"Κόμμα = Ομάς ανθρώπων, ειδότων ν' αναγιγνώσκωσι και ν' αρθογραφώσιν εχόντων χείρας και πόδας υγιείς, αλλά μισούντων πάσαν εργασίαν, οίτινες ενούμενοι υπο ένα οιονδήποτε αρχηγόν, ζητούσι ν' αναβιβάσωσιν αυτόν δια παντός μέσου εις την έδραν πρωθυπουργού, ίνα παρέχη αυτοίς τα μέσα να ζώσι χωρίς να σκάπτωσι"
Εμμανουήλ Ροΐδης , Έλληνας πεζογράφος και κριτικός (1836-1904)


Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Ε.. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων
Εμφάνιση αναρτήσεων με ετικέτα ΧΑΤΖΗΒΑΣΙΛΕΙΟΥ Ε.. Εμφάνιση όλων των αναρτήσεων

ΚΥΠΡΙΑΚΟ - ΕΘΝΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ: Ο Αττίλας ΙΙ και η στάση της Ελλάδας

ΑΡΘΡΟ-ΛΙΒΑΝΙΣΤΗΡΙ για τον "εθνάρχη" Κ. Καραμανλή και την στάση του στο Κυπριακό...
 
Καθηγητής στο τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.


Στον πρώτο Αττίλα, η αποτυχία της ελληνικής πλευράς ήταν απόλυτη: η Τουρκία εγκατέστησε προγεφύρωμα, απέκρουσε τις αντεπιθέσεις εκείνης της νύχτας και κατόπιν μπορούσε απρόσκοπτα να το ανεφοδιάζει, ενώ κυριαρχούσε και στον αέρα. Κατόπιν, παραβιάζοντας την εκεχειρία, η Τουρκία επεξέτεινε τη ζώνη ελέγχου της, οδήγησε τη Διάσκεψη της Γενεύης σε αδιέξοδο, εξαπέλυσε τη δεύτερη εισβολή, τον Αττίλα ΙΙ, και κατέλαβε περίπου το 38% της έκτασης του νησιού μέσα σε τρεις μόλις ημέρες (14-16 Αυγούστου). Ηταν μια τεράστια καταστροφή.

Εκτοτε, συχνά διατυπώθηκε ο ισχυρισμός, κυρίως από την Ακρα Δεξιά, ότι τον Αύγουστο του 1974 η κυβέρνηση Καραμανλή επέλεξε να μην πολεμήσει ενώ, υποτίθεται, μπορούσε.  

Αυτή η κατηγορία για «προδοσία» των δημοκρατικών και του Καραμανλή προσωπικά επιχειρεί να εξισορροπήσει το γεγονός ότι η ήττα επήλθε στον πρώτο Αττίλα από άφρονες στρατηγικές επιλογές της χούντας. 

Αγαπημένα επιχειρήματα των ακροδεξιών είναι ότι η Ελλάδα μπορούσε να στείλει στρατεύματα, ότι διέθετε ορισμένα υπερσύγχρονα αεροπλάνα F4 Phantom που μπορούσε να χρησιμοποιήσει στην Κύπρο και ότι ο Καραμανλής απέφυγε τη σύγκρουση με τη φράση «η Κύπρος είναι μακράν» (την οποία, σημειωτέον, δεν φαίνεται ποτέ να είπε ο ίδιος). 

Αλλά δεν είναι μόνον (ή πάντοτε μόνη της) η Ακρα Δεξιά. Η φημολογία περί του μυθώδους «φακέλου της Κύπρου» που μυστηριωδώς κρατείται «κλειστός» αποτέλεσε οργανικό τμήμα των θεωριών συνωμοσίας της μεταδικτατορικής εποχής. Συχνά χρησιμοποιήθηκε, με τρόπο ασύστολα λαϊκιστικό, και από τα αριστερά του Καραμανλή. Η υπόθεση εργαλειοποιήθηκε πολιτικά και ανασύρθηκε μετά την αποχώρηση του Καραμανλή από την Προεδρία της Δημοκρατίας το 1985, ακριβώς για να πληγεί ο ίδιος. Τότε συγκροτήθηκε όχι ένας «φάκελος» με έγγραφα, αλλά μια σειρά μαρτυριών (μεταγενέστερων, που δεν είναι καθόλου το ίδιο), οι οποίες όμως και πάλι δεν έδειξαν κάποια αβελτηρία της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας για τις 14-16 Αυγούστου.

