ΚΟΙΝΩΝΙΑ και ΠΟΛΙΤΙΚΗ στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Τάξε μου-τάξε μου!

Toυ ΑΝΤΩΝΗ ΦΟΥΡΛΗ

Ένας Πρωθυπουργός που δυσκολεύεται και να χαμογελάσει, ενώ μιλάει για ένα καλύτερο αύριο. 


Και που φαίνεται πως ξέχασε τη βασική “ελληνική” προεκλογική αρχή: οι ψηφοφόροι δεν πιστεύουν τις κυβερνήσεις που τους υπόσχονται για την επομένη των εκλογών, όσα δεν τους έδωσαν στη διάρκεια της θητείας τους.


Ένας δεύτερος, εν δυνάμει (εν αναμονή, σύμφωνα με τις αισιόδοξες προβλέψεις του επιτελείου του) Πρωθυπουργός, που μοιράζει δεξιά κι αριστερά υποσχέσεις, αλλά αρνείται να απαντήσει για “ταπεινές λεπτομέρειες”. Όπως, για το πώς θα βρει τα χρήματα για να υλοποιήσει τις υποσχέσεις του...


Και στη μέση, ο... Μανώλης! Ψηφοφόροι που ακούνε ταξίματα, στα οποία θα έπρεπε να μην τσιμπάνε.  


Πόσο ρόλο θα παίξουνε οι υποσχέσεις στη διαμόρφωση της τελικής απόφασης του μέσου ψηφοφόρου; 

  
Διαισθάνομαι ότι θα επηρεάσουν κάπως λιγότερο, σε σχέση με το παρελθόν. Όχι ότι βάλαμε μυαλό. Αλλά εντοπίζω γύρω μου δύο μεγάλες κατηγορίες:

• Εκείνους που είναι τόσο θυμωμένοι, ώστε δεν ακούνε πλέον κανένα λογικό επιχείρημα, δηλώνοντας ότι τους αρκεί να γίνει μία πολιτική αλλαγή – και δεν πα' να καραδοκεί το πιστωτικό γεγονός, ή να γίνει “κωλοτούμπα”... και
• Εκείνους που είναι πεπεισμένοι ότι υπάρχουν και “πολύ χειρότερα”, τα οποία πρέπει να αποτρέψουν με την ψήφο τους. Ο νοών, νοείτω...

Ωστόσο, αν είναι σωστή η αίσθηση που έχω για τα πράγματα, υπάρχουν και ορισμένα παρήγορα στοιχεία – ακόμη και μέσα σε αυτή τη σκληρή πόλωση, που θα εξακολουθήσει να τεντώνει σαν λάστιχο το εκλογικό σώμα, μέχρι τη μεθεπόμενη Κυριακή:

ΚΟΙΝΩΝΙΑ στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Η “μαγκιά” του ταβερνιάρη

Του ΑΝΤΩΝΗ ΦΟΥΡΛΗ

Ένα χρόνο τώρα, μας πήραν τα αυτιά με τη μείωση του Φ.Π.Α. στην εστίαση. “Κεντρικός στόχος” για τον Σαμαρά και την κυβέρνηση. Από κοντά κι ο Βενιζέλος, εδώ κι ένα μήνα, να σιγοντάρει και να διεκδικεί τον πρώτο ρόλο στο “έργο”. Σου λέει: Μόνο ο Σαμαράς θα πιστώνεται την αλλαγή κλίματος στην οικονομία; Και γιατί ο Κουβέλης να κουβαλά τα παράσημα της “αντίστασης” για το εργασιακό;  

Αλλά και το οικονομικό επιτελείο δεν πήγε πίσω. Κάθε τόσο, να σου ο Στουρνάρας, να αφήνει ανοιχτό ένα τόσο δα “παραθυράκι”, ότι λίγο ακόμη θέλουμε και θα τα καταφέρουμε να πείσουμε την Τρόικα. Και ότι με μία τέτοια κίνηση, θα αλλάξει το κλίμα στην αγορά και θα αυξηθούν κατακόρυφα τα έσοδα, ενόψει και της τουριστικής περιόδου. Η συλλογιστική ήταν αφοπλιστική. Βγαλμένη από τα εγκυρότερα επιστημονικά εγχειρίδια της Οικονομίας... Τώρα που πιάνει καλοκαίρι και θα πλακώσουν τα καραβάνια των τουριστών, εμείς θα ρίξουμε τον Φ.Π.Α. της εστίασης από το 23 στο 13%. Οι τουρίστες ενθουσιασμένοι θα διαπιστώσουν ότι βρίσκουν φθηνό και καλό φαγητό. Αντί για χωριάτικη με φέτα και καρπούζι, θα πλακωθούν στο ψάρι και στο κρέας. Μπίνγκο! Μύρισε ανάπτυξη!

