειρηνευτικής δύναμης του ΝΑΤΟ.  


Οταν ο Μακάριος απέρριψε άκομψα το ΝΑΤΟ επιλέγοντας μια ειρηνευτική δύναμη του ΟΗΕ, η ανήσυχη κυβέρνηση Τζόνσον στην Ουάσιγκτον υιοθέτησε το «Σχέδιο Ατσεσον» (το οποίο θα καταργούσε την κρατική οντότητα της Κύπρου, υποσχόμενο την «ένωση» στην Ελλάδα και τη «διχοτόμηση» στη Τουρκία).
 


Στις μέρες μας, μισό αιώνα αργότερα, η ειρηνευτική δύναμη του ΟΗΕ παραμένει στο κυπριακό έδαφος. Με βεβαιότητα μπορούμε να πούμε ότι συνέβαλε στη διατήρηση μιας ένοπλης ειρήνης ανάμεσα στις δύο κοινότητες. Στα δύσκολα, όμως, (κυρίως στο χουντικό πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή το 1974) περιορίστηκε στον ρόλο ενός καλοπροαίρετου, αλλά αμέτοχου, παρατηρητή.
 


Εχουν γίνει έκτοτε πολλές προσπάθειες διευθέτησης του προβλήματος, είτε με τη μέθοδο των μέτρων οικοδόμησης εμπιστοσύνης (π.χ., αγγλοαμερικανικές προτάσεις για την επιστροφή Ελληνοκυπρίων προσφύγων στην κατεχόμενη Αμμόχωστο υπό την αιγίδα του ΟΗΕ - τον Νοέμβριο του 1978) είτε με αυτή των διακοινοτικών διαπραγματεύσεων για μια συνολική λύση. Αλλά «λύση» δεν βρέθηκε μέχρι τώρα, διότι όπως συχνά λέγεται... «ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες». 


Η διαμεσολάβηση του ΟΗΕ (2003-04) που κατέληξε στο αμφιλεγόμενο «σχέδιο Ανάν» είναι χαρακτηριστική περίπτωση: 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Αρχίζει ένας νέος Ψυχρός Πόλεμος;

Ομότιμου καθηγητή Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.


Τα πρόσφατα γεγονότα στην Ουκρανία έχουν οδηγήσει σχολιαστές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό να αναρωτηθούν αν βρισκόμαστε στην απαρχή μιας επικίνδυνης κλιμάκωσης στις σχέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών με τη Ρωσία, που θα μπορούσε να μας γυρίσει σε συμπεριφορές και πρότυπα του Ψυχρού Πολέμου του 20ού αιώνα. 

  
Η προσάρτηση της Κριμαίας από τη Μόσχα, καθώς και οι δυναμικές διαμαρτυρίες ρωσόφωνων κατοίκων που πλειοψηφούν στο Ντονέτσκ (και σε άλλες γειτονικές πόλεις της ανατολικής Ουκρανίας), έχουν οδηγήσει την Ουάσιγκτον και –σε πιο ήπιο βαθμό– τις χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης να ανακοινώσουν μια δέσμη οικονομικών κυρώσεων κατά της Μόσχας, απειλώντας συγχρόνως ότι οι κυρώσεις θα κλιμακωθούν σε περίπτωση που ο Βλαντιμίρ Πούτιν συνεχίσει να παραβιάζει την εδαφική ακεραιότητα της Ουκρανίας.
 
Στην πολιτική επιστήμη (και ιδίως στον κλάδο των διεθνών σχέσεων) κυριαρχούν στις μέρες μας τρία εναλλακτικά σενάρια για τις παγκόσμιες εξελίξεις της επόμενης εικοσαετίας και επέκεινα. Τα σενάρια βασίζονται σε ριζικά διαφορετικές παραδοχές κατά περίπτωση:
 
Το πρώτο σενάριο συνεπάγεται την εφαρμογή της θεωρίας του Χαρβαρδιανού καθηγητή Σάμιουελ Χάντινγκτον περί της «σύγκρουσης των πολιτισμών»! Οι «πολιτισμοί», κατά Χάντινγκτον, προσδιορίζονται με κριτήριο την επικρατούσα θρησκεία: π.χ., Δυτικός πολιτισμός Καθολικών και Προτεσταντών Χριστιανών στον βορρά της Ευρώπης και της αμερικανικής ηπείρου, Σλαβορθόδοξος πολιτισμός με άξονα τη Ρωσία –στον οποίον ατυχώς ταξινομεί την Ελλάδα– και Ισλαμικός πολιτισμός με αδιαφοροποίητη συμμετοχή σουνιτών και σιιτών – Αράβων και μη. Επιπροσθέτως, αναφέρεται σε πολιτισμούς με κορμό την Ινδία, την Κίνα, την Ιαπωνία, τη Λατινική Αμερική, και την Υποσαχάρειο Αφρική (με ερωτηματικό του Χάντινγκτον για την περιοχή αυτή). Το τελικό συμπέρασμα του μακαρίτη στοχαστή είναι ότι η Δύση είναι καταδικασμένη να συγκρουστεί με το σύνολο των υπόλοιπων πολιτισμών, και κυρίως με το φονταμενταλιστικό Ισλάμ (όπως αυτό εκφράζεται από οργανώσεις τύπου Αλ Κάιντα και κράτη σαν το Ιράν). Η πρόβλεψη του Χάντινγκτον υλοποιήθηκε μετά την τραγωδία των Δίδυμων Πύργων της Νέας Υόρκης και τους καταστροφικούς πολέμους των ΗΠΑ στο Αφγανιστάν και το Ιράκ. Τέλος, αν ζούσε σήμερα ο Χάντινγκτον, θα υποστήριζε ότι οι προβλέψεις του δικαιώνονται και στην περίπτωση των αναταράξεων της Ουκρανίας, όπου το δυτικό τμήμα της (με την ελληνο-καθολική θρησκεία να παραμένει υπό την αιγίδα του Πάπα της Ρώμης) προσβλέπει στην ενοποίηση με την Ευρωπαϊκή Ενωση και σε «ειδική σχέση» με τις ΗΠΑ, ενώ το ανατολικό αναζητεί την προστατευτική ομπρέλα της σλαβορθόδοξης μαμάς Ρωσίας. Σε τελική ανάλυση, η θεωρία της σύγκρουσης των πολιτισμών αντανακλά το μήνυμα του Κωνσταντίνου Καβάφη, όπως αυτό εκφράστηκε στο αθάνατο ποίημα (1898) του μεγάλου Αλεξανδρινού «Περιμένοντας τους βαρβάρους».
 

Το δεύτερο σενάριο, μέχρι στιγμής κυρίαρχο διεθνώς, αναφέρεται στα βαθύτερα αίτια της λεγόμενης παγκοσμιοποίησης. Αντίθετα με τις συγκρουσιακές παραδοχές του πρώτου σεναρίου, το δεύτερο σενάριο είναι συσπειρωτικό και προτείνει την πανανθρώπινη αντιμετώπιση των θανάσιμων απειλών που αντιμετωπίζει στο σύνολό της η υφήλιος. Η φτώχεια, οι ασθένειες, ο υπερπληθυσμός, τα παράνομα μεταναστευτικά κύματα, η υπερθέρμανση του πλανήτη, η καταστροφή του περιβάλλοντος, η εξάντληση των πρώτων υλών, καθώς και η αυξανόμενη ανισοκατανομή αγαθών εντός και μεταξύ των κρατών, κρούουν ομαδικά τον κώδωνα του κινδύνου για την επιβίωση του ανθρώπινου γένους. Ως αντίδοτο, προτείνονται περιφερειακές θεσμικές ενοποιήσεις με πρότυπο την Ευρωπαϊκή Ενωση, καταστρώνονται στρατηγικές ανάπτυξης των υποβαθμισμένων περιοχών της Αφρικής και αλλού στον λεγόμενο τρίτο κόσμο, και τονίζεται η υποχρέωση των προνομιούχων κρατών του πλανητικού Βορρά να συμβάλλουν στην ουσιαστική ανάπτυξη των χειμαζόμενων περιοχών του υποβαθμισμένου Νότου. Ομως, παρά τη συνειδητοποίηση των μεγάλων κινδύνων η κατάσταση χειροτερεύει, καθώς η ευθύνη της προσφοράς πάντοτε αφορά «κάποιους άλλους»


Το τρίτο σενάριο είναι καθαρά εμπειρικό και θα μπορούσε να περιγραφεί με τη φράση «βλέποντας και κάνοντας». Ας το χαρακτηρίσουμε «μεταβατικό», ελπίζοντας ότι οδηγεί σε καλύτερες μέρες σε σύγκριση με τον ταραχώδη 20ό αιώνα των δύο παγκοσμίων πολέμων, της αποικιοκρατίας, των αντιαποικιακών επαναστάσεων, και του Ψυχρού Πολέμου, ο οποίος δεν έγινε θερμός χάρη στην ισορροπία του πυρηνικού τρόμου και στο στρατηγικό δόγμα της αμοιβαίας και εξασφαλισμένης καταστροφής (MAD). Σύμφωνα με το μεταβατικό σενάριο, το μέλλον της ανθρωπότητας θα εξαρτηθεί από επί μέρους αποφάσεις των ηγεσιών κρατικών και μη κρατικών οντοτήτων που λειτουργούν κάθετα και οριζόντια στο διακρατικό πλέγμα σχέσεων – με μόνη σταθερή, όπως μας δίδαξε ο Θουκυδίδης, την έννοια του συμφέροντος.

 

Θα ήθελα να κλείσω το σημερινό σχόλιο αναφέροντας το πρόσφατα δημοσιευμένο δοκίμιο του Πασχάλη Κιτρομηλίδη («Πολιτική Επιστήμη: Οι περιπέτειες μιας Ιδέας», εκδ. Πόλις, Δεκέμβριος 2013). Είναι ένα κομψοτέχνημα διατύπωσης και εμπεριέχει τη συσσωρευμένη γνώση και τα συμπεράσματα ενός επιφανούς Ελληνα πανεπιστημιακού καθηγητή. Αξίζει να διαβαστεί για πολλούς λόγους: 

ΤΟΥΡΚΙΑ - KYΠΡΙΑΚΟ: Τέσσερα διαφορετικά σενάρια για το μέλλον

Ομότιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Ο αείμνηστος Γλαύκος Κληρίδης, στα βιβλία του και τον πολιτικό του λόγο, είχε χαρακτηρίσει τη σύγχρονη ιστορία της Κύπρου σαν μια αλυσίδα «χαμένων ευκαιριών». Θιασώτης του ρεαλισμού και της σύνεσης, διαχώριζε το ευκταίο από το εφικτό ― στο πλαίσιο ενός άναρχου διεθνούς συστήματος, το οποίο υποχωρούσε μπροστά στα συμφέροντα και την ισχύ των εμπλεκομένων παρά στις περί δικαίου και ηθικής διακηρύξεις τους.




 

Σήμερα, δέκα χρόνια μετά τις άκαρπες διαπραγματεύσεις και τις παλινωδίες του θνησιγενούς σχεδίου Ανάν, ανοίγει και πάλι η προοπτική της λύσης του ακανθώδους προβλήματος που έχει ταλαιπωρήσει τον ελληνισμό τα τελευταία εξήντα χρόνια. 


Η πρόβλεψη, σ’ αυτή τη φάση των εξελίξεων, είναι παρακινδυνευμένη υπόθεση. Επομένως, θα παραθέσω τέσσερα διαφορετικά σενάρια του μέλλοντος κατά σειρά προτιμήσεως του γράφοντος. Φυσικά, και τα τέσσερα σενάρια κινούνται στους χώρους του εφικτού ή και του ανεπιθύμητου. Το ευκταίο για την Κύπρο θα ήταν ένα σύστημα δημοκρατίας δυτικού τύπου, που σέβεται την αρχή των δικαιωμάτων της πλειοψηφίας και προστατεύει τις ελευθερίες των εκάστοτε μειοψηφιών. Δυστυχώς από το 1955 μέχρι σήμερα δεν κατέστη εφικτό.
 


Το πρώτο σενάριο έχει σοβαρές πιθανότητες πραγμάτωσης. Το κοινό ανακοινωθέν που συμφωνήθηκε από τις δύο πλευρές αναφέρεται στο καθεστώς διζωνικής/δικοινοτικής ομοσπονδίας, με μία κυριαρχία, μία ιθαγένεια και μία διεθνή προσωπικότητα. Οι διαπραγματεύσεις που θα ακολουθήσουν μπορούν να καταλήξουν σε κοινά αποδεκτές παραμέτρους στο συνταγματικό (αρμοδιότητες ομοσπονδιακής κυβέρνησης και επιμέρους πολιτειών), στο εδαφικό (π.χ. επιστροφή στους Ελληνοκυπρίους κατοχικών περιοχών ― στην Αμμόχωστο, τη Μόρφου κ.α.), το περιουσιακό (κυρίως αποζημιώσεις για περιουσίες που χάθηκαν -στον Βορρά και τον Νότο- από τα τραγικά γεγονότα του 1974), αρμοδιότητες των τριών εγγυητριών δυνάμεων (Ελλάδας, Τουρκίας, Βρετανίας), μεταβατικές διατάξεις για την απόσυρση ξένων δυνάμεων, εδραίωση καθεστώτος πλήρους αποστρατιωτικοποίησης και αποχώρηση συμφωνημένου αριθμού Τούρκων εποίκων από τα Κατεχόμενα. Στην τρέχουσα διαδικασία, αντίθετα με τις πρόνοιες του σχεδίου Ανάν, τα Ηνωμένα Εθνη δεν αναλαμβάνουν ρόλο επιδιαιτητή. Και στην περίπτωση αμοιβαίας αποδοχής ενός σχεδίου λύσης, Ελληνοκύπριοι, Τουρκοκύπριοι, Μαρωνίτες και άλλοι Κύπριοι πολίτες θα έχουν τον τελευταίο λόγο αποδοχής ή απόρριψής του (σε χωριστά και ταυτόχρονα δημοψηφίσματα των δύο κοινοτήτων).  


Δέκα χρόνια αργότερα, η μεγάλη διαφορά με το 2004 είναι ότι το όποιο σχέδιο δεν θα φτάσει ποτέ σε δημοψηφίσματα αν οι ηγεσίες των δύο κοινοτήτων δεν καταλήξουν σε κάποιον έντιμο συμβιβασμό. Πρόσθετοι ενισχυτικοί παράγοντες υπέρ μιας λύσης το 2014 είναι το εσωτερικό μέτωπο υπέρ των διαπραγματεύσεων στην ελληνοκυπριακή πλευρά (ΔΗΣΥ, ΑΚΕΛ και Αρχιεπίσκοπος) και η στάση της διεθνούς κοινότητας (ιδίως της κυβέρνησης Ομπάμα στις ΗΠΑ και του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ). Τέλος, υπάρχουν και αστάθμητοι παράγοντες που μπορούν να στηρίξουν ή να υπονομεύσουν μια λύση, όπως η ανακάλυψη σημαντικών υποθαλάσσιων κοιτασμάτων υδρογονανθράκων, η στάση του γειτονικού Ισραήλ, με δεδομένη την ένταση της σχέσης του με την κυβέρνηση Ερντογάν, και οι αυξανόμενες τριβές στο εσωτερικό πολιτικό σκηνικό της Τουρκίας.
 