Απόλυτη αδυναμία εμπλοκής σε πόλεμο

Υπήρχε, λοιπόν, η δυνατότητα στρατιωτικής εμπλοκής της χώρας τον Αύγουστο του 1974;  

Τα διαθέσιμα έγγραφα –δημοσιευμένα από το 1997– των συσκέψεων της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας με τη στρατιωτική ηγεσία δείχνουν ότι δεν υπήρχε. Στις 12-13 Αυγούστου (πριν από την έναρξη του «Αττίλα ΙΙ»), οι ηγέτες των Ενόπλων Δυνάμεων ενημέρωσαν την κυβέρνηση ότι η τουρκική πλευρά διέθετε υπεροχή στις δυνάμεις ξηράς, περίπου 3:1, καθώς και στον αέρα. Παρά την ποιοτική (αλλά όχι και ποσοτική) υπεροχή του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού, ανέκυπτε και το πρόβλημα ότι τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου ήταν ανοχύρωτα και επομένως εύκολη λεία μιας τουρκικής ενέργειας. Με απλά λόγια, οι συσχετισμοί των στρατιωτικών δυνάμεων δεν επέτρεπαν στην Ελλάδα, μόνη της, μια στρατιωτική επιλογή.

Δεν ήταν, όμως, μόνον οι αριθμοί των αρμάτων, των αεροσκαφών και των στρατιωτών. Μετά την επταετή χούντα και το πραξικόπημα κατά του Μακαρίου στις 15 Ιουλίου, δεν υπήρχε ενότητα στο εσωτερικό μέτωπο είτε στην Ελλάδα είτε στην Κύπρο – παράγοντας αναγκαίος για τη διεξαγωγή σύγχρονου πολέμου (όπως θα έπρεπε να είχαμε μάθει το 1940). 

Αλλά, πολύ περισσότερο, ανέκυπτε το μέγιστο πρόβλημα της αποτυχίας της επιστράτευσης που είχε κηρύξει η χούντα. Αποτυχημένη επιστράτευση σήμαινε ότι δεν υπήρχε σημαντικός όγκος αξιόμαχων δυνάμεων και δυνατότητα για αποτελεσματική αξιοποίησή τους στο πεδίο της μάχης. Εκείνες τις ημέρες, επομένως, υπήρχε πράγματι καλή αεροπορία (αλλά η ακτίνα δράσης της δεν έφτανε στην Κύπρο)· καλό Πολεμικό Ναυτικό· και ορισμένες αξιόμαχες επίλεκτες μονάδες και σχηματισμοί όπως οι μοίρες καταδρομών και τα τεθωρακισμένα – αλλά τα μισά από τα τελευταία ήταν στην Αθήνα για να την κρατούν υποταγμένη, όχι στο μέτωπο… Στρατός, όμως, με την έννοια της ολοκληρωμένης ένοπλης δύναμης, ικανής να διεξάγει πόλεμο, δεν υπήρχε.  

Οπως τόνισε μεταγενέστερα ο Π. Κανελλόπουλος, η επιστράτευση ήταν «η μεγαλύτερη αποτυχία που έχει ποτέ συμβεί στη στρατιωτική ιστορία της Ελλάδος» και οδήγησε σε κατάρρευση το ίδιο το χουντικό καθεστώς.

Στρατός εκτός ελέγχου

Τέλος, η ίδια η κυβέρνηση δεν έλεγχε τον στρατό. Είναι ενδεικτικό ότι στις 11 Αυγούστου, ο Καραμανλής, έπειτα από πληροφορίες των υπουργών Εθνικής Αμύνης, Ευ. Αβέρωφ και Δημοσίας Τάξεως, Σ. Γκίκα, για πιθανό στρατιωτικό κίνημα, κάλεσε τους αρχηγούς του Στρατού Ξηράς και σε μια δραματική συνάντηση τους ανάγκασε να αποσύρουν από το Λεκανοπέδιο Αττικής τις δυνάμεις τους, που κρατούσαν όμηρο την κυβέρνηση. Ηταν μόλις τρεις ημέρες πριν από την έναρξη του «Αττίλα ΙΙ»… Χωρίς στρατό, χωρίς αεροπορική κάλυψη στην Κύπρο, με τους Τούρκους να έχουν εδραιώσει το προγεφύρωμά τους εκεί, με τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου ανοχύρωτα, χωρίς συμπαγές εσωτερικό μέτωπο, με πολλούς αξιωματικούς να συνωμοτούν για να ανατρέψουν την κυβέρνηση, και με τον ίδιο τον πρωθυπουργό να αντιμετωπίζει τις απόπειρες δολοφονίας του, ακριβώς εκείνες τις ημέρες… Καμία χώρα δεν κάνει πόλεμο έτσι.

Υπήρχε, όμως, η επιλογή της ενίσχυσης των δυνάμεων στην Κύπρο; 

Από το πρωί της 14ης Αυγούστου, σε συσκέψεις στο Πεντάγωνο, εξετάστηκαν οι δυνατότητες αποστολής υποβρυχίων και αεροσκαφών, καθώς και μιας μεραρχίας. Ωστόσο, η στρατιωτική ηγεσία επισήμανε στην κυβέρνηση ότι τα αεροσκάφη δεν θα μπορούσαν να επηρεάσουν την εξέλιξη των επιχειρήσεων και δεν θα είχαν καύσιμα για να επιστρέψουν.

Επομένως, χρήση τους στην Κύπρο θα συνεπαγόταν και την απώλειά τους, άρα εδραίωση της αεροπορικής υπεροχής της Τουρκίας και στο Αιγαίο.