Η μείωση του Φ.Π.Α. στην εστίαση ήταν, υποτίθεται, στην ατζέντα της προχθεσινής σύσκεψης των τριών αρχηγών στο Μαξίμου. Διακινδυνεύω μία πρόβλεψη: Αποκλείεται να είναι αυτή η πρώτη χειρονομία ελάφρυνσης στο μέτωπο της φορολογίας. Και πώς να είναι;

Με συνοπτικές διαδικασίες, μέσα σε 48 ώρες και με δύο απανωτές “ριπές” -χθες και προχθές- οι εστιάτορες φρόντισαν να διαλύσουν κάθε αμφιβολία για τις προθέσεις τους, καταρρίπτοντας με θεαματικό τρόπο τον “σχεδιασμό” του υπουργείου Οικονομικών. “Δεν πρόκειται να ρίξουμε τις τιμές και ας μειωθεί ο Φ.Π.Α.”, ήταν συνοπτικά η απάντηση που έδωσαν οι εκπρόσωποι των εστιατόρων. Μάλιστα, τη δεύτερη φορά, το δήλωσαν ευθέως στην υπουργό Τουρισμού, Όλγα Κεφαλογιάννη, η οποία είχε κάνει ό,τι μπορούσε για να προετοιμάσει το έδαφος μέχρι τώρα και, λογικά, θα πρέπει να έμεινε με την απορία, μήπως δεν κατάλαβε κάτι καλά...

Το μόνο παρήγορο με τη στάση τους, είναι ότι δεν “μασάνε” τα λόγια τους και δεν έκρυψαν τις προθέσεις τους. Να ξέρουμε, δηλαδή, ότι η χωριάτικη θα συνεχίσει να σερβίρεται προς 10 ευρώ στα μισά νησιά και βάλε, το ψάρι θα πουλιέται σε τιμές αστακού και ο καφές κοντά στο πεντά-ευρο... Ούτε κουβέντα για ανταγωνιστικότερες τιμές, ώστε να τραβήξουμε πίσω τους τουρίστες που χάσαμε τα προηγούμενα χρόνια κατά Τουρκία μεριά, ή για αξιοποίηση της ευκαιρίας που μας ήρθε φέτος, με τις προβλέψεις για 17 εκατομμύρια αφίξεις. Προτιμούν να κοιτάξουν το (κακώς εννοούμενο) στενό συμφέρον τους, από το να στηρίξουν το μέλλον του κλάδου τους και του Τουρισμού, από τον οποίο τρώνε ψωμί!

Και κάτι τελευταίο, για να μην ξεχνιόμαστε:

ΤΟΥΡΚΙΑ: Ο άθλος του Ερντογάν

Του ΑΝΤΩΝΗ ΦΟΥΡΛΗ

Ανήκω στην κατηγορία των τηλεθεατών που συχνά θα προτιμούσαν να παρακολουθούν τα δελτία ειδήσεων ανάποδα. Η χθεσινή ημέρα (Τετάρτη 8 Μαΐου 2013) ήταν μία από αυτές... Χαμένη στα “διεθνή” ήταν μία από τις σημαντικότερες, κατά τη γνώμη μου, ειδήσεις της χρονιάς. Η επίσημη έναρξη της αποχώρησης των μαχητών του ΡΚΚ από το έδαφος της Τουρκίας. Μία εξέλιξη που, πιθανώς, σε μερικά χρόνια να περάσει στα βιβλία ως "ιστορική".

Το σχέδιο, όπως το παρουσίασε πριν από 15 ημέρες ο αντικαταστάτης του φυλακισμένου Οτσαλάν, Μουράτ Καραγιλάν, προβλέπει την αποχώρηση 2.000 ένοπλων μαχητών του ΡΚΚ, στο πλαίσιο της πρώτης φάσης εφαρμογής ενός συνολικού χρονοδιαγράμματος, με τελικό στόχο την οριστική επίλυση του Κουρδικού. Το σχέδιο είναι εξαιρετικά φιλόδοξο, όπως κάθε σχέδιο που συγκροτείται για να αντιμετωπίσει ένα δύσκολο διεθνές πρόβλημα, αλλά ο Τούρκος Πρωθυπουργός κατάφερε να το βάλει μπρος - και μάλιστα με την σύμφωνη γνώμη των Κούρδων. Θεωρητικά, αν ολοκληρωθεί μέσα στο επόμενο τρίμηνο η αποχώρηση των μαχητών του ΡΚΚ από το τουρκικό έδαφος, η κυβέρνηση Ερντογάν θα “ανταποδώσει”, προχωρώντας σε βήματα στην κατεύθυνση της παραχώρησης δικαιωμάτων, μέσω της ψήφισης νέου Συντάγματος. Γίνεται λόγος και για "τρίτη φάση", με αποφυλάκιση του Οτσαλάν και μελών του ΡΚΚ, ενώ ως "τελική κατάληξη" χαρακτηρίζεται ο οριστικός αφοπλισμός των Κούρδων. Δηλαδή ο τερματισμός του ακήρυχτου πολέμου, που συνεχίζεται επί σαράντα χρόνια στα υψίπεδα της Νοτιοανατολικής Τουρκίας, με χιλιάδες νεκρούς. Αλλά και με ισχυρές παρενέργειες στο σύνολο της γειτονικής χώρας, καθώς οι Κούρδοι μετέφεραν σταδιακά στα μεγάλα αστικά κέντρα τη σύγκρουση, χτυπώντας δεξιά κι αριστερά με βόμβες, ενώ η Αγκυρα επιχειρούσε να μετατρέψει το Κουρδικό σε πρόβλημα "τρομοκρατίας".