Το δεύτερο σενάριο συνεπάγεται την αντιστροφή όλων σχεδόν των παραπάνω προβλέψεων. Βασίζεται στην έντονη αμφισβήτηση του ΔΗΚΟ (και του νέου ηγέτη του Νικόλα Παπαδόπουλου), που συνεχίζει στα χνάρια της πορείας του αείμνηστου πατέρα του. Μαζί με τα μικρότερα κόμματα της ελάσσονος αντιπολίτευσης, αμφισβητεί το κοινό ανακοινωθέν που θεωρεί ότι οδηγεί σε έναν μασκοφορεμένο σωσία του απαράδεκτου (από το 76% των Εληνοκυπρίων) σχεδίου Ανάν. Συνθηματικά, οι αντιρρήσεις της ελάσσονος κυπριακής αντιπολίτευσης μπορούν να συνοψιστούν με τέσσερα μεγάλα «όχι»: 


Οχι στη συνομοσπονδία δύο οντοτήτων με επιμέρους «κυριαρχικά δικαιώματα»· 


Οχι στην εναλλαγή προεδρικών θητειών μεταξύ Τουρκοκυπρίων και Ελληνοκυπρίων· 


Οχι στην «παρθενογένεση» ενός νέου κυπριακού κράτους, με δύο πολιτικά ισοδύναμες εθνοτικές συνιστώσες (όχι -δηλαδή- στην εξομοίωση δύο εταίρων που εξισώνει το 80% του πληθυσμού με το 18%)· και, κυρίως, 


Οχι στο «δικαίωμα επέμβασης» της Τουρκίας στα εσωτερικά της Κύπρου, με πρόσχημα την «εγγύηση» της ασφάλειας των Τουρκοκυπρίων. 


Οπως γίνεται αντιληπτό, η άλλη πλευρά -με δεδομένη τη στάση της δεκαετιών- δεν θα αποδεχθεί αυτούς τους όρους και η σημερινή κατάσταση της ντε φάκτο διχοτόμησης θα συνεχίζεται στο προβλεπόμενο μέλλον.

 
Ενα τρίτο σενάριο, που αρχίζει να ακούγεται διακριτικά τελευταίως από την ελληνοκυπριακή πλευρά, αφορά την επίσημη αποδοχή της διχοτόμησης της Κύπρου, υπό τον όρο σημαντικής επιστροφής εδαφών από τα Κατεχόμενα προς την Κυπριακή Δημοκρατία. Είναι ένα είδος συναινετικού διαζυγίου που στηρίζεται στη λαϊκή ρήση «καλύτερα χώρια και φίλοι, παρά μαζί και εχθροί». Το παράδοξο στο σενάριο αυτό είναι ότι η τουρκική πλευρά δεν φαίνεται να συμφωνεί πλέον με την επιστροφή εδαφών. Ούτε, θα έλεγα, και με το λεγόμενο «taksim», καθώς αντιλαμβάνεται ότι η πλήρης ανεξαρτησία της βόρειας Κύπρου τής στερεί κάθε ελπίδα συμμετοχής (και συναποφάσεων με τους Ελληνοκυπρίους) στην Ευρωπαϊκή Ενωση και την Ευρωζώνη. Επιπροσθέτως, αντιλαμβάνονται οι Τουρκοκύπριοι (και οι Τούρκοι προστάτες τους) ότι χάνουν σημαντικά οφέλη συμμετοχής στην αξιοποίηση του ενεργειακού πλούτου νοτίως και ανατολικά της Κυπριακής Δημοκρατίας εάν επιλέξουν τον δρόμο της διχοτόμησης.


Το τέταρτο σενάριο στηρίζεται στη διαιώνιση του παρόντος ασαφούς καθεστώτος εις το διηνεκές. Η Κυπριακή Δημοκρατία παραμένει κράτος, μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης και της Ευρωζώνης, και περιμένει την αλλαγή των συνθηκών στην Τουρκία (κάποιος πολιτικός σεισμός και καταποντισμός;) που θα επιτρέψει κάποιο δίκαιο και επιθυμητό σχέδιο λύσης για τον άκρως δοκιμασμένο κυπριακό λαό. Δηλαδή, «πάλι με χρόνια και καιρούς, πάλι δικά μας θα ’ναι».

  
Αλλά δυστυχώς υπάρχει και μια άκρως αρνητική πλευρά στο τέταρτο σενάριο: 

ΤΟΥΡΚΙΑ: Πού το πάνε οι Σουλτάνοι

Oμότιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών

Υστερα από δέκα χρόνια συνεχούς παραμονής στην εξουσία, ο Ταγίπ Ερντογάν (και το κόμμα του) εμφανίζει τα πρώτα σημάδια φθοράς και κόπωσης.  

Η Τουρκία, όλα αυτά τα χρόνια, υπό την αναμφισβήτητα χαρισματική προσωπικότητα του Τούρκου πρωθυπουργού, αναπτύχθηκε οικονομικά και σταθεροποιήθηκε πολιτικά.  

Η τουρκική περίπτωση χαρακτηρίστηκε διεθνώς ως ένα «πολιτικό και οικονομικό θαύμα», και η Τουρκία τοποθετήθηκε στην ομάδα των είκοσι οικονομικά ισχυρών του πλανήτη. Ταυτοχρόνως, θεωρήθηκε η πρώτη ισλαμική χώρα που κατάφερε να συμφιλιώσει τη θρησκευτική της παράδοση με τα χαρακτηριστικά ενός δυτικού τύπου δημοκρατικού πολιτεύματος. 

Κορυφαίο επίτευγμα του Ερντογάν ήταν ο αργός αλλά σταθερός περιορισμός του πανίσχυρου Κεμαλικού κατεστημένου και η εξουδετέρωση των παρεμβάσεων του Στρατού στις πολιτικές εξελίξεις της Τουρκίας. Οι δίκες Εργκένεκον -όπως τις παρακολουθούμε εδώ και χρόνια- έχουν οδηγήσει στη φυλακή κορυφαία στελέχη των ενόπλων δυνάμεων, καθώς και άλλα επιφανή πολιτικά και κοινωνικά πρόσωπα, χωρίς να προκαλέσουν τη γνώριμη από το παρελθόν αντίδραση... ένα στρατιωτικό πραξικόπημα!

Τα πολιτικά προβλήματα του Ερντογάν -θορυβώδεις διαδηλώσεις στο πάρκο Γκεζί και στην πλατεία Ταξίμ- κλιμακώθηκαν παράλληλα με την έντονη τριβή στις σχέσεις της Τουρκίας με τον πρώην στρατηγικό της σύμμαχο, το Ισραήλ. Και, όλο και περισσότερο, στον διεθνή και τον εγχώριο Τύπο πολλαπλασιάζονται τα επικριτικά άρθρα που κατηγορούν το κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης, και τον Τούρκο πρωθυπουργό προσωπικά, για μια προμελετημένη διολίσθηση προς τον αυταρχισμό και τη θεοκρατία. Ετσι έχουν αρχίσει να εμφανίζονται και τα πρώτα ρήγματα στις τάξεις του κυβερνητικού κόμματος, με τον πρόεδρο Γκιουλ να προβάλλεται ως ένα λογικό αντίβαρο στον «πεισματάρη και συγκρουσιακό» Ερντογάν.

Ως προς τις διεθνείς δραστηριότητες της Τουρκίας, η αυστηρή κριτική είναι έκδηλη εναντίον του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών, Αχμέτ Νταβούτογλου. Η θεωρία του τελευταίου, περί «μηδενικών προβλημάτων» με όλους τους γείτονες, χαρακτηρίζεται στις μέρες μας ως πολιτική «μηδενικών επιτυχιών». Οι κατηγορίες για τεράστια λάθη προσανατολισμού που εκτοξεύονται εντός και εκτός Τουρκίας δεν έχουν τελειωμό: 
Π.χ., η στρατηγική της τουρκικής ένταξης στην Ευρωπαϊκή Ενωση φαίνεται να έχει σχεδόν παγώσει με δεδομένη την τουρκική αμφιθυμία ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση. Οι φήμες για την αγορά κινεζικών πυραυλικών συστημάτων έχουν θορυβήσει την Ουάσιγκτον και κύκλους του ΝΑΤΟ. Οι ριζικές αλλαγές της λεγόμενης Αραβικής Ανοιξης δεν οδήγησαν τις χώρες των νοτίων ακτών της Μεσογείου να υιοθετήσουν το μοντέλο τουρκικού τύπου διακυβέρνησης όπως φαντασιωνόταν ο κ. Νταβούτογλου. Κορυφαίο παράδειγμα μας προσφέρει η Αίγυπτος, που -ύστερα από μια σύντομη περίοδο των Αδελφών Μουσουλμάνων στην εξουσία- επέστρεψε, μέσω πραξικοπήματος, σε μια στρατιωτικά ελεγχόμενη διακυβέρνηση. Αλλά, και στην περίπτωση της Συρίας, το βιαστικό στοίχημα της Αγκυρας υπέρ των πολεμίων του καθεστώτος του Μπασάρ αλ Ασαντ απονεύρωσε πλήρως τις επίσημες τουρκοσυριακές σχέσεις. Και η πρόσφατη αποδοχή της συριακής κυβέρνησης για την καταστροφή υπό διεθνή επιτήρηση των χημικών της οπλισμών φαίνεται να απομακρύνει την πτώση του καθεστώτος Ασαντ. Στην περίπτωση του Ιράν, ο νεοεκλεγμένος μετριοπαθής πρόεδρος Χασάν Ροχανί έχει ανοίξει προσεκτικά την πόρτα για απευθείας διαπραγματεύσεις με τις ΗΠΑ, μειώνοντας και εδώ την ανάγκη υπηρεσιών μεσολάβησης από την Αγκυρα.  

Στα Βαλκάνια, οι μικρές και μεγαλύτερες χώρες έχουν προ καιρού επιλέξει τον δρόμο της ένταξης στους ευρωατλαντικούς θεσμούς, βάζοντας σε κάποια απόσταση τον τουρκικό εναγκαλισμό. 

Στην περίπτωση της Κύπρου, η στασιμότητα στις διακοινοτικές διαπραγματεύσεις, θα δώσει άλλη μια ευκαιρία στους Ευρωπαίους τουρκοσκεπτικιστές να τοποθετήσουν την τουρκική υποψηφιότητα στις ελληνικές καλένδες. Τέλος, οι ελληνοτουρκικές σχέσεις (τουλάχιστον στον οικονομικό τομέα) θα παραμείνουν κατά πάσα πιθανότητα στο απυρόβλητο.

Η πρόβλεψη στην πολιτική είναι πάντοτε μια άκρως παρακινδυνευμένη υπόθεση. Θα την αποτολμήσουμε παρακάτω, με πιθανότητες επιτυχίας σε επίπεδα χαρτορίχτρας: 

ΤΟΥΡΚΙΑ: Το "καλό" και το "κακό" σενάριο, και τα συμφέροντα της Ελλάδας

Ομότιμου καθηγητή Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Οι εμφύλιες συγκρούσεις των τελευταίων ετών στις χώρες της βόρειας Αφρικής, και πιο πρόσφατα στη Συρία, έχουν βαφτιστεί με το υποκοριστικό «αραβική άνοιξη». Η τρέχουσα και απρόβλεπτη αναστάτωση στην Κωνσταντινούπολη (και σε άλλες μεγάλες πόλεις της γειτονικής Τουρκίας) αναφέρεται ήδη ως το «τουρκικό καλοκαίρι». Προς Θεού, δεν πρέπει περί τον Οκτώβριο του 2013 να διαβάζουμε στον διεθνή Τύπο για το «ελληνικό ή το πορτογαλικό φθινόπωρο», αναμένοντας συγχρόνως παρόμοιες αποσταθεροποιητικές εξελίξεις στην Ισπανία, την Ιταλία και την Κύπρο. Διότι, αν δεχθούμε μια θεωρία τύπου πολιτικού ντόμινο ή κοινωνικής επιδημίας, θα πρέπει τότε μοιρολατρικά να αναμένουμε έναν γενικευμένο «πανευρωπαϊκό χειμώνα»!

Σε μια εποχή που οι προβλέψεις μπορούν να επηρεάσουν την έκβαση των γεγονότων, θα ήταν συνετό να μιλήσουμε για τις εξελίξεις στην Τουρκία παραθέτοντας δύο εναλλακτικά σενάρια. Θα τα αποκαλέσουμε το «καλό» και το «κακό», όσον αφορά το μέλλον της Τουρκίας και τις παρεπόμενες συνέπειες στη Μεσόγειο, την Ευρώπη και τη Μέση Ανατολή. 

 Το καλό σενάριο προϋποθέτει μεταξύ άλλων και τα εξής: ο Ταγίπ Ερντογάν επιστρέφει στον πραγματισμό και εγκαταλείπει φαραωνικές φαντασιώσεις περί «νεο-oθωμανισμού» και «καθοριστικού» ρόλου της Τουρκίας στο παγκόσμιο γίγνεσθαι. Αντιλαμβάνεται ότι οι διαδηλώσεις στην πλατεία Ταξίμ δεν είναι αποτέλεσμα διεθνούς συνωμοσίας, αλλά εκφράζουν ευρύτερα στρώματα της τουρκικής μεσαίας τάξης που δυσανασχετούν απέναντι σε μια «κρυφή ατζέντα» ισλαμοποίησης της τουρκικής κοινωνίας. Συμφιλιώνεται με τη συνύπαρξη του «ήπιου Ισλάμ» και των κοινωνικών ελευθεριών που ένα σύστημα αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας επιτρέπει. Ανοίγει έναν εσωτερικό διάλογο με μετριοπαθή στοιχεία του Κόμματος Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (π.χ. Αμπντουλάχ Γκιουλ και Μπουλέντ Αρίντς) διαψεύδοντας τις υποψίες περί σουλτανικής συμπεριφοράς. Στην εξωτερική πολιτική, παραμένει στο ΝΑΤΟ και διατηρεί ανοιχτή τη διαδικασία των ενταξιακών διαπραγματεύσεων της Τουρκίας με την Ευρωπαϊκή Ενωση. Προσπαθεί, ταυτοχρόνως, να μειώσει την απόσταση που τον χωρίζει από την ηγεσία του Ισραήλ (και κατ’ επέκταση τις ΗΠΑ) και ανοίγει τον μακρύ δρόμο για την ειρηνική συνύπαρξη με τα δεκαεπτά εκατομμύρια των Κούρδων κατοίκων της Τουρκίας. Τέλος, στις σχέσεις του με την Ελλάδα και την Κύπρο, διατηρεί ζωντανό τον διάλογο για έναν ιστορικό συμβιβασμό της χώρας του με δύο υπολογίσιμες συνιστώσες της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Συμπερασματικά, το καλό σενάριο συνεπάγεται έναν δημοφιλή, αλλά χαμηλότερων τόνων, ηγέτη, ο οποίος προετοιμάζει το έδαφος για τις δημοτικές εκλογές του Μαρτίου 2014, τις προεδρικές του Αυγούστου της ίδιας χρονιάς και τις κοινοβουλευτικές του Ιουνίου 2015.

