Από την Διάλεξη του Πέτρου Γ. Δούκα στο 5ο ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ
“ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ ΚΑΙ ΚΟΣΜΟΛΟΓΙΑ” 19 Οκτωβρίου 2016 στη Φιλοσοφική Σχολή του
Πανεπιστημίου Αθηνών.
Σε λιγο αναμετρώνται οι υποψήφιοι των Δημοκρατικών και των "Ρεπουμπλικανών" για το αξίωμα του Προέδρου των ΗΠΑ! Και όμως, ακόμα και στις ΗΠΑ είμαι βέβαιος, ότι πάνω από το 95% των πολιτών δεν γνωρίζει τι ακριβώς σημαίνει "ρεπουμπλικανισμός", πέρα από το ότι το κόμμα των "ρεπουμπλικάνων" είναι κάπως πιο συντηρητικό από το κόμμα των "δημοκρατικών"!
Θα διαπιστώσουμε σε αυτή τη μικρή διατριβή, όχι μόνο τις λεπτές διαφορές μεταξύ ρεπουμπλικανικής δημοκρατίας και της πιό άμεσης δημοκρατίας, αλλά και κάτι άλλο, που έχει διαφύγει και από τους Αμερικανούς, αλλά και τους Έλληνες λόγιους, ότι δηλαδή, το ρεπουμπλικανικό πολίτευμα των ΗΠΑ έχει τις ρίζες του, όχι στο Ρωμαϊκό πολίτευμα, αλλά στη νομοθεσία του Λυκούργου για τη Σπάρτη (830 π.Χ.), και στο πολίτευμα που ο Αριστοτέλης στα "Πολιτικά" (περίπου 500 χρόνια μετά τον Λυκούργο = 330-325 π.Χ.), ονόμασε (συνταγματική) "πολιτεία" (αγγλ. "polity")!
Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή ....
Όσον αφορά τα είδη των ΠΟΛΙΤΕΥΜΑΤΩΝ
Ας δούμε 3 βασικές αρχές που καθορίζουν τη δυναμική των εξελίξεων και τις αλλαγές στα πολιτεύματα:
1. Ο Αριστοτέλης και πλείστοι αρχαίοι Έλληνες λόγιοι θεωρούσαν ότι είναι «ήδιον τοίς πολλοίς το ζήν ατάκτως ή σωφρόνως» [Αριστ. Πολιτ.1319b]
2. Επίσης πίστευαν πως οι άνθρωποι «αεί δέονται τού πλείονος,... ώς τούτο τέλος όν» [1267b, 1258a], ότι δηλαδή επιθυμούν όλο και περισσότερα, χωρίς όριο, λες και αυτό είναι αυτοσκοπός.
3. Επίσης πρώτοι είχαν αντιληφθεί ότι οδηγός των πολιτικών εξελίξεων ήταν η συνεχής αντιπαλότητα μεταξύ των πλουσίων και των φτωχών μέσα σε κάθε κοινωνία και σε κάθε πόλη: «οί εύποροι καί οί άποροι,... ταύτα έναντία μέρη τών τής πόλεως μορίων». [1291b]
Αυτή είναι η "πάλη των τάξεων" που ανέλυσε ο Μάρξ 22 αιώνες μετά τον Αριστοτέλη = «The history of all hitherto existing society is the history of class struggles. Freeman and slave, patrician and plebeian, lord and serf, guild-master and journeyman, in a word, oppressor and oppressed, stood in constant opposition to one another, carried on an uninterrupted, now hidden, now open fight, a fight that each time ended, either in a revolutionary reconstitution of society at large, or in the common ruin of the contending classes.» [Marx. Μανιφέστο. κεφ.1]
Και ποιά είναι τα ήδη πολιτευμάτων;
I. Τα ΜΟΝΑΡΧΙΚΟΥ τύπου:
1. Η Πλατωνική Τυραννία καλής προαίρεσης, όπου το καλύτερο πολίτευμα κατα τον Πλάτωνα θα ήταν μιά διακυβέρνηση από ένα ενάρετο και ικανό τύραννο που θα ήταν, «τύραννος νέος μνήμων και ευμαθής και ανδρείος και μεγαλοπρεπής και ευτυχής και πορεύεσθαι πρώτον», [Νόμοι 710-711b].