Το εγχείρημα της αποχώρησης των ενόπλων μαχητών του ΡΚΚ από το τουρκικό έδαφος δεν είναι μόνο μία σύνθετη επιχείρηση στρατιωτικού τύπου. Είναι και μία μάχη πρώτου μεγέθους για τον ίδιο τον Ερντογάν. Αν την κερδίσει, τότε ο Τούρκος Πρωθυπουργός θα έχει καταγράψει τη μεγαλύτερη νίκη στη μακρά πολιτική διαδρομή του, αλλάζοντας τον ρου της σύγχρονης τουρκικής ιστορίας. 

Το Ρεπουμπλικανικό κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης κατηγορεί την κυβέρνηση, επειδή δεν απαίτησε τον αφοπλισμό των Κούρδων μαχητών, προτού συμφωνήσει στην αποχώρησή τους, ενώ οι εθνικιστές αντέδρασαν με κραυγές και σκληρή ρητορική χθες. Είναι λογικό και αναμενόμενο. Αν το σχέδιο προχωρήσει θα βρεθούν απέναντι σε έναν Ερντογάν, ισχυρότερο από ποτέ.

Η εφημερίδα Zaman έγραψε χθες σε ένα άρθρο της, ότι αν προχωρήσει το ειρηνευτικό σχέδιο θα αλλάξει ταυτόχρονα τις ζωές των Τούρκων και των Κούρδων. Οι Τούρκοι θα στέλνουν τα παιδιά τους στον στρατό, χωρίς να φοβούνται ότι δεν θα επιστρέψουν από τα νοτιοανατολικά της χώρας τους, ενώ για τους Κούρδους η αλλαγή θα είναι πρωτοφανής: τεράστιες πληθυσμιακές ομάδες, που ζουν εδώ και δεκαετίες χωρίς ελπίδα για ένα ειρηνικό μέλλον, χωρίς ευκαιρίες για εργασία και ευημερία, χωρίς εκπαίδευση και σε μία -πρακτικά- εμπόλεμη ζώνη, θα κερδίσουν το δικαίωμα να ελπίζουν στο όνειρο μίας ζωής με στοιχειώδη δημοκρατία και με δικαιώματα...

Διαβάζω (και πάλι στη χθεσινή τουρκική εφημερίδα Zaman) μερικές γραμμές από την ανταπόκριση του Αζίζ Ιστεγκιούν, από το Ντιάρμπακιρ: 

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: H ακινησία της κινητικότητας

Toυ ΑΝΤΩΝΗ ΦΟΥΡΛΗ

Το ερώτημα διατυπώνεται και επαναδιατυπώνεται, εδώ και πολλούς μήνες, αλλά απάντηση δεν δίνει κανένας.

Εδώ κι έναν χρόνο, απολύονται περίπου χίλιοι εργαζόμενοι - την ημέρα - από τον ιδιωτικό τομέα. Χίλιοι την ημέρα!  

Γιατί, λοιπόν, ενώ δεν άνοιξε ρουθούνι γι' αυτούς, οι κυβερνήσεις δίνουν τον “υπέρ πάντων” αγώνα προκειμένου να μην απολύσουν ούτε έναν δημόσιο υπάλληλο  – ούτε καν έναν επίορκο;

Για τους ιδιωτικούς υπαλλήλους, που εκλήθησαν σε ένα γραφείο για να ακούσουν το τελειωτικό “λυπούμεθα πολύ, αλλά...”, για όσους έμειναν επί μήνες απλήρωτοι ελπίζοντας μάταια ότι “κάτι θα γίνει στο τέλος”, για τους επαγγελματίες που πέρασαν νύχτες αγωνίας σφίγγοντας τα δόντια μέχρι να αποχαιρετήσουν τους κόπους και τα όνειρά τους, αλλά και για τους νέους ανέργους, που αισθάνονται σαν κατάδικοι στον τόπο τους, οι ίδιες κυβερνήσεις δεν έδειξαν ούτε τη μισή ευαισθησία.

Προσέξτε, όμως, πόση ευρηματικότητα διακρίνει υπουργούς και βουλευτές (με εξαιρέσεις μετρημένες στα δάχτυλα) όλων των κομμάτων, όταν μιλούν για τους δημοσίους υπαλλήλους. 

Χίλιες απολύσεις στον ιδιωτικό τομέα – χίλιες δικαιολογίες για να δικαιολογήσουν το γεγονός ότι δεν διώχνουν ούτε τους επίορκους – τα λαμόγια, δηλαδή – από τις θέσεις όπου οι ίδιοι τους διόρισαν:

• δεν μπορούμε να τους απολύσουμε, γιατί δεν λειτουργούν τα πειθαρχικά συμβούλια, που δεν έχουν συσταθεί ακόμη και σε όσες περιπτώσεις έχουν συσταθεί, δεν έχουν συγκροτηθεί σε σώμα

• δεν μπορούμε να απολύσουμε τους επίορκους, γιατί είναι πολύ χρονοβόρες οι διαδικασίες

• δεν μπορούμε να απολύσουμε τους επίορκους, γιατί υπάρχουν 48 διατάξεις, νόμοι και υποπαράγραφοι με άλλες τόσες υποσημειώσεις, που μας υποχρεώνουν να περιμένουμε μέχρι να τελεσιδικίσει κάθε περίπτωση ξεχωριστά. Πότε; Δεν ξέρουμε...

