ΚΟΙΝΩΝΙΑ:Η χρυσή εποχή μας

Ενα ζευγάρι χορεύει στο Γούντστοκ. Από τις εμβληματικές φωτογραφίες του θρυλικού Τζιμ Μαρσαλ οι οποίες περιέχονται στο λεύκωμα «Jim Marshall: Show Me the Picture Images and Stories from a Photography Legend». H συγκεκριμένη κόσμησε το εξώφυλλο του Newsweek εκείνο το καλοκαίρι  

 

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Του ΟΔΥΣΣΕΑ ΙΩΑΝΝΟΥ

Μια πρόσφατη έρευνα στη Βρετανία έδειξε πως μετά τα τριάντα δεν ανακαλύπτουμε καινούργια μουσική. Κάπου εκεί υποχωρούν η διάθεση και το ενδιαφέρον. Σταματάμε να είμαστε κυνηγοί και ζούμε με ό,τι έχουμε μαζέψει μέχρι τότε στη σπηλιά μας. Αρκούμαστε στα μεγάλα τραγούδια του παρελθόντος, εκείνα που μας αναστάτωσαν στην εφηβεία και λίγο μετά, και ό,τι καινούργιο πέσει στον δρόμο μας θα μας έχει βρει εκείνο μέσα από ανενεργές και βαριεστημένες ακροάσεις ραδιοφώνου ή από φίλους.

 

Και νόμιζα πως συμβαίνει μόνο σε εμένα... Δεν είναι πως υποχωρεί η αγάπη σου για τη μουσική, αλλά εκείνο το παλιό ρίγος της πρώτης ακρόασης ενός σπουδαίου τραγουδιού δεν είναι εύκολο να το ξαναζήσεις.

 

Εχω κάποιες αδόκιμες ερμηνείες οι οποίες όμως, έτσι κι αλλιώς, δεν με κάνουν να νιώθω καλύτερα. Νομίζω πως το πάθος - γιατί περί πάθους πρόκειται - έχει πατρίδα την εποχή που νομίζεις πως είσαι αθάνατος. Από κει και πέρα πέφτουν πάνω σου λυτοί και δεμένοι -άνθρωποι και καταστάσεις - να το ενοχοποιήσουν για μια σειρά από εγκλήματα, με κυριότερο την άρνησή σου να συνταχθείς με την ωριμότητα και τον ορθολογισμό που έχει ανάγκη ο κόσμος μας για να προχωρήσει. Η φράση «ως πότε θα φέρεσαι σαν παιδί;» κόβει με ψαλίδι τον λώρο με την ανάγκη να δεις τη ζωή και σαν παιχνίδι.

 

Από την άλλη, η μουσική και τα τραγούδια έχουν χρηστική αξία. Εννοώ πως σαφώς και υπάρχουν αντικειμενικά μεγέθη, αλλά ο λόγος που μας συγκινεί δεν είναι τόσο η αναγνώριση μιας μεγάλης αξίας όσο η ταύτισή της με τη ζωή μας σε συγκεκριμένες περιόδους.

 

Τι να σου πει το ομορφότερο τραγούδι του κόσμου μπροστά σε ένα που έχεις ταυτίσει με τον μεγάλο σου έρωτα ή με εκείνο που σου τραγουδούσε η μητέρα σου - όταν ήσουν ερωτευμένος μαζί της;  

 

 

Τα τραγούδια ξέχωρα και μακριά από τις ζωές δεν είναι τίποτα. Απολύτως τίποτα. Το δέος δεν είναι κάτι αντικειμενικό που οφείλεις να το νιώθεις. Δεν έχει τόσο βαριές υποχρεώσεις το αίσθημα.

 

Αρα τη βρίσκω ως λογικό επακόλουθο της υποχώρησης των παθών μας και της παιδικότητας την παραίτηση από την αναζήτηση καινούργιας μουσικής. Tι να την κάνεις; Να την ταυτίσεις με τι;

 

Από μια ηλικία και μετά μπαίνεις στη συντήρηση, στον αυτόματο. Εκεί που κάποτε βούταγες με το κεφάλι, τώρα ρουφάς σταγόνες. Το έσχατο σημείο αυτής της αναπόφευκτης ήττας είναι η απαξίωση του καινούργιου, η υποτίμηση εκείνου που δεν καταλαβαίνεις. Τι κακό κι αυτό, όλες οι γενιές να πιστεύουν πως εκείνες μόνο έζησαν τις χρυσές εποχές!

 

Τις χρυσές εποχές δεν τις κάνουν τα μεγάλα τραγούδια από μόνα τους. 

 

Τις κάνει...

 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΓΛΩΣΣΑ: Οι βρισιές σε όλο τον κόσμο έχουν κάτι κοινό!

 

Της Elizabeth Preston / THE NEW YORK TIMES

Oι βρισιές σε διαφορετικές και άσχετες μεταξύ τους γλώσσες είναι ηχητικά παρόμοιες. Αυτό υποδεικνύει μελέτη που δημοσιεύθηκε στην επιθεώρηση Psychonomic Bulletin & Review.  

Τα βρωμόλογα, ιδιαίτερα τα πιο χυδαία, συνήθως δεν περιλαμβάνουν ήχους συμφώνων.

Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι κοινοί κανόνες συνδέουν όλες τις γλώσσες του κόσμου, όσο διαφορετικές κι αν είναι. 

 

«Οι βαρύτερες βρισιές στην αγγλική γλώσσα έχουν κοινά φωνητικά χαρακτηριστικά», επισημαίνει ο Ράιαν Μακέι, ψυχολόγος στο Ρόγιαλ Χόλογουέι, του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. «Είναι βραχείες και περιλαμβάνουν “κλειστά σύμφωνα”, που ονομάζονται έτσι επειδή κατά την εκφορά τους φράζεται η φωνητική οδός», εξηγεί.

Ο δρ Μακέι συνεργάστηκε με τη συνάδελφό του Σιρί Λεβ-Αρι για να μελετήσουν αν τα ίδια πρότυπα καταγράφονταν και σε άλλες γλώσσες και αντικατοπτρίζουν αυτό που στη γλωσσολογία ορίζεται ως «ηχητικός συμβολισμός». Ο «ηχητικός συμβολισμός» συμβαίνει όταν μία λέξη ακούγεται όπως αυτό που σημαίνει.

Για να βρουν τα πρότυπα που διέπουν λέξεις που χρησιμοποιούνται ως βρισιές, ζήτησαν από εθελοντές που μιλούσαν καλά εβραϊκά, χίντι, ουγγρικά, ρωσικά και κορεατικά να δημιουργήσουν λίστες με τις χυδαιότερες λέξεις που γνώριζαν. Στη συνέχεια τις συνέκριναν με ουδέτερες λέξεις κάθε γλώσσας.

    Οι εθελοντές άκουσαν ζεύγη λέξεων σε γλώσσες που δεν γνώριζαν και μπόρεσαν να διακρίνουν τις προσβλητικές. Θεώρησαν, δηλαδή, ότι λέξεις χωρίς προσεγγιστικά σύμφωνα ήταν ύβρεις.

Στις «διεθνείς» βρισιές δεν βρέθηκαν τα κακόηχα και έντονα «κλειστά σύμφωνα» που είναι χαρακτηριστικά στα αγγλικά. Ομως, επισημαίνει η δρ Λεβ-Αρι, «εντοπίσαμε πρότυπα που δεν τα περιμέναμε. Οι χυδαίες λέξεις προσδιορίζονταν από όσα δεν είχαν: τα προσεγγιστικά σύμφωνα. Δηλαδή εκείνα που παράγονται με χαλαρή, ανοιχτή προσέγγιση των οργάνων που συμμετέχουν στην άρθρωσή τους».

Στη συνέχεια οι ερευνητές αναζήτησαν το ίδιο φαινόμενο στα αραβικά, κινεζικά, φινλανδικά, γαλλικά, γερμανικά και ισπανικά. Οι εθελοντές άκουσαν ζεύγη λέξεων σε γλώσσες που δεν γνώριζαν και μπόρεσαν να διακρίνουν τις προσβλητικές. Θεώρησαν, δηλαδή, ότι λέξεις χωρίς προσεγγιστικά σύμφωνα ήταν ύβρεις.

Οι βρισιές ως λέξεις δεν έχουν κοινή σημασία, αλλά εξυπηρετούν την ίδια λειτουργία: να προσβάλλουν. 

 

Οι συντάκτες της μελέτης σημειώνουν ότι «είναι προφανές ότι όλοι οι ήχοι δεν είναι εξίσου ενδεδειγμένοι για τη βωμολοχία».

Η δρ Λεβ-Αλι υπογραμμίζει ότι εξαίρεση στον γενικό κανόνα αποτελεί...

 

ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ και ΠΑΙΔΙ: Ο μύθος του Αη Βασίλη καταρρέει

ΠΡΟΣΕΞΤΕ ΤΟ...

Toυ ΓΙΑΝΝΗ ΕΛΑΦΡΟΥ

Το 1897 η οκτάχρονη Βιρτζίνια Ο’ Χάνλον έστειλε ένα γράμμα στην εφημερίδα της Νέας Υόρκης «Σαν», μία από τις πιο έγκυρες της εποχής, με το οποίο ρωτούσε εάν υπάρχει ο Αη Βασίλης (Santa Claus στις Ηνωμένες Πολιτείες). 