Η προετοιμασία μιας μεραρχίας θα απαιτούσε 6 ή 7 ημέρες και πάντως δεν θα μπορούσε να φθάσει στη νήσο, αφού κατά τη μετάβασή της θα ήταν εκτεθειμένη στις επιθέσεις της τουρκικής αεροπορίας.

Ο Καραμανλής εξέτασε το ενδεχόμενο να επιβιβαστούν στα πλοία της νηοπομπής ο ίδιος και ο Αβέρωφ, ελπίζοντας ότι η παρουσία τους θα απέτρεπε τουρκική επίθεση· ζητήθηκε επίσης βρετανική συνδρομή για να φτάσουν στην Κύπρο οι ελληνικές δυνάμεις. Αλλά σε λίγο είχε γίνει σαφές ότι η τουρκική επιχείρηση ολοκληρωνόταν με ταχείς ρυθμούς και η δράση έστω και μιας ελληνικής μεραρχίας δεν θα αναχαίτιζε την τουρκική προέλαση – αντίθετα, η πιθανότατη καταστροφή της απλώς θα μεγιστοποιούσε την τουρκική υπεροχή και στο Αιγαίο.

Ιδιαίτερα ενδεικτική των τεράστιων ελλειμμάτων στρατηγικής (αλλά και κοινής λογικής) είναι η συζήτηση –ακόμη γίνεται– για τη δυνατότητα χρήσης των 20 περίπου αεροσκαφών Phantom, που είχαν πράγματι μεγαλύτερες δυνατότητες από τα F84 και F86 που διέθετε η χώρα το 1964 ή από τα F104 που παρέλαβε εκείνο το έτος.

Το ερώτημα στην περίπτωσή μας δεν είναι το εάν τα Phantom ήταν καλά αεροπλάνα. Το ερώτημα είναι το εάν είχαν επαρκή ακτίνα δράσεως για να επιχειρήσουν στην Κύπρο.

Ασφαλώς, η ακτίνα δράσεως δεν είναι εύκολα υπολογίσιμη: εξαρτάται από τον οπλισμό που φέρει το αεροσκάφος (που και αυτός εξαρτάται από το είδος της αποστολής που εκτελεί), από το ύψος πτήσεως, από την πιθανότητα εμπλοκής με την εχθρική αεροπορία κ.λπ. Με άλλα λόγια, η ακτίνα δράσεως δεν είναι ένας σταθερός «αριθμός», αλλά ένα τόξο πιθανών τιμών. Ωστόσο, τα F4 δεν είχαν μεγαλύτερη ακτίνα δράσης σε σύγκριση με τα παλαιότερα εκείνα αεροσκάφη. Δεν μπορούσαν να εκτελέσουν επιχειρήσεις αεροπορικής υποστήριξης στην Κύπρο.

Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι, για λόγους ηθικού, ήταν σημαντικό για τους μαχητές στην Κύπρο να δουν «ένα ελληνικό αεροπλάνο».

Ωστόσο, το ελληνικό αεροπλάνο που θα φαινόταν στον κυπριακό ουρανό εκείνες τις ημέρες, θα έφευγε κατόπιν για τη Συρία για να παραδοθεί εκεί, και δεν θα επέστρεφε για να μετρήσει στον συσχετισμό δυνάμεων Ελλάδας-Τουρκίας. Αυτό η Ελλάδα το ήξερε από την εποχή της κρίσης του 1964.

Μια συζήτηση εκτός πραγματικών δεδομένων

Η μάχη του Ιουλίου 1974 δεν ήταν εκ των προτέρων χαμένη. Αλλά στις 20 Ιουλίου η τουρκική εισβολή βρήκε την Αθήνα απομονωμένη και ανίκανη, και μια εμφύλια σύγκρουση στην ίδια την Κύπρο, με τις στρατιωτικές της δυνάμεις αδύναμες να αποκρούσουν την εισβολή· και τα πολυβολεία στο Πέντε Μίλι ανεπάνδρωτα. Ελλαδίτες και Ελληνες Κύπριοι πολέμησαν με μεγάλη γενναιότητα, αλλά τούτο δεν αρκούσε για να μεταβάλει τα δυσμενή στρατηγικά δεδομένα. Η εδραίωση του τουρκικού προγεφυρώματος στις 20-21 Ιουλίου προδίκασε το αποτέλεσμα. Τον Αύγουστο, στον δεύτερο «Αττίλα» των τριών ημερών, δεν υπήρχε στρατιωτική επιλογή.

Είναι, όμως, πολύ ανησυχητικό το...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ - 1968: Η εξέγερση του Μάη του ’68

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ
Καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.


Στο δεύτερο μισό της δεκαετίας του 1960, μια νέα γενιά είχε πλέον μεγαλώσει στον δυτικό κόσμο, η οποία δεν διέθετε μνήμες από τα χρόνια του πολέμου· αντίθετα, είχε την εμπειρία της μεταπολεμικής οικονομικής ανάπτυξης. 