• εκτός από τους επίορκους, που δεν μπορούμε να τους απολύσουμε για τους παραπάνω λόγους, δεν μπορούμε να απολύσουμε έτσι κι αλλιώς κανέναν άλλο, γιατί δεν έχει γίνει αξιολόγηση, ώστε να δούμε ποιοι πραγματικά περισσεύουν ή κοροϊδεύουν ή είναι ανεπαρκείς. Αυτό είναι από τα κορυφαία που έχω ακούσει... Γιατί έτσι που το τοποθετούν, είναι σα να μας λένε, ότι πρέπει να γίνονται εξετάσεις και κατά την έξοδο από το Δημόσιο. Ενδεχομένως, να τις αναλάβει και αυτές το ΑΣΕΠ, ώστε να είναι αδιάβλητες οι απολύσεις!

• δεν μπορούμε να απολύσουμε, ούτε καν εκείνους που προέρχονται από υπηρεσίες ανύπαρκτες πια, όπως η Ολυμπιακή, που έκλεισε αλλά οι περισσότεροι άλλοτε υπάλληλοί της περιφέρονται χωρίς γραφεία, χωρίς καρέκλες και χωρίς καθήκοντα, σε άγνωστες υπηρεσίες, αλλά θα εισπράττουν κανονικά μισθό μέχρι να βγουν στη σύνταξη (πάλι καλά που δεν προβλέπεται και πτητικό επίδομα – ή, μήπως, προβλέπεται;)

EΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Το “δίκιο” του Υδραίου φοροφυγά

Toυ ΑΝΤΩΝΗ ΦΟΥΡΛΗ

Ύδρα, Αύγουστος 2012.

Κλιμάκιο της Οικονομικής Αστυνομίας φτάνει στο υπερήφανο, ελεύθερο (όπως το αντιλαμβάνονται ορισμένοι – όχι όλοι, ασφαλώς – εκ των επιχειρηματιών της Ύδρας) από τον έλεγχο της εφορίας, νησί. Οι κατάσκοποι του ελληνικού κράτους έχουν αναλάβει αποστολή δολιοφθοράς: να πάνε σε ταβέρνες και μπαράκια για να διαπιστώσουν εάν κόβονται αποδείξεις. Ενα μεσημέρι (Παρασκευή 17 Αυγούστου) οι κατάσκοποι κάθονται σε μία από τις πλέον τουριστικές ταβέρνες του νησιού και κοιτάζουν γύρω. Στα τραπέζια, οι πελάτες τρώνε, πίνουν κι έπειτα πληρώνουν το λογαριασμό. Οι σερβιτόροι τους εύχονται καλή χώνεψη και τους ξεπροβοδίζουν, αλλά αποδείξεις δεν δίνουν. Κατά μία ανεπιβεβαίωτη πληροφορία, μάλιστα, οι ιδιοκτήτες ρώτησαν ευθέως τους ελεγκτές, εάν πρέπει (;) να κόβουν αποδείξεις σε όσους κάθονται.  

Στο τέλος, οι ελεγκτές έχουν το θράσος να ζητήσουν από τον υπεύθυνο του καταστήματος, να τους ακολουθήσει στο αστυνομικό τμήμα, γιατί το ποσό των εισπράξεων χωρίς αποδείξεις είναι αυξημένο και προβλέπεται αυτόφωρη διαδικασία. Και τότε μερικές δεκάδες αδούλωτοι Υδραίοι (όσοι αισθάνονται ότι αδικούνται, επειδή τιμωρείται η φοροδιαφυγή) συνειδητοποιούν ότι καταλύεται το κράτος (τους) και ξεσπούν. Παίρνουν στο κατόπι την οικονομική αστυνομία και, προ του κινδύνου να λιντσαριστούν, το κλιμάκιο και ο ντόπιοι αστυνομικοί “ταμπουρώνονται” στο αστυνομικό τμήμα. Οι επαναστάτες τότε κόβουν το ρεύμα και το νερό, πολιορκώντας το αστυνομικό τμήμα, κατά τα πρότυπα του Μωάμεθ Β' – του πορθητή της Πόλης! Στο λιμάνι, οι “αντικαθεστωτικοί” φοροφυγάδες κερδίζουν και τη ναυμαχία: κόβουν τους κάβους του ιπτάμενου δελφινιού, όταν επιχειρούν οι αστυνομικοί να...διαφύγουν μαζί με τον κρατούμενο επιχειρηματία, δέρνουν και μερικούς από το πλήρωμα! Το πρωί, τα ΜΑΤ έσπευσαν στην Ύδρα για να...λυθεί η πολιορκία του αστυνομικού τμήματος και να εφαρμοστεί (ας πούμε...) ο νόμος.

Όλα αυτά συμβαίνουν σε μία χώρα ρημαγμένη και σχεδόν χρεοκοπημένη, όπου όμως οι παλιές, καλές συνήθειες δεν αλλάζουν με τίποτα. Μερικές δεκάδες “τσαμπουκάδες” κάνουν ό,τι γουστάρουν, χωρίς να δίνουν λογαριασμό σε κανέναν. Αυτοδιορίζονται “κυβερνήτες” ενός νησιού και καταλύουν το κράτος, παραβιάζουν τους νόμους, χειροδικούν και εκτοξεύουν απειλές, επί δικαίων και αδίκων. 