2. Η Ηρωική Βασιλεία των αρχαϊκών ετών, όπου οι βασιλιάδες ήταν αποδεκτοί από το λαό και που κυβερνούσαν με μετριοπάθεια και σύμφωνα με τους πατροπαράδοτους νόμους και ήθη.
3. Οι "Αισυμνήται" = πολίτες υψηλού κύρους στούς οποίους ο λαός ανέθετε υπερεξουσίες διά βίου,αλλά όχι κληρονομικές
4. Οι Συνταγματικές Μοναρχίες Βρετανικού ή Σπαρτιατικού τύπου
5. Οι Δεσποτικές Βασιλείες Ασιατικού τύπου, όπου οι ηγεμόνες συγκέντρωναν απάνω τους ΟΛΕΣ τις εξουσίες χωρίς να δίνουν λογαριασμό
6. Οι Τυραννίες. Οι τύραννοι αν και αδίστακτοι και πανίσχυροι με τα σώματα ασφαλείας τους, και ενώ προόριζαν τους γιούς τους ως διαδόχους τους, δεν ανακήρυτταν τους εαυτούς τους 'βασιλιάδες', γιατί δεν είχαν την "έξωθεν καλή μαρτυρία". Οι πολίτες τους φοβόντουσαν, αλλά δεν τους παραδεχόντουσαν!
II. Τα ΑΡΙΣΤΟΚΡΑΤΙΚΑ-ΟΛΙΓΑΡΧΙΚΑ πολιτεύματα
Σε αυτά τα καθεστώτα, την εξουσία κατείχαν τα παλιά 'ευγενή' σόγια (όπου ή εύγένειά έστιν άρχαίος πλούτος καί άρετή» [1294a 21-23], ίσως από κάποιο κατάλογο τύπου libro d'oro), και οι πλούσιοι.
Στην εξουσία μετείχαν όσοι είχαν πάνω από ένα επίπεδο εισοδημάτων και μπορούσαν να φέρουν βαρύ (=ακριβό) οπλισμό και να συντηρούν τον εαυτό τους κατά τη διάρκεια πολέμων και εκστρατειών. Μάλιστα ο Αριστοτέλης υποστήριζε ότι οι φτωχότεροι δεν είχαν διάθεση να πολεμήσουν για τη πατρίδα τους, αν δεν τους παρείχαν σίτηση («όκνείν άν μή λαμβάνωσι τροφήν»), αλλά αν κάποιος αναλάμβανε «πορίζη τροφήν», τότε «βούλονται πολεμείν» [1297b 11-13].
Σε αυτά τα πολιτεύματα θα μπορούσαμε να προσθέσουμε και τις περιόδους όπου τη διοίκηση ασκούσαν «Πρόβουλοι» [1298b 29-35, 1299b 30-38], δηλαδή κάποιου είδους διαρκής επιτροπή, αρμόδια να εισηγείται στον 'δήμο' αποφάσεις και διατάγματα.
Στην Αθήνα, μετά τη Σικελική καταστροφή του 413 π.Χ., ορίστηκαν 10 πρόβουλοι για «συγγράψουσι ά άν ήγώνται βέλτιστα περί της σωτηρίας» της πόλης των Αθηνών. [Αθ. Πολ. 29.2.1-4]
Ο ΘΕΟΓΝΙΣ ο ΜΕΓΑΡΕΥΣ κατά το 550 π.Χ. με θλίψη παρατηρεί ότι οι κοπέλλες προτιμούσαν πλέον να παντρεύονται με νεόπλουτους παρά με τους ευγενείς αριστοκράτες (αλλά όχι πλούσιους πια)!
III. Η ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΙΚΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ / REPUBLICANISM (βλ. παρακάτω)
IV. Η ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ με τις διάφορες παραλλαγές της:
του Δράκωντα, του Σόλωνα, του Κλεισθένη, του Εφιάλτη, του Περικλή, του 400 π.Χ.