Υστερα από σύσκεψη των συντακτών της εφημερίδας, αποφασίστηκε να απαντήσουν σε ένα ερώτημα που απασχολούσε τόσα παιδιά. 

 Η εφημερίδα απάντησε, μάλιστα με υπογραφή του αρχισυντάκτη της Φράνσις Τσερτς, χωρίς να καταρρίπτει τον μύθο, ενισχύοντας το χριστουγεννιάτικο κλίμα αθωότητας και μυθοπλασίας. 

 

Σήμερα τα παιδιά μάλλον δεν θα στείλουν γράμμα σε μια εφημερίδα· θα κάνουν μια αναζήτηση στο Διαδίκτυο. Υπάρχει άραγε θέση για τον Αη Βασίλη στην ψηφιακή εποχή;  

 

Κρατώντας από πολύ μικρή ηλικία στα χέρια τις ψηφιακές μηχανές, πύλη εισόδου συχνά στο Ιντερνετ, μπορεί άραγε να κρυφτεί κάπου από τα αδιάκριτα βλέμματα ο πιο αγαπημένος άγιος;
 

Μια ιστοσελίδα στις ΗΠΑ, που απευθύνεται κυρίως σε γονείς, πραγματοποίησε τον περασμένο Δεκέμβριο διαδικτυακή έρευνα για το πότε τα παιδιά «ξεπερνούν» τον μύθο του καλοκάγαθου παγκόσμιου κουβαλητή με τα έντονα κόκκινα ρούχα.

 Σύμφωνα με τις απαντήσεις (και με κάθε επιφύλαξη για τέτοιου τύπου έρευνες), τα παιδιά της εποχής μας παύουν να πιστεύουν στην ύπαρξη του Αη Βασίλη στην ηλικία των εφτά ετών και λίγο μετά, ενώ οι γονείς τους μετά τα 8,5 - 9 έτη. Μάλιστα, πολλά παιδάκια άρχισαν να αμφισβητούν την ύπαρξη του ιπτάμενου αγίου, όταν έβλεπαν στην οθόνη του υπολογιστή διαφημίσεις σχετικές με το δώρο που ζήτησαν από τον Αγιο Βασίλη (!) ή έπεφταν τυχαία πάνω στην ψηφιακή λίστα δώρων των γονιών τους, στην οποία περιλαμβανόταν και η επιθυμία τους. Στη συνέχεια, συχνά ακολουθούσε διαδικτυακή αναζήτηση για το εάν υπάρχει Santa Claus, με θύμα συχνά την παιδική αθωότητα. Η ιστοσελίδα δεν δίστασε να μιλήσει για «το Ιντερνετ που σκοτώνει τον Santa Claus», ενώ παρουσιάστηκε και λογισμικό που εμποδίζει τις αναζητήσεις για τον Santa Claus!
 

«Τα παιδιά αρχίζουν να αμφισβητούν από πιο νωρίς –σε σχέση με παλιότερα– την ύπαρξη του Αη Βασίλη. Σήμερα αυτό γίνεται συνήθως από την ηλικία των πέντε ετών, ενώ μετά την πρώτη τάξη του δημοτικού σχολείου γενικεύεται. Τα ερωτήματα συχνά ξεκινούν από το πώς προλαβαίνει ο Αη Βασίλης να μοιράσει τα δώρα σε όλα τα παιδιά μέσα σε ένα βράδυ. Το ξεπέρασμα του μύθου του Αη Βασίλη συνοδεύεται από το τέλος της παιδικής ηλικίας και της μαγείας που την περιβάλλει», λέει στην «Κ» η ψυχολόγος - παιδοψυχολόγος Αλεξάνδρου Καππάτου. Σύμφωνα με την κυρία Καππάτου, αναμφίβολα η επαφή με το Διαδίκτυο παίζει ρόλο στο να τίθενται πολύ πιο γρήγορα παρόμοια ερωτήματα, αλλά σε αυτό συνεισφέρουν γενικότερα τα περισσότερα ερεθίσματα που έχουν τα σημερινά παιδιά. Ρόλο διαδραματίζει και η ύπαρξη μεγαλύτερου αδελφού, ο οποίος συχνά τραβά το πέπλο μαγείας που περιβάλλει τις μικρότερες ηλικίες.
 

«Ο Αγιος Βασίλης είναι ένας μύθος με μεγάλη κοινωνική αξία, καθώς...

ΕΛΛΗΝΟΦΩΝΟ ΚΗΦΗΝΟΛΑΜΟΓΙΑΡΟΠΛΗΚΤΟ ΚΩΛΟΧΑΝΕΙΟ: Η έκθεση της Κομισιόν για τη διαφθορά

 

Του Λέανδρου Ρακιντζή

Αρεοπαγίτη ε.τ.

Πρόσφατα δημοσιεύτηκε η έκθεση της Κομισιόν για το  επίπεδο της διαφθοράς στην Ε.Ε. και στη χώρα μας με αναφορά στα επιμέρους στοιχεία, που την συνθέτουν. Σύμφωνα με το ευρωβαρόμετρο η χώρα μας έρχεται πρώτη σε διαφθορά σε ολόκληρη την Ε.Ε. με το  98% των πολιτών να θεωρεί, ότι το πρόβλημα είναι ιδιαιτέρα εκτεταμένο στη χώρα, ενώ έπονται η Κροατία και η Κύπρος με 94% και η Ουγγαρία με 91%.

Σύμφωνα με τον πίνακα διαφθοράς της Διεθνούς Διαφάνειας η χώρα μας βαθμολογήθηκε με 49/100 και κατετάγη 17η στην Ε.Ε. και 58η παγκοσμίως, αισθητή βελτίωση έναντι της 69ης θέσης το 2018.

Η σύγκριση όμως του επιπέδου διαφθοράς με άλλες χώρες είναι επισφαλής, γιατί μπορεί να γίνει μόνο κατά προσέγγιση λόγω ανομοιογενών συνθηκών. Ακόμα και οι μετρήσεις της Διεθνούς Διαφάνειας δεν γίνονται βάσει στοιχείων, αλλά βάσει της αντίληψης (perception), που έχουν οι ερωτώμενοι πολίτες για τη διαφθορά σε συγκεκριμένους τομείς , μέθοδος που ειδικώς για τη χώρα μας δεν είναι αξιόπιστη, γιατί όλοι μιλούν με γενικότητες και τις αόριστες πληροφορίες και κουτσομπολιά τα θεωρούν γεγονός. Πιστεύω, ότι το  μέσο επίπεδο της διαφθοράς του δημόσιου τομέα της χώρας μας δεν είναι πολύ υψηλό, πλην κάποιων υπηρεσιών που "τα λεφτά  είναι πολλά", π.χ. για τους γιατρούς του ΕΣΥ ισχύει η μέθοδος των τριών, το ένα τρίτο ζητά επιτακτικά "φακελάκι", το ένα τρίτο το δέχεται αν τους δοθεί οικιοθελώς, το ένα τρίτο το αρνείται κατηγορηματικά.

Σε κάθε περίπτωση όμως ο πίνακας της Διεθνούς Διαφάνειας για την κατάταξη των χωρών στα επίπεδα διαφθοράς είναι πολύ χρήσιμο εργαλείο, που λαμβάνεται διεθνώς πολύ σοβαρά υπόψη για τις επενδύσεις. Επομένως η έκκληση δια του inside story του Προέδρου της Δ. Δ. Ελλάδας Π. Μανταλώζη προς την Κυβέρνηση και τις αρμόδιες ελληνικές αρχές να αναλάβουν αποφασιστική και ουσιώδη δράση, όταν το 98% των πολιτών αντιλαμβάνεται εκτεταμένη διαφθορά σε όλους τους τομείς, πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη και οι ελεγκτικοί μηχανισμοί να ενεργούν με εξωστρέφεια για να έχουν τη συμπαράσταση των πολιτών, που είναι απαραίτητη και να μην αναλώνονται μόνο  σε συνέδρια και σε αστυνομικά καθήκοντα, όπως στο κυνήγι της μάσκας και της απαγόρευσης καπνίσματος, ώστε να παράγεται ουσιώδες  ελεγκτικό έργο.

Είναι γεγονός, ότι τα τελευταία χρόνια το ζήτημα της διαφθοράς του δημοσίου τομέα, κυρίως η δημοσιοποίηση των ευρημάτων των ερευνών και οι πειθαρχικές και δικαστικές διαδικασίες έχουν μπει από τα αρμόδια υπηρεσιακά και πολιτικά όργανα κάτω από το χαλί και όλοι ασχολούνταν με τη διαφθορά σε κάποιους δημόσιους οργανισμούς, που θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν για πολιτική εκμετάλλευση και μέχρις εκεί. Σαφώς η ΕΑΔ έχει παράξει έργο, αλλά το έχει ανακοινώσει μόνο στατιστικά  και όχι με δημόσια παρουσίαση των περιπτώσεων.

Σύμφωνα με τον διεθνώς αναγνωρισμένο ορισμό της Διεθνούς Τράπεζας "Διαφθορά είναι η χρήση του δημόσιου αξιώματος προς όφελος του ιδίου ή τρίτου". 

Στη χώρα μας σύμφωνα με το νόμο κάθε απασχολούμενος στον δημόσιο τομέα θεωρείται ότι κατέχει δημόσιο αξίωμα και συνεπώς ελέγχεται ποινικά και πειθαρχικά για διαφθορά. Ο δημόσιος τομέας ορίζεται από τον ν.3094/2002 ,όπως διευρύνθηκε  με το άρθρο 83ν.4622/2019.

Από την έκθεση της Κομισιόν θα σταχυολογήσω τις κατά τη γνώμη μου ως κατωτέρω καίριες επισημάνσεις: 

Α) Εμφανίζεται έλλειμμα συμμετοχής της κοινωνίας των πολιτών στον πόλεμο κατά της διαφθοράς, πιθανόν αυτό να οφείλεται στην έλλειψη ενημέρωσης λόγω εσωστρέφειας και της αναποτελεσματικότητας των ελεγκτικών μηχανισμών και της δικαιοσύνης, 

Β) Δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία για τον αριθμό των καταδικαστικών αποφάσεων από τα ποινικά δικαστήρια σε υποθέσεις διαφθοράς, ενώ τον Σεπτέμβριο του 2021 δύο υποθέσεις ενεργητικής δωροδοκίας μπήκαν αρχείο λόγω παραγραφής, 

Γ) Διαπίστωσε περιορισμένο αριθμό ποινικών διώξεων σε σχέση με τις υποθέσεις, που εκκρεμούν, 

Δ) Ο έλεγχος των δηλώσεων περιουσιακής κατάστασης διενεργείται από τέσσερα εποπτικά όργανα και ασκείται με αξιολόγηση βάσει κινδύνου, που δεν απόδωσε ουσιαστικά αποτελέσματα πλην της διαπιστώσεως κάποιων παραβάσεων για μη υποβολή ή ανακριβούς δήλωσης. 1345 περιπτώσεις κατάχρησης εξουσίας, δωροδοκίας, εμπορίας ναρκωτικών και τυχερών παιχνιδιών βρίσκονται υπό διερεύνηση, 

Ε) Η χώρα μας δεν διαθέτει ολοκληρωμένο πλαίσιο για την προστασία των πληροφοριοδοτών και δεν έχει μεταφέρει την σχετική ευρωπαϊκή οδηγία στο εθνικό της δίκαιο.

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν επίσης κάποια ευρήματα των δημοσκοπήσεων του Ευρωβαρομέτρου, όπως: 

α) το 51% των πολιτών πιστεύει, πως  η διαφθορά αυξήθηκε τα τελευταίας τρία χρόνια στη χώρα μας, 

β) το 94%, ότι υπάρχει διαφθορά στα δημόσια θεσμικά όργανα, 

γ) το 59%, ότι επηρεάζεται η καθημερινότητα τους από τη διαφθορά, 

δ) το 47%, πως δεν μπορεί να αποδειχτούν οι υποθέσεις διαφθοράς, 

ε) το 51%, ότι είναι άσκοπη η καταγγελία για υποθέσεις διαφθοράς, γιατί οι υπαίτιοι δεν θα τιμωρηθούν, 

στ) το 90%, ότι...

 

ΥΓΕΙΑ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΠΑΙΔΙ: Οι ενοχές είναι υγιείς για τα παιδιά στις... σωστές δόσεις

Της PERRI KLASS / The New York Times


Οι ενοχές μπορεί να αποτελέσουν ένα πολύπλοκο στοιχείο στην εξίσωση γονιού-παιδιού. Νιώθουμε ενοχές, νιώθουν και αυτά ενοχές, μπορεί να τα κάνουμε να νιώθουν ενοχές και στη συνέχεια να νιώσουμε ένοχοι για αυτό. Ομως σίγουρα κάποια είδη ενοχής αποτελούν ένα υγιές κομμάτι της ανάπτυξης του παιδιού.


Η Τίνα Μάλτι, καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο, που μελέτησε την ανάπτυξη της ενοχής στα παιδιά, τη θεωρεί συναίσθημα παρόμοιο με την ενσυναίσθηση. 

«Η ηθική ενοχή είναι υγιής, είναι καλό να αναπτύσσεται», λέει. «Αποτρέπει το παιδί από την αντικοινωνική και επιθετική συμπεριφορά». Ενα παιδί που έκανε ένα άλλο παιδί να κλάψει, μπορεί να έχει ενσυναίσθηση και να αισθάνεται άσχημα που έκανε το άλλο παιδί να νιώσει άσχημα. Ή μπορεί να νιώθει ενοχές επειδή αυτό που έκανε στο άλλο παιδί παραβίασε τις δικές του αρχές περί ορθού και λάθους. «Οι δύο αυτές αντιδράσεις μπορούν να πηγαίνουν μαζί ή μπορεί να υπάρχουν εντελώς ανεξάρτητα», επισημαίνει η δρ Μάλτι.

Υπάρχει ένα αναπτυξιακό μονοπάτι που οδηγεί στην ενοχή: 

Τα πολύ μικρά παιδιά μπορεί να κλάψουν αν σπάσουν ένα παιχνίδι, αλλά δεν μπορούν να κατανοήσουν την προοπτική ενός μεγάλου ανθρώπου για να νιώσουν το πιο πολύπλοκο συναίσθημα της ενοχής πριν από τα έξι τους χρόνια.

Μέχρι τότε, τα περισσότερα παιδιά αναφέρουν ενοχές όταν κάνουν παραβάσεις και αυτό μπορεί να τα βοηθήσει να φέρονται στους γύρω τους με ευγένεια.

«Υπάρχουν πολλές αποδείξεις που φανερώνουν ότι οι ενοχές προωθούν την κοινωνική συμπεριφορά του παιδιού», αναφέρει η δρ Μάλτι.

Η ενοχή είναι το εσωτερικό συναίσθημα, τι νιώθεις επακριβώς όταν γνωρίζεις ότι έκανες ένα σφάλμα ή ότι έβλαψες κάποιον. Η ντροπή είναι εξωτερικό συναίσθημα, αυτό που νιώθει κανείς πριν από την κρίση άλλων μελών της οικογένειάς του ή της κοινωνίας που γνωρίζουν την παράβασή του. Αλλά η διάκριση αυτή είναι υπεραπλουστευμένη, όπως τονίζει ο Ρόι Ρίτσαρντ Γκρίνγκερ, καθηγητής Ανθρωπολογίας στο Πανεπιστήμιο Τζ. Ουάσιγκτον, επειδή ακόμη και χωρίς να υπάρχει κοινό, μπορεί να νιώθουμε ντροπή με τη φαντασία μας». «Μέρος της ανάπτυξής μας περιλαμβάνει και την εσωτερίκευση των αξιών που έχει η κοινωνία», τονίζει ο Γκρίνγκερ.

Για τον Κόλιν Λιτς, καθηγητή Ψυχολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κονέκτικατ, τόσο η ντροπή όσο και η ενοχή είναι υπερβολικοί όροι. «Αυτό που έχει σημασία είναι...

ΑΝΘΡΩΠΟΣ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Εσείς πού ζείτε; Στο «σήμερα», στο «χθες» ή στο «αύριο»;

ΠΡΟΣΕΞΤΕ ΤΟ... 

Γράφει ο Καθηγητής Γιώργος Πιπερόπουλος*

 

Είναι πιθανό να σας ξαφνιάσω αλλά ειλικρινά και προκαταβολικά ελπίζω να δεχθείτε τη σημερινή μου πρόσκληση, ίσως πρόκληση όπως δηλώνει και ο τίτλος του άρθρου μου, σε ένα διαφορετικού τύπου ψυχό-κοινωνιολογικό και φιλοσοφικό προβληματισμό. Αφήνοντας στην άκρη τους κάθε λογής ανασταλτικούς ενδοιασμούς και αψηφώντας τις πρόωρες υψηλές θερμοκρασίες ελάτε να διερευνήσουμε το συγκεκριμένο ερώτημα με νηφαλιότητα και ψυχραιμία.

Όπως θα διαπιστώσετε άμεσα το σημερινό μου κείμενο επικεντρώνεται στην εγκράτεια, στην ικανότητα που ο καθένας και η καθεμιά μας είχαμε και έχουμε να μπορούμε να αναβάλουμε την άμεση ικανοποίηση των αναγκών και των επιθυμιών μας μεταθέτοντάς την σε μελλοντικό χρόνο. 

Η συγκεκριμένη ικανότητα συνιστά μια ειδοποιό διαφορά ως στοιχείο της προσωπικότητας και του χαρακτήρα μας η οποία πρωτοεμφανίζεται στα νηπιακά χρόνια της ζωής του καθένα και της καθεμιάς μας και μας συνοδεύει σε όλη τη ζωή μας.

Επιστρέφω στο ερώτημα του τίτλου μου και τολμώ να υποθέσω ότι στον στενό σας οικογενειακό κύκλο, και στον ευρύτερο κύκλο φίλων και συναδέλφων, έχετε ήδη συναντήσει κάποια άτομα που ζούνε στο «σήμερα», κάποια άλλα που προσανατολίζονται στο «αύριο» και κάποια που έχουν «κολλήσει στο χθες».

Πρίν αρκετές δεκαετίες ο Dr Walter Mischel, διακεκριμένος ψυχολόγος ερευνητής και η ομάδα του στο Πανεπιστήμιο Stanford της Πολιτείας της Καλιφόρνια, δημοσίευσαν κάποια εντυπωσιακά ευρήματα από την διαχρονική τους έρευνα με 4χρονα παιδιά νηπιαγωγείων.

Στα πλαίσια της στρατηγικής δομής αυτών των πειραμάτων οι ερευνητές ξεκινούσαν με κάθε ομάδα νηπίων παρουσιάζοντας στα παιδιά μια πιατέλα γεμάτη με τα πολύχρωμα τα γνωστά σπογγώδη γλυκά (marshmallows) και τα «προκαλούσαν» με την παρακάτω πρόταση λέγοντας:

«Μπορείτε να διαλέξετε όποιο χρώμα marshmallow σας αρέσει και να το φάτε τώρα ή μπορείτε να το αφήσετε για να το φάτε όταν τελειώσουμε τη συνάντησή μας. Εάν διαλέξετε να φάτε το γλυκό λίγο αργότερα τότε φεύγοντας θα σας δώσουμε να φάτε δύο...»

Όπως εύκολα μπορούμε να υποθέσουμε πολλά πιτσιρίκια, αδυνατώντας να αναβάλουν την άμεση ικανοποίηση της επιθυμίας τους για το γλύκισμα, βουτήξανε άμεσα το marshmallow της επιλογής τους και το έφαγαν, ενώ μερικά άλλα πιτσιρίκια κατόρθωσαν να αντισταθούν στον πειρασμό και έτσι αργότερα αποζημιώθηκαν με δύο γλυκά το καθένα.

Μέχρι εδώ, ίσως κάποιοι αναγνώστες και αναγνώστριες ψιθυρίσουν σιγά την έρευνα, ή μάλλον «σιγά τα λάχανα» αντιδρώντας επικριτικά στο περιεχόμενο της έρευνας.

Σας παρακαλώ μη βιασθείτε!..

Και πάλι μέσα στη στρατηγική δομή του πειράματος με τα νήπια ο Dr Mischel και η ομάδα των ερευνητών του φρόντισαν να συναντήσουν ξανά τα πιτσιρίκια του πειράματός τους 14 χρόνια αργότερα, όταν αυτά ήταν πλέον έφηβοι και εντόπισαν στις προσωπικότητές τους πολύ σημαντικές ποιοτικές διαφορές.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τους «εγκρατείς» πιτσιρικάδες που είχαν αναβάλει την κατανάλωση του marshmallow τους χαρακτήριζε η αυτοπεποίθηση, η αξιοπιστία και οι πολύ καλές επιδόσεις στα μαθήματά τους, ενώ αντίθετα τους «λαίμαργους» οι ερευνητούς τους βρήκαν να είναι πεισματάρηδες και παρορμητικοί. Επιπρόσθετα, σε ότι αφορά τις πνευματικές τους ικανότητες πέρα από το φάσμα των συναισθημάτων οι «λαίμαργοι» είχαν μέσο όρο σκορ μέχρι και 250 μονάδες χαμηλότερα στα σχετικά τεστ διανοητικών επιδόσεων από τους «εγκρατείς»…

Τα ευρήματα του Dr Mischel έχει ενσωματώσει στο θεωρητικό πλαίσιο της ερμηνείας της συμπεριφοράς μας και των επιδόσεών μας στην καθημερινή μας απασχόληση ο γνωστός από την ομάδα που δημιούργησε και δημοσίευσε την θεωρία της «συναισθηματικής νοημοσύνης» Dr Daniel Goleman.

Σε σχετική έρευνά του, που παρουσίασε σε ετήσιο Συνέδριο της Αμερικανικής Ψυχολογικής Εταιρίας, ο ομότιμος καθηγητής ψυχολογίας, Dr Philip Zimbardo, διατείνεται ότι υπάρχει και μία ακόμη σημαντική διάσταση στην ικανότητα ή την αδυναμία των πιτσιρικάδων να αναβάλλουν την άμεση κατανάλωση των marshmallow.  

Σύμφωνα με τον Αμερικανό ψυχολόγο, οι πιτσιρικάδες που άμεσα κατανάλωσαν τα σπογγώδη γλυκά είναι δέσμιοι των τρεχουσών αναγκών τους, ενώ αυτοί που ανέβαλαν την κατανάλωση είναι προσανατολισμένοι στο μέλλον και οι συμπεριφορές τους έχουν προοπτική σε βάθος χρόνου.

Εκπαιδευτικοί και γονείς μπορούμε να υποθέσουμε ότι σε πανανθρώπινη κλίμακα σε όλα τα μήκη και πλάτη του πλανήτη μας όπου καυοικούν άνθρωποι όλοι φαίνεται να διαθέτουμε ένα εσωτερικό ψυχολογικό «μηχανισμό» που καθοδηγεί τις αποφάσεις μας, ή εάν έτσι θέλετε μια «πυξίδα» που διαμορφώνεται από την επίδραση πλειάδας παραγόντων, όπως το οικογενειακό μας περιβάλλον, η κοινωνικό-οικονομική μας θέση, το μορφωτικό μας επίπεδο, ο γεωγραφικός χώρος στον οποίο μεγαλώνουμε και η κουλτούρα στην οποία ανήκουμε…

Συνοψίζοντας δεκαετίες σχετικών ερευνών παραθέτω φίλες και φίλποι αναγνώστες μια σειρά διαφοροποίησης των δομών προσωπικότητας και συναισθημάτων που περιγράφει για τον καθένα και την καθεμιά μας τη σχέση μας με το χρόνο.

Τα άτομα που ζούνε στο «σήμερα», στο εδώ και τώρα, είναι δημιουργικά, κοινωνικά, διαθέτουν ζωντάνια, γίνονται το επίκεντρο της προσοχής μας, αλλά χρεώνονται με το τίμημα της έλλειψης προετοιμασίας για το αύριο.

Τα άτομα που ζούνε στο «χθες» διαφοροποιούνται στα «αρνητικά» τα οποία αναλώνονται στην προσπάθεια επούλωσης αρνητικών βιωμάτων του παρελθόντος τους και στα «θετικά», τα οποία σεβόμενα το παρελθόν τους, επιδείχνουν ευγνωμοσύνη, επιδιώκουν τη διατήρηση της σταθερότητας σε θεσμούς και δομές έχοντας θετική άποψη για την καθημερινότητά τους.

Τα άτομα με προσανατολισμό το «αύριο» μεθοδεύουν συστηματικά τις προϋποθέσεις για μελλοντικές επιτυχίες, αποταμιεύουν οικονομίες και κάνουν υγιείς επιλογές δραστηριοτήτων. Διατρέχουν, όμως, τον κίνδυνο αυτά που προσδοκούν στο μέλλον να μην έρθουν ποτέ!..

Ελπίζω να μην σας κούρασα και κλείνω το σημερινό μου άρθρο αλλά να σας προβλημάτισα αρκετά ώστε να σταθείτε κάποια στιγμή που θα έχετε την απαιτούμενη ηρεμία και ελευθερία από καθημερινές υποχρεώσεις και να ρίξετε μια συμβολική εσωτερική ματια στη δική σας πορεία και σχέση με το σήμερα, το χθες και το αύριο.

Ϊσως να αποδειχθεί ενδιαφέρουσα η δική σας αξιολόγηση αυτης της σχέσης για τα παιδιά, τους συγγενείς και φίλους και συνεργάτες σας.

Προσωπικά, χωρίς να παρεξηγηθεί η πρωτοβουλία μου, τολμώ να προτείνω ότι...

 

ΑΝΘΡΩΠΟΣ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Πόσους φίλους παραγματικά χρειαζόμαστε;

ΠΡΟΣΕΞΤΕ ΤΟ...

By Cathrin Pearson / THE NEW YORK TIMES

 Τα τελευταία χρόνια, οι κύκλοι των φίλων στις ΗΠΑ συρρικνώνονται, φαινόμενο που επιταχύνθηκε κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Πριν από τριάντα χρόνια, μόνο το 3% των Αμερικανών, σύμφωνα με δημοσκόπηση της εταιρείας Gallup, ανέφερε ότι δεν είχε στενούς φίλους. Το ποσοστό αυτό εκτινάχθηκε στο 12% σε διαδικτυακή έρευνα το 2021.  

Την πρώτη χρονιά της πανδημίας, το 13% των γυναικών και το 8% των ανδρών, ηλικίας από 30 έως 49 ετών, παραδέχονταν ότι είχαν χάσει την επαφή με τους περισσότερους φίλους τους.

Αυτή η κατάσταση έχει δυσμενείς συνέπειες για την υγεία. Οι φιλικές σχέσεις είναι σημαντικός παράγοντας ευζωίας, ενώ η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο ψυχικών διαταραχών, όπως η κατάθλιψη και το άγχος, αλλά και με καρδιαγγειακά προβλήματα.  

Μελέτη που εκπόνησε το 2010 η Τζουλιάν Χολτ Λούντσταντ, καθηγήτρια Ψυχολογίας και Νευροεπιστημών στο Πανεπιστήμιο Μπρίγκχαμ Γιανγκ της Γιούτα, διαπίστωσε ότι η μοναξιά είναι εξίσου επικίνδυνη για την υγεία μας όσο το κάπνισμα 15 τσιγάρων κάθε ημέρα.

Ποιος είναι ο ιδανικός αριθμός φίλων που πρέπει να έχουμε?

Η Τζουλιάν Χολτ Λούντσταντ επισημαίνει ότι δεν υπάρχουν αρκετές μελέτες επί του αντικειμένου, αλλά οι λίγες που έγιναν υποδεικνύουν ως «χρυσό» αριθμό τους τρεις έως έξι στενούς φίλους.  

Ο δρ Τζέφρι Χολ, καθηγητής Επιστημών Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο του Κάνσας, αντιθέτως, εκτιμά ότι για να αντιμετωπιστούν οι δυσμενείς συνέπειες που έχει η μοναξιά στη φυσική μας υγεία, αυτό που έχει σημασία είναι να υπάρχει στη ζωή μας ένας άνθρωπος – σύντροφος, γονέας, φίλος ή άλλος.

Ασαφές είναι, πάντως, ποιο ρόλο διαδραματίζουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, καθώς έρευνες έχουν δείξει ότι ο αριθμός των «φίλων» που έχει ένας χρήστης δεν επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο εκλαμβάνει την ευζωία του. Αν και κατά την πανδημία πολλοί έχασαν την επαφή τους με το φιλικό τους περιβάλλον, κάποιοι βρήκαν ουσιαστική επικοινωνία στο Διαδίκτυο.

Ακόμα όμως και αν νιώσουμε ότι θα θέλαμε να αποκτήσουμε περισσότερους φίλους, κάτι τέτοιο είναι αρκετά δύσκολο στην ενήλικη ζωή μας. Οι έρευνες δείχνουν ότι πολλοί άνθρωποι δυσκολεύονται γιατί...

 

ΥΓΕΙΑ: Ερευνα ΑΠΟΔΕΙΚΝΥΕΙ οτι το στρες ασπρίζει απότομα την κεφαλή - Για πρώτη φορά οι επιστήμονες βρήκαν την αιτία

ΠΡΟΣΕΞΤΕ ΤΟ ΚΑΙ... "ΚΟΥΛΑΡΕΤΕ"! 

Όταν το 1793 η Μαρία Αντουανέτα έπεσε στα χέρια των εξεγερμένων στη διάρκεια της Γαλλικής Επανάστασης και άκουσε ότι θα οδηγηθεί στη γκιλοτίνα, τα μαλλιά της λέγεται πως έγιναν σχεδόν άσπρα μέσα σε μια νύχτα. Εδώ και πολλά χρόνια κυκλοφορούν τέτοιες ιστορίες που συνδέουν το απότομο γκριζάρισμα των μαλλιών -γνωστό και ως «σύνδρομο Μαρίας Αντουανέτας»- με κάποιες πολύ δυσάρεστες ή τραυματικές προσωπικές εμπειρίες. Τώρα για πρώτη φορά επιστήμονες των πανεπιστημίων Χάρβαρντ των ΗΠΑ και Σάο Πάολο της Βραζιλίας όχι μόνο επιβεβαίωσαν το φαινόμενο, αλλά βρήκαν και τον βιολογικό μηχανισμό που το εξηγεί.

Οι ερευνητές, με επικεφαλής την καθηγήτρια βιολογίας Για-Τσίεχ Χσου, που έκαναν σχετικά πειράματα σε (στρεσαρισμένα) ποντίκια και τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό "Nature", ανακάλυψαν ότι το έντονο στρες μπορεί να ενεργοποιήσει νεύρα, τα οποία με τη σειρά τους προκαλούν μόνιμη βλάβη στα βλαστικά κύτταρα των θυλάκων των τριχών (υπάρχουν περίπου 100.000 στο ανθρώπινο κεφάλι), με τελικό αποτέλεσμα τον αποχρωματισμό και το γκριζάρισμα των μαλλιών. Οι κυρίαρχες έως τώρα θεωρίες ήσαν ότι το γρήγορο γκριζάρισμα των μαλλιών οφείλεται είτε σε αντίδραση του ανοσοποιητικού συστήματος, είτε σε ορμονικές διαταραχές.

«Ο καθένας έχει μια ιστορία να μοιραστεί για το πώς το στρες επηρεάζει το σώμα του, ιδίως το δέρμα και τις τρίχες του, τους μόνους ιστούς που μπορούμε να δούμε απ' έξω. Θέλαμε να καταλάβουμε αν αυτή η συσχέτιση είναι αληθινή και, αν ναι, με ποιο τρόπο το στρες οδηγεί σε αλλαγές σε διάφορους ιστούς. Το χρώμα των μαλλιών είναι κάτι που φαίνεται, συνεπώς κατάλληλο για να ξεκινήσει κάποιος», δήλωσε η Χσου.

Οι ερευνητές εστίασαν στο συμπαθητικό νευρικό σύστημα που ελέγχει στον οργανισμό την αντίδραση «μάχης ή φυγής» (fight or flight) απέναντι στους κινδύνους και τα νεύρα του οποίου φθάνουν σε κάθε θύλακα τρίχας στο δέρμα. Το στρες προκαλεί έκλυση μιας χημικής ουσίας-νευροδιαβιβαστή, της νορεπινεφρίνης (γνωστής και ως νοραδρεναλίνης), η οποία απορροφάται από τα γειτονικά βλαστικά κύτταρα που λειτουργούν ως «ρεζερβουάρ» για τα κύτταρα (μελανινοκύτταρα) που παράγουν τη χρωστική ουσία μελανίνη των τριχών. Όταν οι τρίχες αναγεννιούνται και μεγαλώνουν, ορισμένα βλαστικά κύτταρα μετατρέπονται σε τέτοια εξειδικευμένα κύτταρα που δίνουν στα μαλλιά το χρώμα τους.

Όμως η νορεπινεφρίνη που έχει παραχθεί λόγω του στρες, προκαλεί την υπερβολική ενεργοποίηση των βλαστικών κυττάρων, με συνέπεια πολλά από αυτά να μετατρέπονται γρήγορα σε κύτταρα παραγωγής χρωστικών ουσιών και τελικά το «ρεζερβουάρ» να αδειάζει πρόωρα. Το αποτέλεσμα είναι το πρόωρο γκριζάρισμα, το οποίο μάλιστα μπορεί να συμβεί πολύ γρήγορα.

«Η μελέτη μας δείχνει ότι η επιζήμια επίπτωση του στρες στο σώμα είναι...

ΥΓΕΙΑ: Ερευνα ενοχοποιεί τη γραβάτα για βλάβες στην υγεία !!!

Η επαγγελματική ένδυση απαιτεί σε ορισμένους κλάδους από τους άνδρες να φορούν γραβάτα. Άλλοι την ανέχονται, παρότι τη βρίσκουν άβολη και άλλοι θεωρούν ότι είναι ανούσιο αξεσουάρ. Στους τελευταίους συγκαταλέγεται και ο εκκεντρικός δισεκατομμυριούχος Ρίτσαρντ Μπράνσον, ο οποίος έχει επανειλημμένως αναφέρει ότι τα κοστούμια και οι γραβάτες δεν προσφέρουν τίποτα στον εργασιακό χώρο.

Ωστόσο, πέραν της αισθητικής και του στοιχείου της χρησιμότητας, υπάρχουν ενδείξεις ότι η γραβάτα μπορεί και να επιβαρύνει την υγεία. 

Ειδικότερα, σύμφωνα με το περιοδικό επιστημονικών και ερευνητικών ειδήσεων New Scientist, η γραβάτα μπορεί να επιβραδύνει τη ροή του αίματος προς τον εγκέφαλο.  

Στην έρευνα που διεξήχθη, παρατηρήθηκε η ροή του αίματος μέσω μαγνητικού τομογράφου σε 15 άνδρες που φορούσαν γραβάτα και σε 15 ακόμη που δεν φορούσαν. Το πόρισμα ήταν ότι οι άνδρες με γραβάτα είχαν κατά μέσον όρο 7.5% μειωμένη ροή αίματος σε σχέση με τους υπόλοιπους. Οι επιστήμονες συνέδεσαν την περιορισμένη ροή με την πίεση που ασκεί η γραβάτα στην καρωτίδα. Η μείωση της ροής του αίματος κατά 7,5% μπορεί να έχει καθοριστική σημασία για άτομα με επιπλέον προβλήματα υγείας. Εάν για παράδειγμα έχουν υψηλή πίεση, είναι καπνιστές ή μεγάλης ηλικίας ενδέχεται να έχουν πονοκεφάλους ή να ζαλιστούν φορώντας γραβάτα.

Εκτός αυτού, σύμφωνα με διαφορετική έρευνα που δημοσιεύθηκε στο British Journal of Ophthalmology, η πίεση που ασκεί η γραβάτα στη σφραγίτιδα φλέβα και την καρωτίδα μπορεί να περιορίσει τη ροή του αίματος και κατά συνέπεια να αυξήσει την πίεση του ματιού. Η αυξημένη πίεση στο μάτι είναι συνδεδεμένη με τη σειρά της με την εμφάνιση ή επιδείνωση γλαυκώματος και καταρράκτη.

Ενδιαφέρον παρουσιάζει και έρευνα του Texas A&M Health Science Center College of Medicine, συμφωνα με την οποία...

 

ΚΟΡΩΝΟΪΟΣ: Πόσο πιθανό είναι να κολλήσει κανείς κορωνoϊό σε δημόσια τουαλέτα: Tι απαντά διεθνής μελέτη με επικεφαλής έλληνα καθηγητή

 

Μια νέα επιστημονική μελέτη, με επικεφαλής έναν Έλληνα επιστήμονα της διασποράς, δεν βρήκε καμία ένδειξη για αερογενή μετάδοση της Covid-19 μέσα στις δημόσιες τουαλέτες, ενώ ως μικρή αξιολογεί και την πιθανότητα μόλυνσης από επιφάνειες, εφόσον τηρούνται τα αναγκαία μέτρα υγιεινής.

Οι ερευνητές, με επικεφαλής τον καθηγητή περιβαλλοντικής υγείας Σωτήρη Βαρδουλάκη του Αυστραλιανού Εθνικού Πανεπιστημίου, οι οποίοι έκαναν τη σχετική δημοσίευση στο περιοδικό για θέματα περιβάλλοντος “Science of Total Environment”, ανέλυσαν 38 έρευνες από 13 χώρες.

Οι έρευνες που δημοσιεύθηκαν μεταξύ 2000-2020 αφορούσαν την πιθανότητα μετάδοσης ιών και βακτηρίων μέσα σε δημόσιες τουαλέτες μέσω διαφόρων οδών (εισπνοή αέρα, άγγιγμα επιφανειών κ.α.).

Όπως ανέφερε ο δρ Βαρδουλάκης, “δεν βρήκαμε κανένα στοιχείο για αερογενή μετάδοση των παθογόνων μικροογργανισμών, συμπεριλαμβανομένης της Covid-19, μέσα στις δημόσιες τουαλέτες. Ο κίνδυνος να κολλήσει κανείς Covid-19 από μια δημόσια τουαλέτα είναι μικρός, αν οι άνθρωποι τηρούν καλή υγιεινή των χεριών τους και η ίδια η τουαλέτα καθαρίζεται καλά».

«Οι άνθρωποι ανησυχούν να χρησιμοποιούν δημόσιες τουαλέτες στη διάρκεια της πανδημίας, αν όμως κανείς ελαχιστοποιήσει τον χρόνο παραμονής του σε αυτές, πλένει και στεγνώνει τα χέρια του κανονικά, δεν χρησιμοποιεί το κινητό τηλέφωνο του, δεν τρώει και δεν πίνει μέσα στην τουαλέτα, τότε η χρήση της τελευταίας αποτελεί μικρό κίνδυνο”, τόνισε ο καθηγητής.

“Ευρήματα από άλλες μελέτες δείχνουν ότι η αερογενής μετάδοση είναι μια πιθανή διαδρομή για την μετάδοση της Covid-19. Όμως δεν βρήκαμε ενδείξεις για κάτι τέτοιο στις δημόσιες τουαλέτες που μελετήθηκαν κατά το πρώτο έτος της πανδημίας. Υπάρχουν διάφοροι λόγοι που ο κίνδυνος είναι μικρός: οι άνθρωποι δεν περνάνε πολλή ώρα στο μπάνιο και δεν αλληλεπιδρούν με άλλους” είπε και κατέληξε:

«Πιο σημαντικό είναι ότι...

 

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Το παράδοξο της έρευνας

Του ΑΡΙΣΤΟΥ ΔΟΞΙΑΔΗ

 Είμαστε μια χώρα που διαθέτει ελάχιστους δικούς της πόρους για παραγωγικές και για δημόσιες επενδύσεις. Εξαρτιόμαστε, εδώ και σαράντα χρόνια, από τα διάφορα ταμεία και προγράμματα της Ε.Ε.: παλιότερα τα ΜΟΠ, μετά τα ΕΣΠΑ, σε λίγο το Ταμείο Ανάκαμψης. Οι βασικοί άξονες ορίζονται έπειτα από διαπραγμάτευση ανάμεσα στην κάθε κυβέρνηση και στα όργανα της Ε.Ε., και πάντα μέσα σε ένα γενικό πλαίσιο που έχει αποφασιστεί σε επίπεδο Ε.Ε. Υπάρχουν και τα «ανταγωνιστικά» προγράμματα, όπως το Horizon για την έρευνα και την καινοτομία, όπου και για αυτά οι προτεραιότητες και τα κριτήρια επιλογής ορίζονται στις Βρυξέλλες.

Αποτέλεσμα: μερικά σημαντικά πράγματα που σε άλλες χώρες χρηματοδοτούνται αδρά κυρίως από το εθνικό κράτος, σε εμάς πάσχουν γιατί δεν έχουν πόρους. Ενα από αυτά είναι η εκπαίδευση (και ιδίως η τριτοβάθμια) και το άλλο είναι η «βασική» έρευνα. 

Τα ευρωπαϊκά προγράμματα, με ελάχιστες εξαιρέσεις, εστιάζουν μόνο στην «εφαρμοσμένη» έρευνα, δηλαδή αυτή που είναι προσανατολισμένη σε παραγωγή νέων προϊόντων, υπηρεσιών ή διαδικασιών.

Η «βασική» έρευνα επιδιώκει να απαντήσει κυρίως σε ερωτήματα της ίδιας της επιστήμης, χωρίς να υπάρχει μια προφανής πρακτική εφαρμογή για τα ενδεχόμενα ευρήματά της. Πολλοί την ονομάζουν και έρευνα «περιέργειας» (curiosity-driven). Φαίνεται λοιπόν εύλογο, με πρώτη ματιά, ότι μια χώρα που έχει ανάγκη να διαθέσει περισσότερους δημόσιους πόρους για την οικονομική ανάπτυξη δεν πρέπει να επενδύσει πολλά χρήματα σε τέτοια εγχειρήματα. Η θέση αυτή, ειδικά για την Ελλάδα, μοιάζει να ενισχύεται και από τους αριθμητικούς δείκτες: έχουμε πολύ καλές επιδόσεις σε επιστημονικές δημοσιεύσεις, ενώ πολύ κακές σε διπλώματα ευρεσιτεχνίας και σε δημιουργία επιχειρήσεων από ερευνητές. Γι’ αυτό, τόσο η κυβέρνηση όσο και τα όργανα της Ε.Ε. αφιερώνουν χρήμα και χρόνο για να βελτιώσουν κυρίως τη διασύνδεση της έρευνας με την παραγωγή.

Πριν από μερικά χρόνια συμφωνούσα κι εγώ με αυτή την ιεράρχηση προτεραιοτήτων, αλλά έχω αλλάξει γνώμη, για τρεις λόγους. 

Πρώτον, όσο τα εργαστήριά μας δεν έχουν επιστήμονες που ασχολούνται σε βάθος και με τα βασικά ερωτήματα, η ποιότητα της εφαρμοσμένης εργασίας δεν μπορεί να είναι τόσο καλή όσο είναι στα εργαστήρια που συνδυάζουν και τα δύο. Γι’ αυτό δεν έχουμε πατέντες με σημαντική εμπορική αξία. Στην Κίνα, που επενδύει τεράστια ποσά σε βασική έρευνα, ένα από τα μεγάλα κέρδη είναι ότι οι εξαιρετικά καταρτισμένοι ερευνητές μπορούν να αξιοποιήσουν γρήγορα τα αποτελέσματα των συναδέλφων τους στην Αμερική και στην Ευρώπη για να παράγουν και πρακτικά αποτελέσματα.

Δεύτερον, από συζητήσεις με καταξιωμένους Ελληνες επιστήμονες της διασποράς, έχω καταλάβει ότι οι εγχώριοι ερευνητές παράγουν μεν πολλές και καλές δημοσιεύσεις, αλλά όχι στην αιχμή της επιστήμης τους. «Καβαλούν το κύμα, δεν προπορεύονται». Οχι επειδή τους λείπουν οι ικανότητες και η παιδεία, αλλά επειδή δεν έχουν την ευκαιρία να εργαστούν μακροχρόνια και χωρίς περισπασμούς σε προγράμματα «περιέργειας».

Τρίτον, τα νεότερα εργαλεία και μέθοδοι της επιστήμης έχουν μειώσει την απόσταση ανάμεσα στο βασικό και στο εφαρμοσμένο, σε πολλούς τομείς. Η πρωτοποριακή έρευνα για το CRISPR/cas9 απέφερε σχεδόν ταυτόχρονα το Νομπέλ Χημείας και τις πρώτες εφαρμογές στην ιατρική ακριβείας. Η τεχνητή νοημοσύνη, σε συνδυασμό με νέους αισθητήρες και εργαλεία παραγωγής, επιτρέπει την ταχεία αποκρυπτογράφηση του υλικού κόσμου και παράλληλα τα πειράματα για την αναδιαμόρφωσή του. Η περιέργεια συναντά τη μαστορική.

Οσο κι αν μοιάζει παράδοξο...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Στάσιμοι, στο κέντρο του κόσμου…

Του ΘΟΔΩΡΗ ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Τι είναι αυτή η χώρα; 

Αυτή είναι μια ερώτηση που άμεσα ή έμμεσα σίγουρα πέρασε απ΄ το μυαλό των περισσότερων τις τελευταίες ημέρες. Όπως στα γενέθλια του η καθεμιά και ο καθένας σκέφτονται λίγο το “ποια είμαι και πού πάω”, έτσι και με την αφορμή 200 χρόνων κάποιοι ανάμεσά μας αφιερώσαμε λίγα λεπτά σ’ αυτού του τύπου την ενδοσκόπηση. Απαντήσεις σε τέτοια ερωτήματα σπάνια βρίσκονται, βεβαίως, αλλά αξίζει τον κόπο μερικές φορές να τα συζητάμε. 

Το 2017 η διαΝΕΟσις σε συνεργασία με το ΕΚΚΕ επιμελήθηκε τη συμμετοχή της Ελλάδας στη World Values Survey (WVS στο εξής) για πρώτη φορά. Η WVS είναι μια μεγάλη κοινωνική έρευνα που διεξάγεται κάθε πέντε χρόνια σε δεκάδες χώρες του κόσμου, με σκοπό να μετράει και να καταγράφει τις βασικές κοινωνικές αξίες και το πώς με την πάροδο του χρόνου αυτές εξελίσσονται. Είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη, με εξαιρετικά πλούσια ευρήματα τα οποία στη συνέχεια ερευνητές από όλο τον κόσμο μελετάνε και αναλύουν για χρόνια. Είναι επίσης μια καλή ευκαιρία να καθίσει κάποιος να συγκρίνει τις απαντήσεις των ξένων με των δικών μας σε ερωτήσεις όπως “ποιον δεν θα θέλατε για γείτονα” και “είναι το προγαμιαίο σεξ αποδεκτό ή όχι”, και να εντοπίσει σε τι μοιάζουμε και σε τι διαφέρουμε από τους άλλους.

Πέραν της ανεκδοτολογικής επιφανειακής εξέτασης, υπάρχουν και πιο βαθιές και χρήσιμες αναλύσεις, μια από τις οποίες θα κοιτάξουμε σήμερα, καθότι βοηθά και στην συζήτηση για την ερώτηση της πρώτης παραγράφου. Οι δημιουργοί του WVS Ρόναλντ Ίνγκελχαρτ και Κρίστιαν Γουέλτσελ κάνουν εδώ και δεκαετίες μια ανάλυση στα δεδομένα της έρευνας αυτής, αλλά και άλλων κοινωνικών ερευνών όπως η European Values Survey (EVS), και με βάση αυτήν τοποθετούν τις διάφορες χώρες που συμμετέχουν σε έναν αξιακό “χάρτη”.  

Έχει αξία να σας πω δυο λόγια για το πώς το κάνουν:

Πήραν δέκα ερωτήσεις κατά τη γνώμη τους ενδεικτικές, όπως το πόσο σημαντική θεωρούν τη θρησκεία τους οι ερωτηθέντες, τις απόψεις τους για την εξουσία, το αν είναι ευτυχισμένοι, ή τις στάσεις τους απέναντι στην ομοφυλοφιλία. Με βάση αυτές τις απαντήσεις, “βαθμολογούν” την κάθε χώρα και την κατατάσσουν σε δυο άξονες. Ο ένας άξονας ορίζεται από την αντίθεση των παραδοσιακών με τις κοσμικές αξίες, ενώ ο άλλος από την αντίθεση των αναγκών επιβίωσης και των επιθυμιών της ελευθερίας και της αυτοδιάθεσης.

Στο χάρτη οι χώρες οι πολίτες των οποίων φαίνεται να υιοθετούν περισσότερο παραδοσιακές αξίες (θρησκεία, έμφαση στην οικογένεια, σεβασμό στην εξουσία) τοποθετούνται χαμηλότερα στον κάθετο άξονα. 

Χώρες οι πολίτες των οποίων έχουν πιο κοσμικές, “προοδευτικές” στάσεις (έμφαση στην τεχνολογία, την ανάπτυξη, την αποδοχή νέων μοντέλων διαβίωσης) τοποθετούνται πιο ψηλά.  

Αντίστοιχα, χώρες οι πολίτες των οποίων δίνουν έμφαση στην επιβίωση και την ατομική ασφάλεια (με παράλληλα χαμηλά επίπεδα κοινωνικής εμπιστοσύνης) τοποθετούνται πιο αριστερά στον οριζόντιο άξονα, ενώ χώρες οι πολίτες των οποίων δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στις αξίες της ελευθερίας και της έκφρασης (ανοχή σε ξένους, έμφαση σε προστασία περιβάλλοντος και δημοκρατικές αξίες) τοποθετούνται πιο δεξιά.

Η Ελλάδα δεν είχε ξανασυμμετάσχει σε WVS, αλλά είχε συμμετάσχει στο παρελθόν σε EVS, οπότε οι ερευνητές είχαν το υλικό που χρειάζονταν για να τη βαθμολογήσουν και να την τοποθετήσουν και αυτήν στους χάρτες τους. Η πρώτη φορά που συνέβη αυτό ήταν το 1996, και ο χάρτης που προέκυψε από την ανάλυση τους τότε ήταν ο εξής:

Όπως έδειξαν οι ερευνητές, οι αξίες των διαφόρων λαών τους χώριζαν σε κάποια αρκετά διακριτά γκρουπ. Υπήρχαν χώρες όπου κατά την περίοδο εκείνη επικρατούσαν οι κοσμικές αξίες, αλλά και οι αξίες επιβίωσης (Ρωσία, Βουλγαρία, Ουκρανία και άλλες πρώην κομμουνιστικές χώρες, πάνω αριστερά στο χάρτη), χώρες όπου επικρατούσαν οι αξίες της ελευθερίας αλλά και οι παραδοσιακές αξίες (Πουέρτο Ρίκο, Μεξικό και οι άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής κυρίως, κάτω δεξιά στο χάρτη), χώρες όπου επικρατούσαν οι παραδοσιακές αξίες και οι αξίες επιβίωσης (Ζιμπάμπουε, Μαρόκο, Ιορδανία, άλλες χώρες της Αφρικής και της Ασίας) και, βέβαια χώρες όπου επικρατούσαν οι κοσμικές αξίες και οι αξίες της ελευθερίας (Σουηδία, Νορβηγία, Δανία, άλλες χώρες της Βόρειας Ευρώπης). Και πολλές άλλες χώρες ενδιάμεσα, όπως οι “καθολικές χώρες”, που ήταν λίγο-πολύ στη μέση.

Η χώρα μας την εποχή εκείνη, στα τέλη του προηγούμενου αιώνα, εμφανιζόταν αρκετά πιο “κοσμική” (και άρα πιο ψηλά στον κάθετο άξονα) από χώρες όπως η Ιταλία, η Ισπανία, ή οι ΗΠΑ, και πιο δεξιά στον οριζόντιο άξονα (άρα με μεγαλύτερη έμφαση στην ελευθερία από ό,τι στην επιβίωση) από χώρες όπως η Ν. Κορέα ή η Τσεχία. Η θέση την οποία καταλάμβανε στον παγκόσμιο χάρτη των κοινωνιών ήταν μια θέση παράταιρη με τη γεωγραφική της, πολύ μακριά από τις χώρες της “γειτονιάς” της, σε βαθμό που οι ερευνητές την είχαν κατατάξει με το κίτρινο χρώμα στην “προτεσταντική Ευρώπη”.

Δέκα χρόνια μετά, όμως, τα πράγματα άλλαξαν. Αυτός ήταν ο χάρτης που προέκυψε από τις έρευνες της περιόδου 2010-2014.

Στο χάρτη αυτής της εποχής πολλές χώρες έχουν αλλάξει θέση και πολλά γκρουπ έχουν αναδιαταχθεί. Μία από τις αξιοσημείωτες αλλαγές είναι και η δική μας χώρα, η οποία έχει μετατοπιστεί χαμηλότερα ως προς τον κάθετο άξονα (με μια μετατόπιση από τις κοσμικές αξίες προς τις παραδοσιακές) και αριστερότερα στον οριζόντιο άξονα (μια μετατόπιση από την ανάγκη για ελευθερία προς την ανάγκη για επιβίωση). Η Ελλάδα στις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας (και πριν ζήσει πλήρως τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης) βρισκόταν ακόμη μέσα στην ομάδα των ευρωπαϊκών χωρών, αλλά πλέον απομακρυνόταν από τις βόρειες, προτεσταντικές χώρες και προσέγγιζε περισσότερο την ομάδα των ορθόδοξων, πρώην κομμουνιστικών. Πλέον οι αξιακά πλησιέστερες κοινωνίες με τη δικιά μας φαίνονταν να είναι η Πορτογαλία, η Βόρεια Μακεδονία (τότε ακόμα πΓΔΜ) και η Σλοβακία. 

Γιατί αυτή η συντηρητικοποίηση, ειδικά μετά από μια περίοδο οικονομικής ανάπτυξης, μετά από Ολυμπιακούς Αγώνες, Euro και άλλα γλέντια και χαρές; Είναι ένα θέμα που αξίζει ανάλυση. 

Ακόμα πιο ενδιαφέρον ως ερώτημα, όμως, ήταν το εξής: ήταν αυτή μια τάση μόνιμη ή, έστω, σταθερή μέσα στην ελληνική κοινωνία; Και, επιπλέον, πώς θα την επηρέαζε η δεκαετής οικονομική κατάρρευση που ζήσαμε μετά;

Οι κοινωνιολόγοι, από ό,τι αποδεικνύεται, παίρνουν το χρόνο τους. Χρειάζονται μήνες, χρόνια για να μελετήσουν δεδομένα, να σκεφτούν, να αναλογιστούν, να κατασταλάξουν. Οπότε οι υπόλοιποι περιμέναμε χρόνια για να αναλύσουν όλα αυτά τα δεδομένα από το τελευταίο κύμα του WVS (το οποίο, θυμίζω, εδώ στην Ελλάδα το τρέξαμε το 2017 και λίγους μήνες μετά δημοσιεύσαμε και τα πλήρη δεδομένα) και να φτιάξουν το νέο, τρίτο τέτοιο χάρτη, που καταγράφει την σημερινή αξιακή κατάσταση των λαών, και απαντά και στο ερώτημα μας. Ο χάρτης του 2020 δημοσιεύτηκε πριν από λίγες εβδομάδες, και μοιάζει έτσι:

Οι χώρες έχουν αναδιαταχθεί πάλι. Οι προηγμένες ευρωπαϊκές ξεφεύγουν, απομακρύνονται, σχεδόν αποκολλώνται αξιακά από τον υπόλοιπο κόσμο, μακριά πάνω δεξιά. Άλλες ομάδες χωρών προχωράνε επίσης, η Αφρική και το Ισλάμ ξεκολλάνε λιγάκι από τη γωνία της συντήρησης, η καθολική Ευρώπη ξεκολλάει από το κέντρο, οι αγγλόφωνες ανεβαίνουν στον οριζόντιο άξονα. 

Κι η Ελλάδα; 

Η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα σημείο όχι πολύ μακριά από εκεί που ήταν το 2010, αλλά...

 

ΥΓΕΙΑ: Προστατευτικά αντισώματα ύστερα από κάθε δόση

Γράφουν οι  Τέρπος Ευάγγελος (καθηγητής Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ) - Τρουγκάκος Ιωάννης (καθηγητής Τμήματος Βιολογίας ΕΚΠΑ) - Δημόπουλος Θάνος (καθηγητής Ιατρικής Σχολής, πρύτανης ΕΚΠΑ)

Ποσοστό άνω του 90% των εμβολιασθέντων παράγει εξουδετερωτικά αντισώματα έναντι του ιού SARS-CoV-2 ήδη μετά την πρώτη δόση.  

Το σύνολο των εμβολιασθέντων παράγει πολύ υψηλούς τίτλους προστατευτικών εξουδετερωτικών αντισωμάτων μετά τη δεύτερη δόση.  

Αυτά είναι τα πρώτα συμπεράσματα μελέτης η οποία πραγματοποιείται από τη Θεραπευτική Κλινική της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ και αφορά υγειονομικούς και άτομα άνω των 75 ετών.

Η μελέτη θα εξελιχθεί σε βάθος 18 μηνών προκειμένου να καθοριστεί τόσο ο βαθμός όσο και η διάρκεια της παρεχόμενης ανοσίας. Στη μελέτη μετρώνται συνδυαστικά η παραγωγή τόσο εξουδετερωτικών αντισωμάτων όσο και αντισωμάτων έναντι της περιοχής RBD της πρωτεΐνης-ακίδας μέσω της οποίας ο ιός επιμολύνει τα ανθρώπινα κύτταρα και προκαλεί τη νόσο COVID-19. Στο πλαίσιο της μελέτης πέρα από την παραγωγή αντισωμάτων θα καταγραφούν επίσης οι κυτταρικοί υποπληθυσμοί λεμφοκυττάρων, ώστε να μελετηθεί η διατήρηση των κυττάρων μνήμης (κυτταρική ανοσία) εναντίον του ιού σε βάθος χρόνου, καθώς και κυτταροκίνες φλεγμονής.

Μέχρι τώρα στη μελέτη έχουν ενταχθεί πάνω από 350 υγιείς δότες (με ηλικιακή διαστρωμάτωση): 240 υγειονομικοί ηλικίας 25-67 ετών και 110 άτομα άνω των 80 ετών. Από αυτούς βρέθηκαν ~9% θετικοί σε εξουδετερωτικά αντισώματα (δηλαδή είχαν προηγούμενα εκτεθεί στον ιό) ήδη κατά την ημέρα του πρώτου εμβολιασμού (όλοι υγειονομικοί και ένας ηλικίας 86 ετών).

Από τους υγειονομικούς οι οποίοι ήταν αρνητικοί σε αντισώματα με την ένταξή τους στη μελέτη, ένα ποσοστό ~3% θετικοποιήθηκε την ημέρα 8 μετά τον εμβολιασμό και πάνω από 90% την ημέρα 22, δηλαδή πριν από τη δεύτερη δόση του εμβολίου. 

Δύο εβδομάδες μετά τη δεύτερη δόση του εμβολίου όλοι (100%) οι εθελοντές υγειονομικοί (έχουν μέχρι τώρα μετρηθεί 140 άτομα) βρέθηκαν να είναι θετικοί με πολύ υψηλούς τίτλους εξουδετερωτικών αντισωμάτων που υπερβαίνουν κατά πολύ το όριο του ποσοστού 50% που σύμφωνα με τις δημοσιευμένες μελέτες του εμβολίου BNT162b2 δεικνύει υψηλή προστασία έναντι του ιού SARS-CoV-2.

Οι μετρήσεις των αντισωμάτων γίνονται...

 

ΑΝΘΡΩΠΟΣ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Zώνες «ιδιωτικότητας» : Πόσο κοντά είναι το... "πολυ κοντά"?

By  Benedict Carey / ΤΗΕ NEW YORK TIMES

Οι πρόσφατοι ισχυρισμοί δύο γυναικών που θέλουν τον τέως αντιπρόεδρο των ΗΠΑ Τζο Μπάιντεν να τις πλησίασε σε άβολο βαθμό επαναφέρουν το ζήτημα του προσωπικού χώρου στη δημόσια συζήτηση. 

Ωστόσο, τα όρια του κοινωνικού και του προσωπικού χώρου έχουν μελετηθεί και έχουν χαρτογραφηθεί από επιστήμονες εδώ και δεκαετίες, με κορυφαία μελέτη αυτή του Αμερικάνου ανθρωπολόγου Εντουαρντ Χολ. 

 

Σύμφωνα με την έρευνά του, που δημοσιεύθηκε τη δεκαετία του 1960, οι άνθρωποι διατηρούν γύρω τους μια ζώνη 45 εκατοστών –ο ανθρωπολόγος τη βάφτισε «χώρο οικειότητας»– για επαφές μόνο με στενούς φίλους, εραστές ή συγγενείς.  

 

Ακολουθεί ο «προσωπικός χώρος», ο οποίος εκτείνεται περίπου στο ένα μέτρο και συμπεριλαμβάνει αλληλεπιδράσεις με γνωστούς και συναδέλφους.

 

Στο τέλος βρίσκεται ο «κοινωνικός χώρος» για τους ξένους ή τους νέους συναδέλφους, ο οποίος μπορεί να επεκταθεί μέχρι και στα τέσσερα μέτρα.

Οι ζώνες αυτές φαίνεται να είναι κομμάτι των νευρωνικών δικτύων του εγκεφάλου και να συνδέονται με την αίσθηση της «χωρικής ασφάλειας» που ανέπτυξε ο άνθρωπος ως κομμάτι του βασικού ενστίκτου της επιβίωσης.  

 

Περιοχές του εγκεφάλου όπως η αμυγδαλή, τμήμα του λεγόμενου «πρωτόγονου» εγκεφάλου, η οποία είναι υπεύθυνη για την καταγραφή απειλών, φαίνεται πως ενεργοποιούνται αυτόματα όταν κάποιο πρόσωπο ξεπερνά την κατάλληλη ζώνη. Απόδειξη για αυτό τον ισχυρισμό αποτελεί η περίπτωση μιας γυναίκας με σημαντικό γενετικό τραύμα στην περιοχή της αμυγδαλής, τον εγκέφαλο της οποίας μελέτησαν στενά νευροεπιστήμονες του Ινστιτούτου Τεχνολογίας της Καλιφόρνιας το 2009. Η ομάδα των ερευνητών συνειδητοποίησε πως ο «κοινωνικός χώρος» της γυναίκας ήταν μόλις ένα κλάσμα της κανονικής εμβέλειας του μέσου όρου και πως οι ξένοι μπορούσαν να την πλησιάσουν μέχρι και στα 30 εκατοστά και να μην της προκαλέσουν δυσφορία ή αμηχανία.

Φυσικά, οι αποστάσεις των σφαιρών κοινωνικοποίησης που αναφέρουν οι επιστήμονες είναι ένας υπολογισμός μέσου όρου – στην πραγματικότητα διαφέρουν αρκετά από άτομο σε άτομο λόγω σειράς παραγόντων, όπως οι πολιτιστικές ιδιαιτερότητες ή o κώδικας συμπεριφοράς διαφορετικών γενεών. 

 

Σε χώρες της Λατινικής Αμερικής, όπως το Περού και η Αργεντινή, για παράδειγμα, οι ξένοι επιτρέπεται να προσεγγίσουν περισσότερο τους ανθρώπους και η απόσταση του μέσου κοινωνικού χώρου μειώνεται στα περίπου 60 εκατοστά. Οι ιδιαίτερες προσωπικές εμπειρίες του κάθε ατόμου έχουν επίσης σημασία, καθώς κάποιος που στο παρελθόν έχει υποστεί παρενόχληση ή βία σαφώς παρουσιάζει πιο ευαίσθητα όρια κοινωνικοποίησης και επαφής.

Οι άνθρωποι που αναπτύσσουν πιο στενή επικοινωνία και είναι πιο γενναιόδωροι με τις χειραψίες και τις αγκαλιές συνήθως το κάνουν διότι...