Το κακό σενάριο για την Τουρκία θα μπορούσε να καταστεί πραγματικά εφιαλτικό: 

ΗΠΑ: Οι εκλογές στην υπερδύναμη και η Ελλάδα

Ομότιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Οι εκλογές της 6ης Νοεμβρίου στις ΗΠΑ θα αποδειχθούν ιστορικής σημασίας. Το αποτέλεσμά τους θα επηρεάσει βαθύτατα τη φυσιογνωμία τής πιο πλούσιας και ισχυρής χώρας του πλανήτη και κατ’ επέκταση θα διαμορφώσει τη δομή και τις διαδικασίες του διεθνούς συστήματος. Λίγες μέρες πριν από τις εκλογές, η επιλογή ανάμεσα στον πρόεδρο Μπαράκ Ομπάμα και τον αντίπαλό του, κυβερνήτη Μιτ Ρόμνεϊ, είναι αμφίρροπη σύμφωνα με την πλειονότητα των δημοσκοπήσεων.  

Οι δύο άνδρες εκπροσωπούν διαμετρικά αντίθετες κοσμοθεωρίες: το νέο απέναντι στο παλιό, τη συλλογικότητα απέναντι στην ατομικότητα, το κράτος πρόνοιας απέναντι στην οικονομία της ελεύθερης αγοράς, και την ισχύ των όπλων απέναντι στη λογική των διαπραγματεύσεων.

Μετά τη νίκη του Ομπάμα στις προεδρικές εκλογές του 2008 μια σατιρική εφημερίδα (The Onion) είχε αποδώσει τα αποτελέσματά τους με τον τίτλο «Ενας μαύρος αναλαμβάνει τη χειρότερη δουλειά στη χώρα». Οντως, με δεδομένο τον κατακερματισμό των ομάδων πίεσης και των επιμέρους συμφερόντων της αμερικανικής κοινωνίας, θεωρείται σχεδόν αδύνατο για οποιονδήποτε πολιτικό να ακολουθήσει μια καθαρά ορθολογική και ιδεολογικά προσανατολισμένη πολιτική. Μπορούμε όμως να υποστηρίξουμε και το ακριβώς αντίθετο, αν κρίνουμε με βάση παράγοντες, όπως η προσωπικότητα των ηγετών, οι πιέσεις των χρηματοδοτών τους, και η ποιότητα των άμεσων συνεργατών τους. Αυτό φάνηκε ξεκάθαρα με μια απλή σύγκριση της συμπεριφοράς δύο Δημοκρατικών προέδρων (Κένεντι και Τζόνσον) και δύο Ρεπουμπλικάνων (Μπους πατρός και Μπους υιού). Θα προσπαθήσουμε παρακάτω να σκιαγραφήσουμε τη μεγάλη διαφορά που θα προκύψει από την εκλογή του ενός έναντι του άλλου υποψηφίου:

ΙΡΑΝ: διαπραγμάτευση ή περιφερειακός πυρηνικός όλεθρος;

Του Θεοδωρου Kουλουμπη
Oμότιμου καθηγητή διεθνών σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Την 6η και την 8η Αυγούστου του 1945 οι ΗΠΑ χρησιμοποίησαν, για πρώτη και τελευταία φορά σε καιρό πολέμου, δύο ατομικές βόμβες στη Χιροσίμα και το Ναγκασάκι. Σύμφωνα με συντηρητικούς υπολογισμούς η πρώτη έκρηξη κόστισε στην Ιαπωνία 135 χιλιάδες αμάχους νεκρούς και η δεύτερη άλλες 64 χιλιάδες. Το σκεπτικό του προέδρου Τρούμαν, ο οποίος διέταξε τη υγκεκριμένη ενέργεια, ήταν ότι το μέγεθος της καταστροφής που οι βόμβες θα προξενούσαν θα υποχρέωνε τους Ιάπωνες σε άμεση συνθηκολόγηση (όπως και έγινε), αποφεύγοντας έτσι ακόμη μεγαλύτερες απώλειες ενός παρατεταμένου πολέμου βομβαρδισμών και αποβάσεων με συμβατικά όπλα. Μια δεύτερη, αποφασιστική, παράμετρος συνδεόταν με το γεγονός ότι οι ΗΠΑ ήταν η μοναδική πυρηνική δύναμη και οι Ιάπωνες δεν είχαν την ικανότητα να προβούν σε πυρηνικά αντίποινα. 

Για τέσσερα χρόνια, μέχρι το 1949, οι Αμερικανοί διατήρησαν το μονοπώλιο της πυρηνικής ικανότητας, και παρά τον ψυχρό πόλεμο -που κλιμακωνόταν μετά το 1946- διατήρησαν την απειλή χρήσης πυρηνικών όπλων μόνο ως μέσον ύστατης αποτροπής εναντίον του σοβιετικού μπλοκ.

Οι ΗΠΑ έχασαν το πυρηνικό τους μονοπώλιο όταν η Σοβιετική Ενωση απέκτησε ανάλογη ικανότητα το 1949. Ακολούθησε σταδιακά η λεγόμενη πυρηνική διασπορά με την εξής σειρά: Βρετανία (1952), Γαλλία (1960), Κίνα (1964), Ισραήλ (1967 - έκτοτε αρνείται να το επιβεβαιώσει), Ινδία (1974), Πακιστάν (1998) και Βόρεια Κορέα (2005 - 09). Αλλα κράτη, όπως η Νότια Αφρική και Βραζιλία, παρά την τεχνολογική τους επάρκεια, επέλεξαν να μην εξελιχθούν σε πυρηνικές δυνάμεις.

Σύμφωνα με την πλειονότητα των στρατηγικών αναλυτών ο ψυχρός πόλεμος απέφυγε τη θερμή αναμέτρηση λόγω της ισορροπίας του πυρηνικού τρόμου. Η σχέση αντιπαράθεσης ΗΠΑ - Σοβιετικής Ενωσης βαπτίστηκε MAD (Mutually Assured Destruction - Αμοιβαία και Εξασφαλισμένη Καταστροφή) και οι αναλυτές -με ελάχιστες εξαιρέσεις- αποδέχθηκαν τη λεγόμενη λογική του θανάτου: με άλλα λόγια, ασχέτως του ποιος θα αποτολμούσε το πρώτο πυρηνικό πλήγμα ο αντίπαλός του θα διατηρούσε άθικτη μια τεράστια ποσότητα πυρηνικής ανταπόδοσης που θα κατέστρεφε και τον παραβάτη. Το αποτέλεσμα αυτού του καταστροφικού συσχετισμού ήταν η αποφυγή ενός τρίτου παγκόσμιου πολέμου και η εδραίωση της ένοπλης ειρήνης ανάμεσα στις υπερδυνάμεις.

Η λογική της ισορροπίας του τρόμου διατηρήθηκε μετά τη λήξη του ψυχρού πολέμου (1989) και διατηρείται μέχρι τις μέρες μας. 

Οι μεγάλες δυνάμεις μείωσαν αισθητά τα πυρηνικά τους οπλοστάσια, αλλά τα δόγματα αμοιβαίας πυρηνικής αποτροπής παραμένουν στην εφεδρεία. Δυστυχώς, όμως, μια μακρά περίοδος παγκόσμιας ειρήνης δεν διαδέχθηκε τον ψυχρό πόλεμο. Νέες αντιπαραθέσεις καλλιεργήθηκαν, όπως η λεγόμενη σύγκρουση πολιτισμών/θρησκειών, και οι ΗΠΑ μετά το τρομοκρατικό πλήγμα στους δίδυμους πύργους της Νέας Υόρκης (9η Σεπτεμβρίου 2001) υιοθέτησαν το νέο δόγμα πολέμου εναντίον της τρομοκρατίας, το οποίο εφαρμόστηκε οδυνηρά στους δεκαετείς πολέμους στο Αφγανιστάν και το Ιράκ. Εξήντα επτά ολόκληρα χρόνια μετά τη Χιροσίμα, αιωρείται και πάλι η απειλή μιας θερμής πυρηνικής σύγκρουσης με αφορμή το αμφιλεγόμενο και άκρως αποσταθεροποιητικό πρόγραμμα απόκτησης πυρηνικών όπλων από την ισλαμική κυβέρνηση του Ιράν.

Τρία σενάρια κυκλοφορούν σχετικά με τον καλύτερο τρόπο αντιμετώπισης της ιρανικής πρόκλησης: 

ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: H Ελλάδα, γέφυρα ή μπαλκόνι;

Του Θεόδωρου Κουλουμπή
Ομοτιμου καθηγητη Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Ο Κωνσταντίνος Καραμανλής, προικισμένος με το ηγετικό ένστικτο της σύνεσης, είχε κάποτε πει ότι θα προτιμούσε μια Ελλάδα-μπαλκόνι από μια Ελλάδα-γέφυρα. 

Ηταν πεπεισμένος ότι ως μπαλκόνι της Ευρώπης, η χώρα μας θα απέφευγε τη μοίρα των στρατηγικών γεφυρών που σε καιρό ειρήνης φορτώνονται με κίνηση και σε καιρό πολέμου ανατινάζονται. 

Τόνοι βιβλίων και άρθρων έχουν γραφτεί που αναφέρονται στην Ελλάδα και την Τουρκία να αμφιταλαντεύονται πολιτικά, στρατηγικά και πολιτιστικά ανάμεσα στη Δύση και την Ανατολή, ανάμεσα στον εκσυγχρονισμό και την παράδοση, και ανάμεσα στη δημοκρατία και τον αυταρχισμό. Η σκέψη του Καραμανλή στα χρόνια της Αποκατάστασης της Δημοκρατίας, μετά το 1974, τον οδήγησε να διεκδικήσει με συνέπεια και πείσμα την είσοδο της Ελλάδας στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Και τα κατάφερε, παρά τις διεθνείς και τις εσωτερικές επιφυλάξεις και τα πολλαπλά εμπόδια. Με την πάροδο του χρόνου η Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα εξελίχθηκε στη σημερινή Ευρωπαϊκή Ενωση των είκοσι επτά κρατών-μελών (με δέκα επτά κράτη να χρησιμοποιούν το ευρώ ως κοινό τους νόμισμα) και την Ελλάδα ενσωματωμένη στον σκληρό πυρήνα ενός πρωτόγνωρου παγκοσμίως θεσμικού εγχειρήματος.

Στις πρόσφατες εκλογές (6ης Μαΐου και 17ης Ιουνίου) φτάσαμε κοντά στο χείλος της μεγάλης ανατροπής. Αν είχε σχηματιστεί μια κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ και λοιπών αντιμνημονιακών δυνάμεων, η οποία θα προχωρούσε στη μονομερή καταγγελία των δανειακών συμβάσεων με τους εταίρους μας, θα είχε ανοίξει διάπλατα ο δρόμος για την επιστροφή της χώρας στη δραχμή και για την αναπόφευκτη έξοδο από το ευρωπαϊκό θεσμικό της πλαίσιο. Και, πέρα από τις καταστροφικές συνέπειες για την οικονομία μας, θα επιστρέφαμε στον ρόλο μιας «γέφυρας» που συνδέει την περιοχή της σχετικής σταθερότητας της Ευρωπαϊκής Ενωσης με τα ενεργά ηφαίστεια της βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής. 

Η Αραβική Ανοιξη (νωπές και εξελισσόμενες ανακατατάξεις σε κράτη όπως η Τυνησία, η Λιβύη και η Αίγυπτος), η αιματηρή εμφύλια σύγκρουση στη Συρία, και η βραδυφλεγής πυρηνική βόμβα που λέγεται Ιράν δεν προσφέρουν καλύτερη επιλογή για την Ελλάδα από την παραμονή της στην ενωμένη Ευρώπη, έστω και με περιοριστικούς όρους. Πιο άμεσα, εκτός Ευρώπης, τα εθνικά μας θέματα (Αιγαίο, Κύπρος, ονομασία των Σκοπίων) θα μπορούσαν να ξαναγυρίσουν σε επίπεδα επικίνδυνης και ταυτόχρονης κλιμάκωσης.

Αυτό που δεν έχει γίνει αντιληπτό στην Ελλάδα από κάθε λογής ευρωσκεπτικιστές (δεξιά και αριστερά του πολιτικού μας ορίζοντα) είναι ότι στην πολιτική ζωή όλα είναι σχετικά. Πολλές φορές, δηλαδή, οι επιλογές μας κινούνται ανάμεσα στο κακό και το χειρότερο. 

ΕΘΝΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ: Η εξωτερική μας πολιτική μετά τη 17η Ιουνίου

Ομότιμου καθηγητή Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Η συμμετοχή της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Ενωση αποτέλεσε και αποτελεί την κορυφαία προτεραιότητα της εξωτερικής μας πολιτικής από την 1η Ιανουαρίου του 1981 (όταν γίναμε επίσημα το δέκατο μέλος της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας - ΕΟΚ). 

Με την εξαίρεση του ΚΚΕ, που σταθερά τάσσεται κατά της ελληνικής συμμετοχής, δημιουργήθηκε και διατηρήθηκε μια στρατηγική συναίνεση μεταξύ των πρώην κομμάτων εξουσίας (Ν.Δ. και ΠΑΣΟΚ) καθώς και μικρότερων κομμάτων που δεν αμφισβητούσαν την ευρωπαϊκή ταυτότητα της χώρας. 

Τα χειροπιαστά οφέλη της συμμετοχής μας στην ευρωπαϊκή θεσμική οικογένεια θα μπορούσαν να συνοψιστούν ως εξής:

1. Η Ελλάδα έγινε μέλος μιας ενοποιούμενης περιοχής ειρήνης και αλληλεξάρτησης σε μια ήπειρο που είχε κυριολεκτικά κατακρεουργηθεί από τους δύο παγκόσμιους πολέμους.

2. Οι δημοκρατικοί μας θεσμοί σταθεροποιήθηκαν, κάτι που έγινε και σε άλλα κράτη-μέλη της νότιας Ευρώπης (όπως η Ισπανία και η Πορτογαλία).

3. Η ανάμειξη των στρατιωτικών (πραξικοπήματα) στην πολιτική μας ζωή τοποθετήθηκε σε ένα σκονισμένο ράφι της ελληνικής ιστορίας.

4. Η οικονομική αλληλεγγύη σε ευρωπαϊκό επίπεδο θεσμοθετήθηκε με την κοινή αγροτική πολιτική, τα ολοκληρωμένα μεσογειακά προγράμματα, τα ταμεία συνοχής και τα λεγόμενα ΕΣΠΑ.

5. Αναπτύχθηκαν ζώνες επιμέρους ευρωπαϊκής συνεργασίας, με κορυφαία το ενιαίο νόμισμα (ευρώ), αλλά και άλλες σημαντικές συνέργειες όπως Schengen και Frontex.

6. Ιδιαίτερα για την Ελλάδα, η αρχή της ομοφωνίας των κρατών-μελών (το βέτο) έχει προσθέσει έναν σοβαρό μοχλό ήπιας ισχύος απέναντι σε προβληματικούς γείτονες όπως η Τουρκία και η Πρώην Γιουγκοσλαβική Δημοκρατία της Μακεδονίας.

7. Από το 2010 και μετά, δημιουργήθηκαν πρόσθετοι θεσμοί (π.χ. τρόικα, EFSF, ESM και προοπτικά τα περίφημα αναπτυξιακά ευρωομόλογα), οι οποίοι έχουν αποτρέψει την άτακτη χρεοκοπία της Ελλάδας, της Ιρλανδίας και της Πορτογαλίας, καθώς και τη μετάδοση της κρίσης σε μεγαλύτερες οικονομίες όπως της Ιταλίας και της Ισπανίας.

Eθνική κυριαρχία: μύθος και πραγματικότητα

Tων Χαράλαμπου Βλαχούτσικου (Αντεπιστέλλων καθηγητής στο πρόγραμμα «International MBA» του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών) και Θεοδωρου Kουλουμπή (Ομότιμος καθηγητής Διεθνών Σχέσεων στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.)

Το θέμα της εθνικής κυριαρχίας έχει προσφάτως έλθει στο προσκήνιο του πολιτικού και κοινωνικού διαλόγου για τις επιπτώσεις (έλεγχοι, νομικές παρεμβάσεις, έγκριση δαπανών κ.λπ.) που συνεπάγεται για τη χώρα μας η οικονομική της εξάρτηση από τα δάνεια που μας παρέχουν η Ευρωπαϊκή Ενωση και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο.

Πολιτικοί, σχολιαστές και δημοσιογράφοι, οι οποίοι μιλούν για απώλεια της εθνικής μας κυριαρχίας, την ταυτίζουν με τον πατριωτισμό. Για παράδειγμα, στη σχετική ερώτηση που απηύθυνε στον τέως πρωθυπουργό Γιώργο Παπανδρέου, στις 14 Οκτωβρίου 2011, ο κ. Καρατζαφέρης δήλωσε: «Τι είναι η εθνική κυριαρχία, την οποία ανά πάσα στιγμή μπορούν να μας αφαιρέσουν αυτοί που μας έφεραν σε αυτή την κατάσταση δανείζοντάς μας με υπέρογκους τόκους; Πώς το επιτρέπετε; Αλλες εποχές σε τέτοιο κίνδυνο λέγαμε το “όχι”, παίρναμε τις λόγχες και ανεβαίναμε στα βουνά».

Στη σημερινή διεθνή πραγματικότητα της παγκοσμιοποίησης, η εθνική κυριαρχία δεν έχει άμεση σχέση με τον πατριωτισμό. Θα ήταν, για παράδειγμα, πατριωτικό αν -επικαλούμενοι την εθνική μας κυριαρχία- αρνιόμασταν τα τεράστια ποσά τα οποία μας δανείζουν οι εταίροι μας, χωρίς τα οποία θα καταντούσαμε να φτάσουμε στην οικονομική καταστροφή της πατρίδας μας με όλα τα εφιαλτικά κοινωνικά και πολιτικά δεινά που αυτή συνεπάγεται; 

Κατά τη γνώμη μας το να μιλά ένας πολιτικός για πατριωτισμό με τον παραπάνω τρόπο συνιστά εύκολο και ανεύθυνο λαϊκισμό. Συμβουλεύει ότι ως «γνήσιοι πατριώτες» οφείλουμε να αρνηθούμε τη βοήθεια των κοινοτικών μας εταίρων, ελπίζοντας ότι θα ανακαλύψουμε κάποιους άλλους (Αραβες; Ρώσους; Κινέζους;) που θα ήταν διατεθειμένοι να μας δανείσουν τα τεράστια ποσά που άμεσα χρειαζόμαστε με ευνοϊκότερους όρους.

Πρέπει να προσγειωθούμε επιτέλους! Κατ’ αρχάς το Σύνταγμά μας (άρθρο 28 παράγραφοι 2 και 3) προβλέπει ότι η Ελλάδα μπορεί να παραχωρεί προβλεπόμενες αρμοδιότητες της Βουλής, της κυβέρνησης και των δικαστηρίων σε διεθνείς οργανισμούς (π.χ., τα όργανα της Ευρωπαϊκής Ενωσης και της ΟΝΕ) στο όνομα του εθνικού συμφέροντος. Η Ιστορία μάς έχει διδάξει ότι η νεότερη Ελλάδα υπήρξε πολλές φορές εξαρτημένη από τη βοήθεια ξένων κρατών, με απαρχή τη ναυμαχία του Ναβαρίνου που διασφάλισε την εγκαθίδρυση του ελληνικού κράτους. Δεν θα αφηγηθούμε εδώ το ιστορικό των πολλαπλών, και μερικές φορές βίαιων, οικονομικών και πολιτικών παρεμβάσεων που έγιναν έκτοτε στη χώρα μας. Υπενθυμίζουμε μόνο τις παρεμβάσεις που νομιμοποιούσε η διαχρονική εξάρτηση της Ελλάδας από ξένους δανειστές.

Κύπρος: τι θα γινόταν, αν;

Tου Θεοδωρου Kουλουμπη (couloumbis@msn.com)
Ομοτιμου καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Η ιστορία γενικότερα, και αυτή της Κύπρου πιο συγκεκριμένα, μοιάζει με ένα ημιτελές ψηφιδωτό από το οποίο λείπουν εκατοντάδες ψηφίδες. Παραδοσιακοί ιστορικοί τεκμηριώνουν πιστά τις αφηγήσεις τους στηριζόμενοι σε αρχειακό υλικό (τηλεγραφήματα, αναφορές, οδηγίες και επίσημες εκτιμήσεις διπλωματικών αποστολών) μετά τη δημοσιοποίησή του. Οι πρωταγωνιστές στα γεγονότα, πολιτικοί, στρατιωτικοί, επιχειρηματίες και άλλοι, δικαιολογούν και ωραιοποιούν τις συμπεριφορές τους στα απομνημονεύματά τους. Και τα μέσα ενημέρωσης (Τύπος, ραδιόφωνο και τηλεόραση) παρουσιάζουν και κρίνουν τα γεγονότα, αντικατοπτρίζοντας συνήθως κομματικές, ιδεολογικές και επιχειρηματικές σκοπιμότητες. Η ιστορία συνεχώς εμπλουτίζεται με νέο αρχειακό υλικό, καθώς αυτό αποχαρακτηρίζεται από διάφορες κυβερνήσεις, και η απόσταση του χρόνου χαρίζει στους νεότερους ιστορικούς την πολυτέλεια μιας πιο πλούσιας, πολυδιάστατης και αποστασιοποιημένης αποτίμησης των πραγμάτων. Γενικό συμπέρασμα είναι ότι δεν υπάρχει μία και μόνη καθαρή και αδιαμφισβήτητη αλήθεια και ότι η ιστορία δεν είναι δόγμα.

Ενα κλασικό ερώτημα για τους μελετητές του Κυπριακού είναι:  

Ποιοι και πόσο ευθύνονται για τη ροή και την έκβαση των γεγονότων που κατέληξαν στο φρικτό 1974; Ευθύνονται ηγετικές προσωπικότητες των δύο κοινοτήτων της Κύπρου (π. χ., Μακάριος, Γρίβας, Κληρίδης, Κιουτσούκ, Ντενκτάς και άλλοι), ηγεσίες στις δύο «μητέρες πατρίδες» (π. χ., Παπάγος, Καραμανλής, Γεώργιος και Ανδρέας Παπανδρέου, Παπαδόπουλος, Ιωαννίδης, Ινονού, Ετσεβίτ, Ερμπακάν και άλλοι), πολιτικά υπεύθυνοι της πρώην αποικιακής δύναμης, της Βρετανίας, (π. χ. Τσώρτσιλ, Ηντεν, Φουτ, Κάλαχαν και άλλοι), ή οι εκπρόσωποι της Δυτικής υπερδύναμης (π. χ., Κένεντι, Τζόνσον, Νίξον, Κίσινγκερ και άλλοι); 

Επαιξε σοβαρό ρόλο η Σοβιετική Ενωση στο Κυπριακό (άμεσα, με υποσχέσεις που δεν τηρήθηκαν το 1974, και έμμεσα – με την ηθική της αυτουργία στον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο); 

Και πόσο ευθύνονται τα Ηνωμένα Εθνη, ιδίως η Γενική Συνέλευση, που καλλιέργησαν προσδοκίες στην ελληνοκυπριακή πλευρά οι οποίες ποτέ δεν υλοποιήθηκαν;

Απαντήσεις σ’ αυτά και σ’ εκατοντάδες άλλα ερωτήματα συνοψίζονται συνήθως με μια συνολική (αλλά άχρηστη για τους πραγματιστές) ερώτηση... «τι θα γινόταν αν;». 

Τι θα γινόταν αν ο τραγικός εμφύλιος πόλεμος στην Ελλάδα είχε αποφευχθεί; 

Τι θα γινόταν αν οι ηγεσίες στην Ελλάδα και την Κύπρο δεν είχαν επιλέξει στα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1950 να διεξαγάγουν τον ένοπλο αντιαποικιακό αγώνα; 

Τι θα γινόταν αν ο αρχιεπίσκοπος Μακάριος είχε προσχωρήσει το 1960 στη δυτική σφαίρα επιρροής αντί του Κινήματος των Αδεσμεύτων (ιδίως αν λάβουμε υπόψη ότι οι τρεις εγγυήτριες δυνάμεις –Ελλάδα, Τουρκία και Βρετανία– ανήκαν στο ΝΑΤΟ και είχαν εξασφαλίσει δικαιώματα επέμβασης); 

Τι θα γινόταν αν ο πρόεδρος Μακάριος δεν είχε προτείνει μονομερώς τα «δεκατρία σημεία» τον Δεκέμβριο του 1963 για την δραστική τροποποίηση του κυπριακού Συντάγματος; 

Τι θα γινόταν αν ο πρόεδρος Κένεντι δεν είχε δολοφονηθεί το 1963 και ο παρεμβατικός Λίντον Τζόνσον δεν τον είχε διαδεχθεί, προωθώντας άμεσα διχοτομικά σχέδια τύπου Ατσεσον για την Κύπρο; 

Τι θα γινόταν αν ο πρώην βασιλιάς Κωνσταντίνος και ο Γεώργιος Παπανδρέου δεν είχαν συγκρουστεί μετωπικά το καλοκαίρι του 1965, ανοίγοντας έτσι τον δρόμο για την επιβολή της δικτατορίας Παπαδόπουλου - Ιωαννίδη; 

Τι θα γινόταν αν το 1973 είχαν προχωρήσει οι διακοινοτικές συνομιλίες στην Κύπρο, κλείνοντας το Κυπριακό και σταματώντας τον κατήφορο που είχαν πάρει οι σχέσεις Μακαρίου και Χούντας των Αθηνών που κατέληξαν στο εγκληματικό πραξικόπημα του Ιωαννίδη, το οποίο άνοιξε διάπλατα την κερκόπορτα της τουρκικής εισβολής και κατοχής;  

Και, βεβαίως, κορυφαία είναι τα ερωτήματα σχετικά με τον ρόλο του Χένρυ Κίσινγκερ: Ηταν η κοσμοθεωρία του για τη χρησιμότητα των «τοπικών/ ελεγχόμενων πολέμων» προς λύση χρόνιων προβλημάτων, αυτή που τον οδήγησε στην απόφαση να μην σταματήσει την αποσταθεροποιητική ενέργεια του Ιωαννίδη εναντίον του Μακαρίου στις 15 Ιουλίου του 1974; Ή, μήπως, το σκάνδαλο Γουοτεργκέιτ και η σχετική ύφεση στις σχέσεις των ΗΠΑ με τη Σοβιετική Ενωση του έδωσαν την ευκαιρία να διευκολύνει (με έμμεση βία) τον διαχωρισμό των δύο κοινοτήτων της Κύπρου ώστε να πετύχει την τελική νατοποίησή της;

Γιορτάζουμε στις μέρες μας τα πενήντα χρόνια μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας της Κυπριακής Δημοκρατίας. Ευτυχώς, η Μεγαλόνησος είναι σήμερα μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης και τη Ζώνης του Ευρώ. Ευτυχώς, το ελεύθερο τμήμα της απολαμβάνει το καθεστώς μιας σύγχρονης και εδραιωμένης δημοκρατίας. Και, ευτυχώς, η κυπριακή οικονομία συγκαταλέγεται ανάμεσα στις πιο ανεπτυγμένες του πλανήτη.

Δυστυχώς, όμως, η αποτίμηση δεν μπορεί να μείνει απλά δοξαστική. Τα κατοχικά στρατεύματα της Τουρκίας εξακολουθούν να ελέγχουν το ένα τρίτο της Κύπρου. Και οι διακοινοτικές διαπραγματεύσεις συνεχίζονται με τους γνωστούς αργούς ρυθμούς.

Πάντως, δεν πρέπει να σταθούμε αυστηροί απέναντι στις ηγεσίες του παρελθόντος. Παλαιά λάθη καταλογίζονται εύκολα σήμερα διότι γνωρίζουμε την έκβαση των γεγονότων. Ομως τα λάθη αυτά πρέπει να αντιμετωπίζονται με μια αίσθηση ανοχής. Διότι δεν είχαν οι τότε ηγεσίες την πρότερη γνώση των επιπτώσεων των πράξεών τους. Ελπίδα μας σήμερα είναι ότι η αυτογνωσία θα μας νουθετήσει ώστε να μην επαναλάβουμε παρόμοια λάθη στο μέλλον. Διότι αν τα επαναλάβουμε η ιστορία θα μεταμορφωθεί σε τραγική φάρσα.