Βασικά στοιχεία διαφοροποίησης από μια μορφή δημοκρατίας σε κάποια άλλη, ήταν (και είναι):
1. Ποιοι έχουν το δικαίωμα να ψηφίζουν και για ποιου είδους αποφάσεις;
2. Ποιοι έχουν το δικαίωμα να επιλέγουν τους υποψήφιους για διάφορα αξιώματα
3. Ποιοι έχουν το δικαίωμα να είναι υποψήφιοι και για ποια αξιώματα;
4. Ποιοι έχουν το δικαίωμα να ασκούν ελέγχους στους αξιωματούχους;
5. Ποιοι έχουν το δικαίωμα να συμμετέχουν στην απονομή της δικαιοσύνης;
Κύριο όμως χαρακτηριστικό είναι το αν οι αποφάσεις που παίρνονται είναι με βάση τους νόμους και τις διαδικασίες, ή με βάση τη γνώμη κάθε περιστασιακής πλειοψηφίας («εμείς η απλή πλειοψηφία αποφασίζομεν και διατάζομεν»!
Δηλαδή ουσιαστικό στοιχείο διαφοροποίησης αποτελούσε (και αποτελεί), το κατά πόσο μια δημοκρατία είναι....
1. Δημοκρατία των Νόμων (όπου οι νόμοι πρέπει να είναι καλομελετημένοι και «καλώς κείσθαι» [1294a 5-8], και όπου «το πλήθος προς το κοινόν πολιτεύηται συμφέρον» [1279a 37-39] ή
2. Δημοκρατία των Ψηφισμάτων και των δημαγωγών.
Δηλ. το κατά πόσο ο καθένας θεωρεί ελευθερία το να ζει όπως του καπνίσει («ζή έν ταίς τοιαύταις δημοκρατίαις έκαστος ώς βούλεται», νομίζοντας ότι αυτό σημαίνει ή ελευθερία, και χωρίς να αντιλαμβάνεται ότι το να ζεις σύμφωνα με τούς νόμους είναι «σωτηρία» [1310a 32-34] Σε αυτές τις δημοκρατίες, «κύρια είναι τα ψηφίσματα αλλά μη τους νόμους» [1292a], με μια τάση για παροχές: για παράδειγμα, «τοίς γάρ ευπόροις μισθόν πορίζουσιν εκκλησιάζουσι και δικάζουσι» [1297a 36-38], ώστε να έχουν οι φτωχότεροι κίνητρο να συμμετέχουν στις συνελεύσεις και στα δικαστήρια και να εξασφαλίζεται έτσι η πλειοψηφία τους!
Αντίθετα πιο σταθερό πολίτευμα θα ήταν ένα όπου η Βουλή θα ήταν ουσιαστικά το ανώτατο «κύριον κύριον» όργανο της πολιτείας και «κυρία πάντων τών άρχών», αφού αυτή «προκάθηται τού πλήθους», και είναι αυτό το όργανο «το συνάγον» την Εκκλησία του δήμου και καθορίζει «τό τέλος καί την εισφοράν» δηλ. επιβλέπει την εκτέλεση των αποφάσεων και την ημερήσια διάταξη. [1322b 12-18]
Αλλά όταν υπάρχουν χρήματα γιά να πληρώνονται οι φτωχοί για να συμμετέχουν στις λαϊκές συνελεύσεις της εκκλησίας του δήμου («εύπορία τις ή μισθού τοίς εκκλησιάζουσιν»), τότε η πλειοψηφία επιθυμεί να χώνεται παντού και να αποφασίζει για όλα και έτσι («καταλύεται τής βουλής ή δύναμις») [1299b 37 - 1300a 4]
III. Η ΠΟΛΙΤΕΙΑ ΤΟΥ ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗ ΚΑΙ Η ΕΝΝΟΙΑ ΤΟΥ REPUBLICANISM
Γενικά η διαμόρφωση των πολιτευμάτων εξαρτάται
1. από το ποιανού συμφέροντα καλείται να εξυπηρετήσει αυτό το πολίτευμα («ποία πολιτεία συμφέρει ποίοις») [1296b 13], και αυτό εξαρτάται
2. από το συνολικό «ποσώ» και το συνολικό «ποιώ» κάθε τάξης, όπου το «ποσόν» αφορά το πόσο υπερέχουν αριθμητικά οι φτωχοί και το «ποιόν» το άθροισμα του πλούτου, της παιδείας και της ευγένειας κάθε πλευράς («ελευθερίαν πλούτον παιδείαν ευγένειαν») [1296b 13-28], και
3. από τη φύση των κατοίκων: «δουλικώτεροι είναι τά ήθη φύσει οί μέν βάρβαροι των Έλλήνων οί δέ περί τήν Άσίαν τών περί τήν Εύρώπην, ύπομένουσιν τήν δεσποτικήν άρχήν ούδέν δυσχεραίνοντες» [1285a 20-23]
Βασικό χαρακτηριστικό της πολιτείας του Αριστοτέλη είναι ότι το πολίτευμα πρέπει κατά το δυνατόν να εξασφαλίζει τα έννομα συμφέροντα και του απλού λαού, αλλά κα των ευπόρων = «όσω δ' άν άμεινον ή πολιτεία μιχθή, τοσούτω μονιμοτέρα».
Όπου υπάρχουν διαφορές μεταξύ των κοινωνικών ομάδων και τάξεων, ο καλύτερος διαιτητής είναι η μεσαία τάξη = «πιστότατος δέ διαιτητής ό μέσος» [1295b 35)!
Όλη η παρουσίαση του Αριστοτέλη στα Πολιτικά, από το 1295a- 1297a, είναι ένας ύμνος στη μεσαία τάξη! Ήταν ο πρώτος που συνέλαβε την έννοια και τη σημασία της!
Γράφει ο Αριστοτέλης, «ότι ο τοιούτος δήμος», αυτός δηλαδή που άγεται και φέρεται από ψηφίσματα που συντάσσουν οι δημαγωγοί, και που αγνοεί τους νόμους, μοιάζει με «τη τυραννίδι», αφού και οι δύο (τυραννίες και δημοκρατίες αυτού του τύπου), έχουν «το ήθος το αυτόν και άμφω δεσποτικά τών βελτιώνων», [1292α], δηλαδή και τα δύο πολιτεύματα καταπιέζουν τους πιο εύπορους!
Γι’ αυτό πρότεινε ότι η σωστή "Πολιτεία" πρέπει να χαρακτηρίζεται από το «εύ μεμίχθαι δημοκρατίαν και ολιγαρχίαν», σε σημείο που να ΜΗΝ μπορείς να διακρίνεις αν ένα πολίτευμα είναι δημοκρατικό ή ολιγαρχικό!
Και ποια είναι αυτά τα συστατικά ενός ευσταθούς πολιτεύματος;
Κατ'αρχήν, αντιλαμβανόταν ο Αριστοτέλης ότι το πολίτευμα ΔΕΝ μπορεί να απαιτεί από τους πολίτες «αρετήν τήν ύπέρ τούς ιδιώτας μήτε πρός παιδείαν ή φύσεως δείται καί χορηγίας τυχηράς μήτε πρός πολιτείαν τήν κατ' εύχήν γινομένην, αλλά βίον τε τόν τοίς πλείστοις κοινωνήσαι δυνατόν και πολιτείαν ής τάς πλείστας πόλεις ένδέχεται μετασχείν»! Δηλαδή δεν μπορεί το πολίτευμα να απαιτεί πολίτες ανώτερους από αυτό που είναι από τη φύση τους ή την ικανότητά τους να εκπαιδευθούν ή κάποια άλλη εύνοια της τύχης!! [1295a]
Γενικά όμως πρότεινε....
1. όλοι να έχουν το δικαίωμα να εκλέγουν και να συμμετέχουν στα κοινά,
γιατί «τό μή μεταδιδόναι μηδέ μετέχειν φοβερόν» [1281b].
2. απ'την άλλη πλευρά, να μην είναι όλοι επιλέξιμοι γιά όλα τα αξιώματα, γιατί όταν είναι επιλέξιμος οποιοσδήποτε από «τό πλήθος μετέχειν τών αρχών των μεγίστων ούκ ασφαλές» [1281b]. Επιπλέον πρέπει να εξασφαλίζεται ένα σημαντικό ποσοστό εξουσίας γιά τη “μειοψηφία” των ευπόρων («έκ τινών») [1301b 14-14] που συχνά ήταν και πιο καλλιεργημένοι και «δ' ενίων,... ή έκ προκρίτων», δηλαδή ατόμων που είχαν προεπιλεγεί με κάποια κριτήρια [1298b 5-10]
3. τα αξιώματα που εμπεριέχουν μεγάλες εξουσίες να δίδονται για μικρά χρονικά διαστήματα, ώστε να μην προλαβαίνει κανείς να δημιουργήσει δυναστείες, αλλά και να δίδεται η δυνατότητα σε περισσότερους να συμμετέχουν. ( «μάλλον πειράσθαι μικράς και πολυχρονίους διδόναι τιμάς ή ταχύ μεγάλας») [1308b 12-15]
4. κανενός και καμιάς τάξης η δύναμη να μην αυξάνεται "πέρα από τη συμμετρία" («μήτ' αύξάνειν λίαν μηθένα παρά την συμμετρίαν,... καί μηθένα εγγίγνεσθαι πολύ υπερέχοντα δυνάμει μήτε φίλων μήτε χρημάτων») [1308b 12-19] Όταν «τό τών άπόρων πλήθος λανθάνει αυξανόμενον» (=όταν η τάξη των φτωχών αυξάνει λίγο-λίγο χωρίς να το πάρει κανείς χαμπάρι), αυτό μπορεί να οδηγήσει σε «επαναστάσεις» και έτσι επέρχονται «μεταβολαί τών πολιτειών» [1303a 1-4, και 1302b 33-36]
5. να υπάρχει και να δυναμώνει η μεσαία τάξη («τό μέτριον άριστον και το μέσον,... δήλον άρα και ή κοινωνία ή πολιτική ή αρίστη ή διά τών μέσων»), γιατί η μεσαία τάξη «κωλύει γίγνεσθαι τάς υπερβολάς» = όπου υπάρχει ισχυρή μεσαία τάξη το πολίτευμα είναι το καλύτερο δυνατόν, γιατί η μεσαία τάξη αποτρέπει τις ακρότητες [1295b-1296a]
6. η πλειοψηφία των φτωχότερων, να μην διαμοιράζει την περιουσία των πλουσιότερων.
7. να εκπαιδεύονται σωστά γιά το πολίτευμα οι νέοι και να μετριάζουν οι πολίτες τις επιθυμίες τους για πλούτο(έτσι ώστε να μην επιθυμούν όλοι "είς άπειρον" να αποκτήσουν κι’άλλο πλούτο) και να οξύνονται έτσι οι αντιπαλότητες. («μάλλον δεί τάς επιθυμίας όμαλίζειν ή τάς ουσίας»[1266b 29-31], ώστε τουλάχιστον οι σοβαροί και «έπιεικείς τή φύσει μή βούλεσθαι πλεονεκτείν» 1267b7,
8. οι ίδιοι οι πολίτες και καμιά κοινωνική τάξη να μη θέλει να αλλάξει το πολίτευμα! «τώ μηδ' άν βούλεσθαι πολιτείαν έτέραν μηθέν τών τής πόλεως μορίων όλως» [1294b], όπως γιά παράδειγμα οι αρχαίοι Σπαρτιάτες αποδεχώντουσαν το πολίτευμα του Λυκούργου!
Ο ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟΣ ΡΕΠΟΥΜΠΛΙΚΑΝΙΣΜΟΣ
Αυτά ήταν καίρια ζητήματα που είχαν να αντιμετωπίσουν και οι πατέρες του συντάγματος των ΗΠΑ. Πως να ξεπεράσουν τη τάση για λαϊκισμό και για κατάχρηση της εξουσίας από κάθε πλειοψηφία!
Ο μετέπειτα 4ος Προέδρος των ΗΠΑ (και Ελληνομαθής), James Madison έγραφε το 1787 (στις μυστικές συνδιασκέψεις για το πολιτειακό σύστημα των ΗΠΑ μετά την επίτευξη της Ανεξαρτησίας) πως: "αν οι εκλογές ήταν ανοιχτές σε όλες τις τάξεις των ανθρώπων, δεν θα υπήρχε ασφάλεια για την κτηματική περιούσια των γαιοκτημόνων. ....
Πολύ σύντομα θα ψηφιζόντουσαν αγροτικοί νόμοι για αναδασμούς..... Οι γαιοκτήμονες πρέπει να έχουν μερίδιο στην εξουσία και να υπάρχουν έλεγχοι μεταξύ της πλειοψηφίας και των γαιοκτημόνων, ώστε να προστατεύονται οι έχοντες από τις αυθαιρεσίες της εξουσίας."
Αυτά δηλαδή που είχε επισημάνει ο Αριστοτέλης 22 αιώνες νωρίτερα:
