RADAR: Ο ΑΓΡΥΠΝΟΣ ΦΡΟΥΡΟΣ: ΔΙΑΚΑΝΤΩΝΗΣ

EΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Του Μιχάλη Διακαντώνη

Οικονομολόγου/διεθνολόγου

Αν και η μελέτη του φαινομένου της τρομοκρατίας αποτελεί ένα «ζωντανό» αντικείμενο που συνεχώς εξελίσσεται, υπάρχουν τρεις βασικές προσεγγίσεις ως προς τα κίνητρα που ευνοούν την ανάπτυξη τρομοκρατικής δράσης.

Η πρώτη απ’ αυτές εντοπίζει τα αίτια της τρομοκρατίας στην ύπαρξη ανισοτήτων στην κατανομή οικονομικών πόρων και εισοδήματος μεταξύ πολιτών ή/και κρατών.

Η δεύτερη εστιάζει στις πολιτισμικές και εθνοτικές διαφορές

Η τρίτη επικεντρώνεται κυρίως στα ατομικά χαρακτηριστικά των τρομοκρατών.

Με βάση αυτόν τον γενικό διαχωρισμό, είναι σαφές ότι η τρομοκρατία δεν αποτελεί ούτε «προνόμιο» του Ισλάμ, αλλά ούτε και μιας συγκεκριμένης πολιτικής ιδεολογίας.

Τα πράγματα όμως αλλάζουν, αν επικεντρωθούμε σε μία συγκεκριμένη έκφραση της τρομοκρατικής δράσης –τις επιθέσεις αυτοκτονίας– η οποία φαίνεται να διατηρεί μια διαχρονική και άρρηκτη σχέση με ακραίες ερμηνείες του Ισλάμ. Αυτό το επιχείρημα θα προσπαθήσουμε να αναλύσουμε παρακάτω, χωρίς καμία διάθεση θρησκευτικής προκατάληψης ή δογματισμού και στηριζόμενοι αποκλειστικά στην ιστορική πραγματικότητα.

Οικονομικές ανισότητες, ιμπεριαλιστικές πολιτικές και ψυχικές παθήσεις

Μια ευρέως διαδεδομένη άποψη είναι ότι οι περισσότεροι βομβιστές αυτοκτονίας προβαίνουν στις επιθέσεις τους, διότι διαθέτουν χαμηλό οικονομικό, κοινωνικό και μορφωτικό επίπεδο, γεγονός που τους οδηγεί σε κοινωνικό αποκλεισμό και δεν τους επιτρέπει να έχουν ένα ελπιδοφόρο μέλλον στις χώρες όπου ζούνε. Αν και οι συνθήκες ζωής ορισμένων ατόμων που γίνονται βομβιστές αυτοκτονίας πράγματι παρουσιάζουν δυσκολίες, δεν απουσιάζουν οι περιπτώσεις όπου οι επιθέσεις αυτές εκδηλώνονται από άτομα μέσης οικονομικής κατάστασης και μόρφωσης. Το επιχείρημα αυτό δεν εξηγεί, επίσης, γιατί παρόμοιες επιθέσεις δεν λαμβάνουν χώρα σε κράτη όπου επικρατούν μεγάλες εισοδηματικές και κοινωνικές ανισότητες από άτομα που δεν ασπάζονται το Ισλάμ.

Γιατί π.χ. στην Ελλάδα με 24,5% ανεργία δεν υπάρχουν βομβιστές αυτοκτονίας;

Γιατί στις ΗΠΑ και στη Βρετανία, όπου υφίστανται οι μεγαλύτερες εισοδηματικές ανισότητες στον αναπτυγμένο κόσμο, δεν έχουμε παρόμοια φαινόμενα;

Γιατί σε κράτη της Λ. Αμερικής και της Αφρικής, όπου συχνά οι συνθήκες ζωής είναι άθλιες, δεν εκδηλώνονται επιθέσεις αυτοκτονίας από Χριστιανούς ή άτομα άλλων θρησκειών, πέραν του Ισλάμ (στην Αφρική οι επιθέσεις αυτοκτονίας είναι συχνό φαινόμενο, αλλά διενεργούνται από μέλη ισλαμιστικών τρομοκρατικών οργανώσεων, όπως η Boko Haram και η Al-Shabab);

Ένα δεύτερο σημαντικό επιχείρημα αποδίδει τις επιθέσεις αυτές στην εξωτερική πολιτική που ασκούν οι ΗΠΑ, η Βρετανία και άλλα κράτη στην περιοχή της Μέσης Ανατολής απέναντι σε μουσουλμανικές χώρες. Η θεωρία αυτή υπονοεί ουσιαστικά ότι οι πόροι ή τα εδάφη των χωρών αυτών στην πραγματικότητα «κατέχονται» από ξένες δυνάμεις. Αν και είναι δεδομένο ότι οι πολιτικές αυτές έχουν διαδραματίσει σημαντικό ρόλο στη δημιουργία πολεμικού κλίματος εναντίον των χωρών που τις εφαρμόζουν, δεν επαρκούν από μόνες τους για να ερμηνεύσουν τέτοιες συμπεριφορές.

Αναρωτιέται κανείς γιατί δεν υπήρξαν αντίστοιχα φαινόμενα κατά το παρελθόν από κατοίκους χωρών που βρίσκονταν υπό κατοχή (π.χ. κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας οι Έλληνες δεν πραγματοποιούσαν επιθέσεις αυτοκτονίας στην Κωνσταντινούπολη, κατά την περίοδο της βρετανικής κατοχής οι Ινδοί δεν ανατινάζονταν στο Λονδίνο, κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου δεν υπήρχαν Γάλλοι, Βρετανοί ή Ολλανδοί βομβιστές αυτοκτονίας στο Βερολίνο, κατά τον πόλεμο του Βιετνάμ δεν υπήρξαν επιθέσεις σε αμερικανικά αστικά κέντρα κοκ).

Στο σημείο αυτό, θα πρέπει να επαναλάβουμε ότι εξετάζουμε αποκλειστικά και μόνον το φαινόμενο των επιθέσεων αυτοκτονίας και όχι γενικά την τρομοκρατία, καθώς η δράση αυτή παρουσιάζει δύο ιδιαίτερα χαρακτηριστικά:

1) προκαλεί τον θάνατο του ίδιου του δράστη

2) προκαλεί θύματα ανάμεσα στον άμαχο πληθυσμό.

Συνεπώς, γεγονότα όπως π.χ. οι επιθέσεις των Ιαπώνων Καμικάζι ή η ανατίναξη του Σαμουήλ στο Κούγκι, δεν μπορούν να ταυτίζονται με τις σημερινές ενέργειες των βομβιστών αυτοκτονίας (οι Καμικάζι είχαν διακριτικά του ιαπωνικού στρατού, ενώ και στα δύο παραδείγματα οι ενέργειες στράφηκαν κατά δυνάμεων του εχθρού και όχι εναντίον αμάχων).

Μια τρίτη κοινή ερμηνεία αποδίδει τις ενέργειες αυτές σε ψυχικές νόσους ή ψυχολογικές διαταραχές που αντιμετωπίζουν οι δράστες.

Σειρά επιστημονικών μελετών έχουν καταδείξει ότι δεν υπάρχει συγκεκριμένος τύπος προσωπικότητας που να χαρακτηρίζει τους τρομοκράτες, ούτε αναγνωρίζονται σε αυτούς διακριτά σημεία ψυχοπαθολογίας. Αντιθέτως, η δράση τους απαιτεί ένα σημαντικό βαθμό πειθαρχίας, οργάνωσης και αυτοελέγχου, που μόνο άτομα τουλάχιστον μέσης διανοητικής αλλά και ψυχικής κατάστασης διαθέτουν. Επιπλέον, οι εκπαιδευτές των βομβιστών αυτοκτονίας επιλέγουν πάντα εκείνα τα άτομα που έχουν τις περισσότερες πιθανότητες να φέρουν τη δύσκολη αποστολή τους εις πέρας και συνεπώς δρουν εντός ορισμένων λογικών πλαισίων.

Οι βομβιστές αυτοκτονίας... δεν αυτοκτονούν!

Σύμφωνα με το Κοράνι, η αυτοκτονία απαγορεύεται για τους Μουσουλμάνους (αν και ακόμη και το συγκεκριμένο εδάφιο αποτελεί αντικείμενο διαφορετικών ερμηνειών).

Με την παραδοχή αυτή, εύλογα δημιουργείται το ερώτημα γιατί υπάρχουν ισλαμιστές βομβιστές αυτοκτονίας.

Πολύ απλά, γιατί σύμφωνα με την ισλαμική παράδοση δεν αποτελούν θύματα αυτοκτονίας, αλλά «μάρτυρες».