Στη ριζοσπαστικοποίηση μεγάλων τμημάτων της γενιάς αυτής, κρίσιμο ρόλο έπαιξαν η άδικη απώλεια του Τζον Φ. Κένεντι το 1963, που άφησε ένα σημαντικό κενό στον δυτικό πολιτικό λόγο, οι εσωτερικές αναταραχές στις ΗΠΑ και ο πόλεμος του Βιετνάμ ο οποίος λειτούργησε ως καταλύτης. 


Το κίνημα ξεκίνησε από τις ΗΠΑ, με τις διαμαρτυρίες των Αμερικανών νέων για τον πόλεμο στη νοτιοανατολική Ασία. Σύντομα, όμως, επεκτάθηκε στη Δυτική Ευρώπη.


Η επέκταση της μεταπολεμικής ευημερίας ευνοούσε την αμφισβήτηση του πολιτικού συστήματος, ιδιαίτερα από νέους που προέρχονταν από τα ανερχόμενα μεσαία κοινωνικά στρώματα, και οι οποίοι είχαν τροφοδοτήσει την αύξηση του αριθμού των φοιτητών στα αμερικανικά και δυτικοευρωπαϊκά πανεπιστήμια, δείγμα των σημαντικών αλλαγών που συντελούνταν στην οικονομία και στην κοινωνία. Η αυξημένη πρόσβαση όλο και μεγαλύτερων κοινωνικών ομάδων στην τεχνολογία, η ενεργός συμμετοχή τους στην οικονομική ζωή και η έγερση απαιτήσεων για αυξημένη συμμετοχή τους και στη διαδικασία της λήψης αποφάσεων ενέτειναν αυτό το κλίμα, ειδικά σε μια εποχή Ψυχρού Πολέμου που αφορούσε και ιδεολογικά ζητήματα, πρωτίστως τον αγώνα της νομιμοποίησης διαφορετικών κοινωνικών συστημάτων.


Φοιτητές και συνδικάτα παραλύουν τη Γαλλία


Το ριζοσπαστικό φοιτητικό κίνημα προέβαλε έντονη αντιπαλότητα προς την αμερικανική πολιτική. Ωστόσο, στη Δυτική Ευρώπη θα εκδηλωθεί με εκρηκτικό τρόπο σε εκείνη ακριβώς τη χώρα που είχε κατεξοχήν συγκρουστεί με την Ουάσιγκτον. Η Γαλλία, υπό τον πρόεδρο Ντε Γκωλ, είχε ήδη ασκήσει δριμύτατη κριτική προς τις ΗΠΑ, ενώ είχε επίσης αποχωρήσει και από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ το 1966. Ο Ντε Γκωλ κυριολεκτικά βασάνιζε τους Αμερικανούς στο διεθνές πεδίο. Από την άλλη πλευρά, η Γαλλία είχε πάντοτε παράδοση νεολαιίστικων κινητοποιήσεων, καθώς και τον ρόλο του εργαστηρίου της ευρωπαϊκής πολιτικής κουλτούρας. Το 1968 βρέθηκε στην πρώτη γραμμή των κοινωνικών διεργασιών.

Μάης 1968, η άλλη όψη. Αστυνομικοί κατά τη διάρκεια των συγκρούσεων.


Η φοιτητική αναταραχή ξεκίνησε στο Πανεπιστήμιο της Ναντέρ, αλλά από τις αρχές του Μαΐου επεκτάθηκε σε όλη τη χώρα. Στις 10 Μαΐου σημειώθηκαν μεγάλες διαδηλώσεις και συγκρούσεις με την αστυνομία στο Παρίσι. Στη φάση αυτή εμφανίστηκε η κύρια ηγετική προσωπικότητα του φοιτητικού κινήματος, ο Ντανιέλ Κον Μπεντίτ. Σύντομα, παρενέβησαν με τα δικά τους αιτήματα και τα εργατικά συνδικάτα, που προκάλεσαν μεγάλες απεργίες. Ετσι, η Γαλλία, ειδικά το Παρίσι, συγκλονιζόταν πλέον από μεγάλες ταραχές, που κορυφώθηκαν στο τρίτο δεκαήμερο του μήνα, ενώ η εθνική οικονομία είχε κυριολεκτικά παραλύσει. 


Φαινόταν ότι η κατάσταση είχε ξεφύγει από τον έλεγχο του Ντε Γκωλ, ο οποίος αντιμετώπιζε και φοιτητικές αναταραχές και δυναμικές εργατικές διεκδικήσεις: διατυπώνονταν προβλέψεις για την ανατροπή του. Ο ηγέτης Σοσιαλιστικού Κόμματος, Φρανσουά Μιτεράν, εξέφρασε τη διαθεσιμότητά του να διαδεχθεί τον στρατηγό.


Ο Ντε Γκωλ αντιδρά


Αλλά ο Ντε Γκωλ κατέδειξε ότι είχε τη δύναμη να αντιδράσει. Η πρώτη του κίνηση ήταν να επισκεφθεί τις γαλλικές στρατιωτικές δυνάμεις στη Δυτική Γερμανία και να επιβεβαιώσει τη νομιμοφροσύνη τους. Η κυβέρνηση του πρωθυπουργού Ζορζ Πομπιντού ήρθε κατόπιν σε συνεννόηση με τα εργατικά συνδικάτα, στα οποία έκανε σημαντικές παραχωρήσεις και έτσι διέσπασε το μέτωπο των αντιπάλων της. Στα τέλη του Μαΐου διοργανώθηκε στο Παρίσι μια τεράστια λαϊκή διαδήλωση υπέρ της κυβέρνησης, η οποία καταδείκνυε πως η σιωπηλή πλειοψηφία κινητοποιείτο για να προστατεύσει αυτό που έβλεπε ως ομαλότητα.
Ο Ντε Γκωλ απευθύνει διάγγελμα στον γαλλικό λαό.


Ο Ντε Γκωλ προκήρυξε στις 30 Μαΐου βουλευτικές εκλογές, οι οποίες κατέληξαν σε συντριπτική νίκη της γαλλικής Δεξιάς που τον στήριζε: 349 έδρες έναντι 57 της σοσιαλιστικής συμμαχίας του Μιτεράν και 33 του γαλλικού Κομμουνιστικού Κόμματος. 


Ηταν η μεγαλύτερης έκτασης νίκη στην ιστορία της γαλλικής Δεξιάς, και ήρθε ως το αποτέλεσμα μιας έντονης αντίδρασης της γαλλικής κοινωνίας απέναντι στο διαμορφούμενο κλίμα του χάους που έφερε ο «Μάης».  


Ενώ οι φοιτητές (και σε μια φάση και οι εργάτες απεργοί) υπήρξαν εξαιρετικά δυναμικοί στις κινητοποιήσεις τους, δεν ήταν μια πλειοψηφική δύναμη· πιθανόν δε να μην ήταν πλειοψηφική δύναμη ούτε καν στις τάξεις του φοιτητικού κόσμου. Αυτό κατέδειξαν οι αποφασιστικές κινήσεις του Ντε Γκωλ.


Μια καμπή για τον δυτικό κόσμο


Παρά την ήττα του Μάη του ’68 και την επικράτηση του Ντε Γκωλ, τα κινήματα των ριζοσπαστικοποιημένων φοιτητών θα συνεχίσουν τη δράση τους και στα επόμενα χρόνια. Η παρουσία τους αντανακλούσε σημαντικές εξελίξεις στο κοινωνικό πεδίο μετά τη μεταπολεμική οικονομική ανάπτυξη και ενώ η οικονομία και η κοινωνία των δυτικών χωρών γνώριζαν μεγάλες μεταλλαγές. Επιπλέον, το κίνημα της αμφισβήτησης εξέφραζε και μείζονος σημασίας πολιτικές εξελίξεις.


Σε μια εποχή κατά την οποία το ίδιο το σοβιετικό μπλοκ χαρακτηριζόταν όλο και περισσότερο από συντηρητισμό και στατικότητα (κάτι που θα καταδειχθεί συντριπτικά τον Αύγουστο του 1968 κατά την καταστολή της Ανοιξης της Πράγας), οι ριζοσπαστικοποιημένοι νέοι –όχι μόνον στη Γαλλία, αλλά σε όλη τη Δυτική Ευρώπη– θα αποστασιοποιηθούν έντονα από τον κομματικό λόγο της κομμουνιστικής Αριστεράς, την οποία επίσης θα αμφισβητήσουν· αυτός άλλωστε ήταν ο λόγος για τον οποίο τα κομμουνιστικά κόμματα της Δύσης θα φανούν αμήχανα και θα δυσφορήσουν έναντι του φαινομένου. Το φαινόμενο της ανάπτυξης, κυρίως στην Ιταλία, του «ευρωκομμουνισμού» κατά τη δεκαετία του 1970, θα αντανακλά αυτές τις δυναμικές.

Η σιωπηλή πλειοψηφία αντιδρά: διαδήλωση των υποστηρικτών της κυβέρνησης, 30 Μαΐου.


Οπωσδήποτε, οι δυτικές κοινωνίες –και είναι τούτο δείγμα του δυναμισμού και της ευελιξίας της δυτικής αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας – θα καταφέρουν τελικά, κάνοντας βέβαια και τις αναγκαίες προσαρμογές, να ενσωματώσουν το κίνημα της αμφισβήτησης, το οποίο δεν θα οδηγήσει σε ανατροπή της δυτικής πολιτικής σκέψης. Ηταν μια κρίσιμη φάση, που όμως κατέδειξε τη δυνατότητα του δυτικού κόσμου να απαντά δημιουργικά στις προκλήσεις, ακόμη και στο εσωτερικό του.


Τα πανεπιστήμια της Δύσης έγιναν πολύ πιο «ανοικτά» από πριν και επανήλθαν στην κανονικότητα, χωρίς να χάσουν τον διεθνή ηγετικό τους ρόλο στο επιστημονικό πεδίο. Το πολιτικό και κοινωνικό σύστημα της Δύσης επιβίωσε της πρόκλησης.


Κληρονομιές και η πρόσληψη στην Ελλάδα:

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Το ατύχημα που δεν έρχεται

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ
Του Ευάνθη Χατζηβασιλείου
Αναπληρωτή καθηγητή, στο Τμήμα Ιστορίας-Αρχαιολογίας του Πανεπιστημιου Αθηνών
 
Η υπερψήφιση των μέτρων από τη Βουλή, την Τετάρτη 7 Νοεμβρίου, αποτελεί μια ακόμη περίπτωση -από τις πολλές το τελευταίο έτος- κατά την οποία η χώρα αποφεύγει την κατάρρευση την τελευταία στιγμή. 

Για πόσο, όμως, θα γίνεται αυτό; Για πόσο θα έχουμε την τύχη που μας επιτρέπει να ξεφεύγουμε «ξυστά»;

Φοβούμαι ότι, περιέργως, υπάρχει ένα αίσθημα εφησυχασμού στην κοινωνία μας και σε τμήματα της πολιτικής τάξης. Απλώς δεν πιστεύουμε ότι θα έρθει η καταστροφή. Και, εν μέρει, δεν το πιστεύουμε επειδή δεν αντιλαμβανόμαστε επακριβώς τι είναι «καταστροφή».

Η Ελλάδα δεν έχει γνωρίσει μια μεγάλη τραγωδία τις τελευταίες δεκαετίες, από το τέλος του Εμφυλίου Πολέμου έως σήμερα (τέτοια γνώρισε η Κύπρος το 1974, αλλά πολλοί Ελλαδίτες δεν το θυμούνται καν…). Εάν ένας πολίτης αυτού του κράτους έχει γεννηθεί το 1942, δεν έχει αναμνήσεις ούτε από την Κατοχή. ίσως λίγο από τον Εμφύλιο. Με άλλα λόγια, για να θυμάται μια καταστροφή, πρέπει να είναι σήμερα πάνω από 70 ετών. Νεότεροι σε ηλικία πολίτες έχουν «ακούσει» ή ίσως «διαβάσει» γι’ αυτά τα πράγματα. Αλλά η γνώση τους είναι θεωρητική, όχι βιωματική. 

Και γι’ αυτό μπερδεύονται: συγχέουν την κρίση (πράγματι μεγάλη) που περνάμε σήμερα, με τη φρίκη μιας πραγματικής καταστροφής.

Και δεν θυμούνται, επίσης, ότι ένα βασικό χαρακτηριστικό των καταστροφών είναι ο αναπάντεχος χαρακτήρας τους. 

Εάν, στις αρχές Αυγούστου του 1922, ρωτούσαμε έναν Ελληνα σχετικά με τις πιθανότητες της Μικρασιατικής Καταστροφής, δεν θα πίστευε ότι θα γινόταν, επειδή το μυαλό του δεν θα μπορούσε να χωρέσει το μέγεθος αυτής τής χωρίς προηγούμενο τραγωδίας. 

Εάν, στις αρχές του καλοκαιριού του 1974, ρωτούσαμε έναν πολίτη για το εάν θα γίνει τουρκική εισβολή στην Κύπρο, θα μας καθησύχαζε με τη διαβεβαίωση ότι «δεν γίνονται αυτά» στα τέλη του εικοστού αιώνα. 

Μόνον εκ των υστέρων (όταν πια ξέρουμε) θεωρούμε δεδομένες αυτές τις καταστροφές και «αγανακτούμε» επειδή δεν προβλέφθηκαν τότε.

Ενα δεύτερο πρόβλημα προέρχεται από τη μόνιμη εντύπωση μεγάλων τμημάτων της ελληνικής κοινωνίας, ότι οι «Μεγάλοι» τα «έχουν όλα υπό έλεγχο». Πιστεύουμε ότι υπάρχει κάποιος -έστω κάποιος κακός άνθρωπος- που σχεδιάζει τα πράγματα, και που (όσο και εάν θέλει να μας «βασανίσει») δεν θα μας αφήσει να χαθούμε. Αλλά αυτό είναι ένα ανεδαφικά καλό σενάριο. Η διεθνής ζωή δεν κινείται έτσι. οι εξελίξεις δεν είναι προαποφασισμένες. 

Τον Αύγουστο του 1914, τρεις Ευρωπαίοι αυτοκράτορες -ο Γερμανός, ο Αυστριακός και ο Ρώσος- ξεκίνησαν τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στο τέλος του, οι δύο είχαν χάσει τους θρόνους τους, ο τρίτος και τη ζωή του. Αιώνες απόλυτης εξουσίας των Χοεντζόλερν, των Αψβούργων και των Ρομανώφ τελείωσαν σε μια στιγμή: κανείς δεν το «σχεδίασε», κανείς δεν το «περίμενε». Κανείς δεν το έλεγξε. 

Η πίστη μας ότι κάποιοι καθοδηγούν τις εξελίξεις είναι συγκινητική: είναι η προσπάθεια των μελών ενός μικρού έθνους, να αισθανθούν ότι υπάρχει κάπου μια «αυτόματη» ασφάλεια. 

Κακώς. Δεν υπάρχει. Και με απλούστερα λόγια:

Είναι δυνατόν να βγούμε από το ευρώ;

Ε-Ξ-Α-Ι-Ρ-Ε-Τ-Ι-Κ-Ο (Πρόκειται για άρθρο-απάντηση σε όσους επιμένουν να ζουν σε εικονική πραγματικότητα... )

Του Ευανθη Xατζηβασιλειου

Αναπληρωτή καθηγητή στο Τμήμα Ιστορίας - Αρχαιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Υστερα από είκοσι και πλέον χρόνια έρευνας για το Κυπριακό, είμαι σε θέση να διαβεβαιώσω τους αναγνώστες ότι –βάσει των διεθνών συνθηκών– δεν υπάρχει κανένας απολύτως τρόπος να εισβάλει η Τουρκία στην Κύπρο. Ασκηση βίας στις διεθνείς σχέσεις επιτρέπεται να γίνει μόνο για αυτοάμυνα ή στο πλαίσιο μιας ευρύτερης διεθνούς επιχείρησης, εγκεκριμένης υπό το σχετικό κεφάλαιο του Καταστατικού Χάρτη του ΟΗΕ. Δεν υπάρχει κανένας τρόπος για άσκηση βίας σε άλλο πλαίσιο. Επομένως, μην ανησυχείτε: η Τουρκία δεν μπορεί να εισβάλει στην Κύπρο. Πουθενά δεν προβλέπεται κάτι τέτοιο.

Αλλά και εάν ακόμη μπορούσε ποτέ να συμβεί το απίθανο (βάσει του διεθνούς δικαίου) ενδεχόμενο μιας τουρκικής εισβολής στην Κύπρο, είμαι επίσης σε θέση να διαβεβαιώσω τον αναγνώστη ότι σε καμία περίπτωση δεν θα μπορούσε η Τουρκία να διατηρήσει την κατοχή της επί της νήσου. Οι διεθνείς συνθήκες και οι προβλέψεις του συστήματος συλλογικής ασφαλείας είναι επ’ αυτού σαφείς. Π.χ., όταν, το 1990, το Ιράκ του Σαντάμ Χουσεΐν εισέβαλε στο Κουβέιτ, η διεθνής κοινότητα, βασισμένη σε αποφάσεις του ΟΗΕ, εξαπέλυσε έναν ολόκληρο πόλεμο και εξεδίωξε τον εισβολέα. Δεν είναι δυνατόν να κατακτήσεις και να διατηρήσεις εδάφη άλλου κράτους. Πουθενά δεν προβλέπεται κάτι τέτοιο.

Τέλος, διαβεβαιώνω τον αναγνώστη ότι θα ήταν, σε κάθε περίπτωση, εντελώς αδύνατον για την Τουρκία να εκδιώξει τον ελληνικό πληθυσμό από οποιοδήποτε κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου. Η εθνοκάθαρση είναι κάτι το εντελώς αδιανόητο βάσει του διεθνούς δικαίου. Υπενθυμίζω μάλιστα ότι απαγορεύεται σε ένα κράτος να διενεργήσει εθνοκάθαρση ακόμη και στο δικό του έδαφος: όταν, το 1999, υπήρξε υπόνοια ότι η Σερβία θα επιχειρούσε κάτι τέτοιο στο Κοσσυφοπέδιο, η διεθνής κοινότητα –μέσω του ΟΗΕ– έκανε έναν δίμηνο πόλεμο εναντίον του Βελιγραδίου και απέτρεψε αυτό το ενδεχόμενο. Δεν μπορεί η Τουρκία να κάνει εθνοκάθαρση στην Κύπρο. Πουθενά δεν προβλέπεται κάτι τέτοιο.

Επομένως, όποιος νομίζει ότι η Τουρκία εισέβαλε στην Κύπρο, ότι κατάφερε να διατηρήσει την κατοχή της επί 38 ήδη έτη, ότι εξεδίωξε από τα κατεχόμενα εδάφη τον ελληνικό πληθυσμό κάνει προφανώς ένα τραγικό λάθος. Και τούτο, επειδή αυτά τα πράγματα δεν «προβλέπονται» από τη διεθνή τάξη.

Αν όμως πιστεύει κάποιος –αντίθετα– ότι οι σχέσεις μεταξύ κρατών (και γενικότερα, μεταξύ πολιτικών και κοινωνικών οργανισμών) είναι, τελικά, σχέσεις ισχύος· αν αντιλαμβάνεται την κοινωνική δράση ως απόρροια των ρεαλιστικών δυνατοτήτων των κοινωνικών συλλογικοτήτων· αν βλέπει τη ζωή όπως είναι και όχι όπως θα ήθελε να είναι… Τότε, μπορεί να αντιληφθεί την αξία του επιχειρήματος ότι «δεν προβλέπεται» η έξοδος της Ελλάδας από το ευρώ. Εχει την ίδια αξία με το επιχείρημα ότι η Τουρκία δεν μπορεί να εισβάλει στην Κύπρο…


Πόσο «νέα» είναι η εποχή μας;

Γράφει ο Ευάνθης Χατζηβασιλείου
Αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας-Αρχαιολογίας Παν. Αθηνών

Από τα τέλη του 19ου αιώνα η μετεξέλιξη του «ευρωπαϊκού συστήματος κρατών» σε παγκόσμιο, η άνοδος των εθνικών αντιπαλοτήτων στην Ευρώπη, οι παγκόσμιοι πόλεμοι και κατόπιν ο Ψυχρός Πόλεμος είχαν στρέψει την προσοχή των παρατηρητών στη διεθνή αντιπαλότητα και σε μία ασφάλεια που νοούνταν πρώτιστα ως προστασία από άλλα κράτη. 

Μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η εικόνα αυτή εν μέρει αλλοιώθηκε. Η φαινομενική παντοδυναμία των ΗΠΑ (φαινομενική επειδή εδραζόταν στη -μάλλον πρόσκαιρη- έκλειψη των πιθανών ανταγωνιστών τους), το ξέσπασμα πολλών εμφυλίων πολέμων και οι νέοι κίνδυνοι μετά την 11/9/2001 φάνηκαν να ανοίγουν μια καινούργια εποχή, κατά την οποία η ασφάλεια δεν οφείλει να κατοχυρωθεί εναντίον ενός άλλου κράτους, αλλά εναντίον διαφορετικού τύπου απειλών, των λεγόμενων «ασύμμετρων»: αποσταθεροποίηση, κατάρρευση των ασθενών εθνών-κρατών, τρομοκρατία κ.λπ. Δεν υπήρχε ο κίνδυνος ενός διεθνούς πολέμου. 

Συχνά ακούμε, ακόμη και στη χώρα μας, απόψεις που περιφρονούν τα «παραδοσιακά» εργαλεία της διεθνούς πολιτικής όπως την αποτροπή, την ισχύ και την κατοχύρωση του εθνικού συμφέροντος έναντι άλλων διεθνών δρώντων.

Ωστόσο, στις σχέσεις μεταξύ κρατών παρόμοιες εποχές σχετικού εφησυχασμού υπήρξαν και στο παρελθόν. Π.χ. μετά την ήττα του Ναπολέοντα το 1815 ακολούθησε η επιβολή μιας νέας τάξης πραγμάτων στην Ευρώπη. Οι απειλές θεωρούνταν κυρίως εσωτερικές (ο φόβος της δημοκρατικής και φιλελεύθερης επανάστασης). Οι ελίτ ήταν μάλλον διεθνικού (παρά εθνικού) χαρακτήρα: προτιμούσαν την αυτοκρατορική διακυβέρνηση παρά το έθνος-κράτος και αισθάνονταν αλληλέγγυες απέναντι στην απειλή της επανάστασης και στην άνοδο του εθνικού αισθήματος. Και αυτήν τη διεθνική αλληλεγγύη των συντηρητικών ελίτ εξέφρασε η περιβόητη Ιερά Συμμαχία. Με τη σχετική εξαίρεση του «μικρού» Κριμαϊκού Πολέμου, επί μισό αιώνα, από το 1815 έως τους πολέμους της γερμανικής ενοποίησης το 1866 και το 1870, δεν ξέσπασε ένας μείζων πόλεμος στην Ευρώπη. Ωστόσο, μετά το 1870, αυτή η φαινομενικά «ήρεμη» από άποψη διεθνών σχέσεων Ευρώπη αναταράχτηκε από μεγάλες αντιπαλότητες και τελικά οδηγήθηκε στην τεράστια σύγκρουση του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Η διεθνική αλληλεγγύη των αντιδραστικών σαρώθηκε από νέες κοινωνικές δυνάμεις και οικονομικές σχέσεις, που αναμόρφωσαν τους συσχετισμούς ισχύος και οδήγησαν σε νέες διεθνείς διεργασίες που έμελλαν να κυριαρχήσουν έως το 1991.

Με άλλα λόγια, αυτό το φαινόμενο (ηρεμία στο σύστημα κρατών με ταυτόχρονες εσωτερικές απειλές) το έχουμε ξαναδεί στην ανθρώπινη ιστορία. Δεν θα υπεισέλθω στη συζήτηση κατά πόσον οι εποχές που βιώνουν τέτοια φαινόμενα είναι εξ ορισμού συντηρητικές. Ωστόσο, δεν μπορούμε να αγνοούμε τις περισσότερο παραδοσιακές μορφές ασφάλειας και τις ανάγκες της αποτροπής, που μόνον αυτές εγγυώνται την επιβίωση σε μια άναρχη διεθνή κοινωνία. Οπως κάθε περίοδος της ανθρώπινης ιστορίας, είναι και η σημερινή μια εποχή μετάβασης. Αλλά το διεθνές σύστημα είναι μια πραγματικότητα. Και υπαγορεύει ανάγκες, πράξεις, αλλά και πνευματικές στάσεις (κυρίως προσοχή και σύνεση), στοιχεία που δεν πρέπει να αγνοεί ένα μικρό κράτος όπως η Ελλάδα.