ΑΟΖ: Λόγος και αντίλογος

Tου Αντώνη Φουρλή

Εντός της εβδομάδας η κυπριακή κυβέρνηση προχωρά από κοινού με την αμερικανική εταιρεία Noble Energy στην προκήρυξη 35 διεθνών προσφορών για γεωτρήσεις στο λεγόμενο «οικόπεδο 12» της κυπριακής ΑΟΖ. Κάθε γεώτρηση θα στοιχίσει περίπου 65 εκ. ευρώ και η Λευκωσία αισιοδοξεί ότι οι γεωτρήσεις αυτές θα ξεκινήσουν τέλη του 2011, ή αρχές του 2012. Αν όλα πάνε κατ’ ευχήν, η Κύπρος ίσως συνδεθεί με το κοίτασμα και με αγωγό το 2016, ενώ θα έχει δυνατότητα εξαγωγής φυσικού αερίου το 2019. 

Την περασμένη εβδομάδα η Ελλάδα είδε το δικό της σχέδιο για τον αγωγό Μπουργκάς – Αλεξανδρούπολη να πηγαίνει ακόμη ένα βήμα πίσω και είναι εύλογο ότι τα σχέδια για ελληνική παρουσία στην διεθνή ενεργειακή σκακιέρα βαίνουν ολοταχώς προς αναθεώρηση. Αυτό σημαίνει ότι η Αθήνα είναι αναγκασμένη να εξετάσει και άλλες ιδέες, με μεγαλύτερες πιθανότητες υλοποίησης.

Ως «Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη», το Δίκαιο της Θάλασσας ορίζει ένα «πακέτο» δικαιωμάτων που αποκτούν τα παράκτια κράτη επί του θαλάσσιου χώρου (υδάτων, πυθμένα και υπεδάφους) που εκτείνεται σε απόσταση έως και 200 μιλίων από τις ακτές τους. Εδικότερα στην περίπτωση του Αιγαίου – αλλά και ολόκληρης της Μεσογείου, όπου οι αποστάσεις μεταξύ των ακτών των κρατών δεν φτάνουν πουθενά στα 400 μίλια – είναι προφανές ότι πρέπει να συναφθούν συμφωνίες οριοθέτησης. Εδώ υπάρχει ένας αστερίσκος με μεγάλη σημασία: το Διεθνές Δικαστήριο έχει χρησιμοποιήσει σε ανάλογες περιπτώσεις ως κριτήριο οριοθέτησης την «μέση γραμμή» (μοιράζοντας στη μέση το καρπούζι, όπως θα ήθελε και η Ελλάδα που έχει εκατοντάδες νησιά και νησίδες κοντά στις τουρκικές ακτές), αλλά αυτό δεν υπήρξε πάντοτε το μοναδικό κριτήριο. Αλλες παράμετροι, όπως οι ειδικές γεωγραφικές συνθήκες, τα οικονομικά συμφέροντα κρατών και η ναυσιπλοϊα είναι δυνατό να ληφθούν σοβαρά υπόψιν, κατά περίπτωση. Πάντως, από την ώρα που θα οριοθετηθεί η ΑΟΖ, το παράκτιο κράτος αποκτά μία σειρά αυξημένων δυνατοτήτων στην περιοχή, όπως δικαιώματα έρευνας, διαχείρισης, προστασίας και αξιοποίησης για οργανικούς και ανόργανους φυσικούς πόρους. Επιπλέον, αποκτά το δικαίωμα να κατασκευάσει τεχνητά νησιά, εγκαταστάσεις και υποδομές, να προχωρήσει σε εξόρυξη, να προστατεύει και να επιτηρεί το θαλάσσιο περιβάλλον.

Στην εγχώρια πολιτική συζήτηση, ο όρος «Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη» μπήκε για τα καλά, έπειτα από τις επιτυχημένες κινήσεις της κυπριακής κυβέρνησης που κατέληξαν στις συμφωνίες με το Ισραήλ και την Αίγυπτο για από κοινού οριοθέτηση ΑΟΖ. Αυτό ήταν και το έναυσμα για ένα δημόσιο – και ενίοτε πολύ ζωηρό, εως και έντονο – διάλογο στην Ελλάδα, μεταξύ διπλωματών, ακαδημαϊκών, πολιτικών και δημοσιογράφων για το «δέον γενέσθαι» στην ελληνική εξωτερική πολιτική. Η συζήτηση αυτή βρίσκεται σε πλήρη εξέλιξη εδώ και δύο μήνες (τουλάχιστον) και έχουν σχηματισθεί δύο «στρατόπεδα»:

Oι μεν υποστηρίζουν, ότι η Ελλάδα έπρεπε να έχει ανακηρύξει «χθες» την ΑΟΖ στο Αιγαίο – μονομερώς – εφόσον η Αγκυρα δεν δείχνει διατεθειμένη να αποδεχθεί την γενική εφαρμογή των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας του 1982 (δεν έχει κυρώσει την σύμβαση αυτή, αν και η ίδια η Τουρκία έχει ήδη ανακηρύξει ΑΟΖ στη Μαύρη Θάλασσα). Αυτή ήταν και η θέση που πήραν πρόσφατα στη Βουλή οι αρχηγοί των κομμάτων της αντιπολίτευσης, εγκαλώντας την κυβέρνηση, επειδή δεν ακολουθεί το παράδειγμα της Λευκωσίας. Ταυτόχρονα (Α.Σαμαράς, Α.Παπαρήγα, Γ.Καρατζαφέρης και Α.Τσίπρας) ζήτησαν από την κυβέρνηση να προχωρήσει σε από κοινού ανακήρυξη ΑΟΖ με την Κύπρο. 

Υπέρ μίας τέτοιας κίνησης έχουν τοποθετηθεί, μεταξύ άλλων, οι καθηγητές Θόδωρος Καρυώτης, Βασίλειος Μαρκεζίνης και Θάνος Ντόκος. Καθένας επικαλείται συγκεκριμένα επιχειρήματα, αλλά θα έλεγα (αυθαίρετα και για λόγους διευκόλυνσης του αναγνώστη) ότι το ισχυρότερο από αυτά αναφέρεται στο γεγονός ότι η ΑΟΖ είναι πιο σύγχρονη έννοια από την υφαλοκρηπίδα – για την οποία συνεχίζονται οι διερευνητικές επαφές της Ελλάδας με την Τουρκία – και αυτό σημαίνει ότι: σε αντίθεση με την υφαλοκρηπίδα που ασχολείται μόνο με το πετρέλαιο, η ΑΟΖ περιλαμβάνει στην δικαιοδοσία της και την αλιεία. 

Eπίσης, ΑΟΖ προβλέπεται για όλα τα νησιά, ανεξαρτήτως θέσης και γεωλογικής κατάστασης (εφόσον έχουν κατοίκους και κάποια μορφη οικονομικής δραστηριότητας). Αυτό το πλαίσιο δυσκολεύει την Αγκυρα, που ισχυρίζεται εδώ και δεκαετίες ότι τα νησιά του Αιγαίου «κάθονται» πάνω στην υφαλοκρηπίδα της Ανατολίας, οπότε δεν θα πρέπει να τους αναγνωριστεί υφαλοκρηπίδα. Ο ισχυρισμός είναι σχεδόν μεταφυσικός, αλλά ποτέ δεν ξέρεις τί μπορεί να αποφασίσει ένα Διεθνές Δικαστήριο – αν καταλήξουμε κάποτε εκεί, χωρίς να έχουμε λύσει αυτό το ζήτημα. 

Τέλος, η «σχολή» αυτή αντιμετωπίζει και πολιτικά το όλο ζήτημα. Δηλαδή, προβάλει το επιχείρημα ότι με την μονομερή – έστω – ανακήρυξη ΑΟΖ, η Ελλάδα παύει να αφήνει «στο ράφι» ένα διεθνώς αποδεκτό και νομικά κατοχυρωμένο δικαίωμά της. Και υποχρεώνει την Τουρκία να καθίσει στο τραπέζι και να συζητήσει με το δεδομένο ότι δεν θα διεκδικεί εκείνη και μόνο, ες αεί, δικαιώματα στο Αιγαίο.

Στον αντίποδα, το υπουργείο Εξωτερικών δηλώνει ότι «αποτελεί στόχο της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής η οριοθέτηση όλων των θαλασσίων ζωνών με όλους τους γείτονές μας». Ο όρος «θαλάσσιες ζώνες» καλύπτει την ΑΟΖ, την υφαλοκρηπίδα, τα χωρικά ύδατα και την συνορεύουσα ζώνη. Ωστόσο, επισημαίνουν ότι με την μονομερή (χωρίς προηγούμενη συμφωνία με την Αγκυρα) ανακήρυξη της ΑΟΖ, θα έχουμε διανύσει μόνο τον μισό δρόμο. Διότι στην συνέχεια πρέπει να ακολουθήσει η οριοθέτηση της συγκεκριμένης ζώνης, σε μία διαδικασία που θυμίζει πολύ την αντίστοιχη οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας. 

Από το υπουργείο Εξωτερικών επισημαίνουν ακόμη, ότι οι διατάξεις του Δικαίου της Θάλασσας που διέπουν την χάραξη ΑΟΖ (και υφαλοκρηπίδας) είναι «ηθελημένα αόριστες» και δεν είναι δεδομένο ότι η ερμηνεία τους θα γίνει με τρόπο που να ικανοποιεί την ελληνική πλευρά. 

Σε ένα άρθρο που δημοσίευσε η «Καθημερινή» την παραμονή της Πρωτοχρονιάς και συζητήθηκε πολύ στους διπλωματικούς και ακαδημαϊκούς κύκλους, ο Πρέσβης Γιώργος Σαββαίδης κατέγραψε τις πιθανές παγίδες που κρύβει μία «αιφνιδιαστική», μονομερής ανακήρυξη ελληνικής ΑΟΖ στο Αιγαίο. Οι παρατηρήσεις του έχουν αξία – όχι μόνο επειδή είναι ο αρμόδιος χειριστής του υπουργείου Εξωτερικών εδώ και χρόνια, αλλά και λόγω του κύρους και της αποδοχής του στον σκληρό κόσμο των Ελλήνων διπλωματών, που δεν χαρίζονται εύκολα σε συναδέλφους τους. Ο Γιώργος Σαββαίδης στέκεται στις δυσκολίες που θα συναντήσουμε στην προσπάθεια για την οριοθέτηση της ΑΟΖ στο Αιγαίο, υπογραμμίζοντας (μεταξύ άλλων) ότι «αυτοματισμοί στην αναγνώριση δικαιωμάτων ή ασφαλείς προβλέψεις για την έκβαση δικαστικών παραπομπών με βάση όχι μόνο το ηθελημένα ασαφές Δίκαιο της Θαλάσσης, αλλά και την εξελισσόμενη διεθνή νομολογία είναι αστάθμητοι εν πολλοίς παράγοντες και δεν θα πρέπει να θεωρούνται δεδομένοι». 

Τί εννοεί; Νομίζω πολύ περισσότερα: για παράδειγμα, ότι τα πράγματα δεν είναι πάντοτε τόσο απλά όσο φαίνονται και ότι οι μονομερείς πρακτικές δεν είναι απαραίτητα ακίνδυνες. Οτι ακόμη και το Διεθνές Δικαστήριο επηρεάζεται από την περιρρέουσα ατμόσφαιρα (και ασφαλώς από τις μεγάλες δυνάμεις), οπότε μία τουρκική προσφυγή ως απάντηση σε μία μονομερή ελληνική πρωτοβουλία, ίσως περιπλέξει την κατάσταση. Ανάλογες παρατηρήσεις έκανε και ο καθηγητής Ιωάννης Γρηγοριάδης (σε άρθρο του στην «Καθημερινή» στις 23 Ιανουαρίου), σημειώνοντας ενδεικτικά ότι «το νησιωτικό σύμπλεγμα της Μεγίστης δεν ανήκει εξ ολοκλήρου στην Ελλάδα», αλλά υπάρχουν και νήσοι και βραχονησίδες που ανήκουν στην Τουρκία. Αξίζει να σημειωθεί, επίσης, ότι η Ελλάδα είναι υποχρεωμένη να παραστεί στην Χάγη εάν προσφύγει η Τουρκία, επειδή εμείς έχουμε αποδεχθεί την αρμοδιότητα του Διεθνούς Δικαστηρίου. Αρα και να εφαρμόσουμε την απόφαση που αυτό θα εκδώσει, όποια και αν είναι... Με άλλα λόγια, αυτή η «σχολή» υποδεικνύει ως ασφαλέστερη οδό, την εξάντληση των δυνατοτήτων για σύναψη συμφωνιών ανακήρυξης και οριοθέτησης ΑΟΖ με όλους τους γείτονες – ακόμη και με την Τουρκία – πριν εξετάσουμε το ενδεχόμενο της μονομερούς κίνησης.

Πού βρισκόμαστε σήμερα

Η Ελλάδα έχει θαλάσσια σύνορα με έξι χώρες. Ξεκινώντας από τα βορειοδυτικά και καταλήγωντας κυκλικά στα βορειοανατολικά: Αλβανία, Ιταλία, Λιβύη, Αίγυπτος, Κύπρος, Τουρκία.

- Με την Αλβανία, οι διαπραγματεύσεις προχώρησαν και κατέληξαν σε συμφωνία που ανακοίνωσε ως υπουργός Εξωτερικών η Ντόρα Μπακογιάννη, αλλά το Συνταγματικό Δικαστήριο πάγωσε την επικύρωσή της στην συνέχεια. Η συμφωνία αυτή προβλέπει «θαλάσσιο σύνορο πολλαπλών χρήσεων» που συμπεριλαμβάνει υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ και το μπλοκάρισμα αποδίδεται σε παρέμβαση της Αγκυρας, καθώς η χάραξη που έχει γίνει προσφέρει ένα σημαντικό «προηγούμενο» που θα μπορούσε να επικαλεστεί μελλοντικά η Ελλάδα και στην περίπτωση του Αιγαίου.

- Με την Ιταλία, η Ελλάδα έχει ήδη καταλήξει σε συμφωνία για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας. Θεωρητικώς, αυτό σημαίνει ότι θα είναι εύκολο να συμφωνήσουμε και στην ΑΟΖ, καθώς το Διεθνές Δίκαιο τις θέλει ουσιαστικά να ταυτίζονται (γεωγραφικά).

- Με την Λιβύη, υπάρχουν διαβουλεύσεις σε εξέλιξη, αλλά το καθεστώς Καντάφι δεν είναι προβλέψιμος και πάντοτε λογικός συνομιλητής. Κατά καιρούς έχει προβάλει την αξίωση να μην αναγνωριστεί δικαίωμα ΑΟΖ στην Γαύδο. Κάτι τέτοιο δε μπορεί να γίνει αποδεκτό, την ώρα που το Καστελόριζο εξελίσσεται σε κεντρικό ζήτημα μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας...

- Με την Αίγυπτο, επίσης, συνεχίζονται οι διαπραγματεύσεις. Και ενώ τα πράγματα προχωρούσαν κανονικά, αίφνης (το 2008) το Κάιρο έθεσε «ερώτημα» για το αν το Καστελόριζο δικαιούται ή όχι υφαλοκρηπίδα. Αρμόδιος χειριστής του ελληνικού υπουργείου Εξωτερικών μου είχε πει εκείνη την περίοδο (όταν ουδείς ασχολείτο με το ζήτημα και ο Τύπος σχεδόν στο σύνολό του αγνοούσε το θέμα) ότι αναμφίβολα υπήρξε τουρκική παρέμβαση. Τρία χρόνια αργότερα, είναι προφανές ότι αυτό ήταν και παραμένει το κεντρικό ζήτημα για την κατανομή του θαλασσίου χώρου στην περιοχή μεταξύ Ελλάδας – Τουρκίας – Κύπρου. Διότι, εφόσον το Καστελόριζο διαθέτει υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ (κάτι που είναι αυταπόδεικτο και ορίζεται ρητώς από το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας – άρθρο 121 παράγραφος 2), μία συμφωνία Ελλάδας – Κύπρου για την ανακήρυξη ΑΟΖ πρακτικά θα ενοποιήσει τον θαλάσσιο χώρο από την Κρήτη και τα Δωδεκάνησα μέχρι την Κύπρο. Πέρα από την πιθανολογούμενη (αλλά όχι δεδομένη) ύπαρξη κοιτασμάτων υδρογονανθράκων στην συγκεκριμένη περιοχή, ανακύπτει για την Τουρκία ένα μείζον πρόβλημα πρόσβασης στον θαλάσσιο χώρο της ΝΑ Μεσογείου. Από την άλλη πλευρά, κάθε σκέψη για «εξαίρεση» του Καστελόριζου από ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα πρέπει να απορριφθεί εκ των προτέρων και απερίφραστα.

- Με την Κύπρο, είναι αυτονόητο ότι μία συμφωνία για τις ΑΟΖ είναι ζήτημα χρόνου και πολιτικής απόφασης. Δηλαδή, επιστρέφουμε στο θέμα της τακτικής που θα επιλέξει (ή έχει ήδη επιλέξει) η σημερινή κυβέρνηση και το ερώτημα είναι εάν θα αποφασίσει η Αθήνα να κάνει την κίνηση «εδώ και τώρα», όπως ζητούν τα κόμματα της αντιπολίτευσης, ή θα επιλέξει να προχωρήσει σε μεταγενέστερο χρόνο ώστε να προηγηθούν άλλες κινήσεις. Αξίζει να σημειωθεί ότι η Λευκωσία έχει ήδη διαμηνύσει στην Αθήνα πως είναι έτοιμη από την πλευρά της.

- Με την Τουρκία, υπάρχουν σε εξέλιξη οι διερευνητικές επαφές για την οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και η κυβέρνηση επιμένει ότι δεν συζητά τίποτα περισσότερο σε αυτές. Ωστόσο, είναι πρακτικά αδύνατο η συζήτηση αυτή να μην επεκταθεί – ή να μην καταλήξει – σε παρεμπίπτοντα ζητήματα, όπως είναι το εύρος των χωρικών υδάτων και η ΑΟΖ. Αν και η τουρκική πλευρά δεν το έχει παραδεχθεί ποτέ δημόσια, είναι δεδομένο ότι την αγχώνει και μόνο η σκέψη μίας ελληνικής ΑΟΖ. Στις κινήσεις της Κύπρου, η Αγκυρα απειλεί να «απαντήσει» ανακηρύσσοντας ΑΟΖ από κοινού με το ψευδοκράτος, ενώ ισχυρίζεται ότι οι κινήσεις της Λευκωσίας παράγουν τετελεσμένα που δυσχεραίνουν την επίλυση του Κυπριακού. Σε πιθανές κινήσεις της Ελλάδας, είτε στο Αιγαίο είτε από κοινού με την Κύπρο, είναι δεδομένο ότι θα η τουρκική πλευρά θα αντιδράσει. Ενδεχομένως τότε να τεθεί ένα ζήτημα εφαρμογής: δηλαδή, να παραβιάσει στην πράξη την ελληνική ΑΟΖ η Τουρκία (για παράδειγμα, βγάζοντας ερευνητικά ή άλλα πλοία), οπότε το μπαλάκι θα επιστρέψει στο ελληνικό γήπεδο...

Σχεδόν πάντοτε, στην εξωτερική πολιτική ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες. Κατά την προσωπική μου άποψη, το ερώτημα αν πρέπει να ξυπνήσουμε αύριο το πρωί και να προχωρήσουμε σε ανακήρυξη ΑΟΖ – ειδικότερα στο Αιγαίο, αλλά και με την Κύπρο – δεν απαντάται με ένα ναι, ή ένα όχι. Και στη μία και στην άλλη περίπτωση, το πραγματικό ερώτημα είναι αν διαθέτει η Ελλάδα ένα συνολικό σχεδιασμό, που προβλέπει το πότε και κάτω από ποιές προϋποθέσεις θα γίνει κάθε βήμα, ώστε να μην βρεθούμε προ εκπλήξεων. Γιατί στον σύγχρονο κόσμο, πατριωτισμός είναι η άσκηση εξωτερικής πολιτικής με συνεκτικό σχεδιασμό. Και όχι με αυτοσχεδιασμούς...

PROTAGONGR