Για την έννοια του «μάρτυρα» χρησιμοποιούνται δύο διαφορετικές λέξεις:

H λέξη «shahid» που αναφέρεται σε κάποιον που πεθαίνει τυχαία κατά τη διάρκεια του jihad¹ (π.χ. ένας στρατιώτης στο πεδίο της μάχης) και η λέξη «istishhadi» που αναφέρεται σ’ εκείνα τα άτομα που πρόθυμα αποφασίζουν να προσφέρουν τη ζωή τους και συνεπώς γνωρίζουν εκ των προτέρων ότι θα πεθάνουν κατά τη διάρκεια του jihad (όπως οι βομβιστές αυτοκτονίας). Συνεπώς, η έννοια των «ιερών» μαχητών (Φενταγίν ή Μουτζαχεντίν, ανάλογα με τη χώρα αναφοράς) δεν πρέπει να ταυτίζεται με την έννοια του βομβιστή αυτοκτονίας.

Όταν κάποιος γίνεται μάρτυρας, αποκτά διακριτή θέση στην «ουράνια τάξη». Το Κοράνι στη σούρα (κεφάλαιο) 2:154 αναφέρει: «μη λέτε πως όσοι σκοτώθηκαν για την πίστη τους, πέθαναν· όχι ζουν· εσείς όμως τούτο δεν το βλέπετε», ενώ παρόμοια αναφορά γίνεται και στη σούρα 3:169. Σε μια από τις πιο αναγνωρισμένες συλλογές κειμένων που περιγράφουν τις ρήσεις και τις πράξεις του Μωάμεθ («Χαντίθ» του al-Bukhari) αναφέρεται ότι «υπάρχουν 100 στάδια στον Παράδεισο για εκείνους που μάχονται για τον Θεό», ενώ μια μητέρα που ρωτάει τον Μωάμεθ αν ο γιος της που σκοτώθηκε στη μάχη του Badr βρίσκεται στον Παράδεισο λαμβάνει την απάντηση «ο γιος σου είναι σ’ έναν ανώτερο Παράδεισο». Συνεπώς, η απώλεια της επίγειας ζωής για το βομβιστή αυτοκτονίας αντισταθμίζεται απ’ τη συνέχιση της ύπαρξής του στην ουράνια κοινωνία.

¹ Η έννοια της λέξης Jihad είναι σύνθετη και αναφέρεται τόσο «στον εσωτερικό αγώνα ή την προσπάθεια» που κάνει ο πιστός του Ισλάμ για να διατηρήσει τις βασικές επιταγές της θρησκείας του, όσο και στον αγώνα απέναντι στους εχθρούς του Ισλάμ (με βίαιο ή μη τρόπο). Η περαιτέρω αναφορά στην έννοια Jihad, η οποία εμφανίζει επιμέρους κατηγοριοποιήσεις, ξεφεύγει απ’ τα όρια ανάλυσης του παρόντος κειμένου.

Σεξουαλικά κίνητρα και ατίμωση

Ως μάρτυρας, ο βομβιστής αυτοκτονίας απολαμβάνει και σεξουαλικά «προνόμια». Ο Ayman al-Zawahiri, που διαδέχτηκε τον Osama bin Laden στην ηγεσία της al-Qaeda, αναφέρει ότι «ο μάρτυρας είναι ξεχωριστός για τον Αλλάχ. Δεν θα γνωρίσει τα βάσανα του θανάτου, θα πλαγιάσει με 72 μεγαλομάτες παρθένες και θα μπορέσει να προσφέρει ανάλογες «υπηρεσίες» σε ακόμη 70 συγγενείς του». O ιμάμης στο τζαμί της Jeddah, Muhammad Ali Shanqiti –αν και απόφοιτος του Πανεπιστημίου Columbia– υπολόγισε ότι οι παρθένες που περιμένουν τον μάρτυρα στον Παράδεισο δεν είναι μόνο 72, αλλά 19.604!

Σεξουαλικά κίνητρα προσφέρονται και στις γυναίκες βομβιστές αυτοκτονίας, καθώς η ισραηλινή ακαδημαϊκός και πολιτικός Anat Berko αναφέρει ότι «σε αρκετές από αυτές ειπώθηκε ότι θα αποτελέσουν μία από τις 72 παρθένες ενός άνδρα μάρτυρα, ενώ μετά από κάθε σεξουαλική επαφή θα είναι και πάλι αγνές».

Και αν όλες αυτές οι αναφορές φαντάζουν ιλαρές σε κάποιους, υπάρχει και η πιο τραγική πλευρά του πράγματος: