TOYΡΚΙΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Η "προειδοποίηση" των πασάδων

Του Σωτήρη Ρούσσου

Aναπληρωτή καθηγητή στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και υπεύθυνοy του Κέντρου Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών (ΚΕ.Μ.Μ.Ι.Σ., www.cemmis.edu.gr)

Η πρωτοβουλία της Τουρκίας να προχωρήσει στην κατάρριψη του ρωσικού αεροσκάφους βεβαίως είχε υψηλό ρίσκο. Ωστόσο δεν είναι δυνατόν να μην είχε τη (σιωπηρή, έστω) αποδοχή των ΗΠΑ και αποτελεί ένα σήμα προς τη Ρωσία για το μέχρι πού φτάνουν τα όριά της στην περιοχή.

Πιθανότατα η επίσκεψη Putin στην Τεχεράνη δημιούργησε σε Ουάσιγκτον και Άγκυρα την ανησυχία ότι η Μόσχα σκοπεύει να κινηθεί στην περιοχή μόνη της ή αποκλειστικά με την στήριξη του Ιράν. 

Από εδώ και πέρα, στις επόμενες μέρες ή εβδομάδες θα δούμε κατά πόσον η Ρωσία έλαβε το μήνυμα: αν δηλαδή θα αλλάξει την τακτική της, θα δώσει νέα κατεύθυνση στις επιδρομές της στη Συρία, θα επιζητήσει συνεννόηση με την Τουρκία κτλ.  

Πάντως, μέχρι τώρα δεν έχουμε φτάσει πέρα από την φραστική κλιμάκωση - και βεβαίως είναι χαρακτηριστική η ψύχραιμη έως υποτονική, αντίδραση του ΝΑΤΟ.

Επίσης από την πλευρά της Τουρκίας η κίνηση αυτή αποτελεί μια καλή αφορμή να αναβαθμίσει τον ρόλο της στο συριακό ζήτημα, όπου τελευταία είχε βρεθεί στο περιθώριο, ενώ αντίθετα αναβαθμίζονταν οι Κούρδοι, ακόμη και με τη στήριξη των ΗΠΑ. Δεν είναι άλλωστε τυχαίες οι αναφορές του Tayyip Erdogan στην τουρκομανική μειονότητα της Συρίας, γιατί ακριβώς με τον ίδιο τρόπο είχε χρησιμοποιηθεί η κοινότητα αυτή και στο Ιράκ, ώστε να έχει λόγο η Άγκυρα στη διαμόρφωση του νέου κράτους μετά την πτώση του Saddam Hussein.

Ένας άλλος παράγοντας που δεν θα πρέπει να αγνοούμε είναι το ότι οι αραβικές μοναρχίες του Περσικού Κόλπου, που δεν είχαν δει με καλό μάτι την ρωσική επέμβαση στη Συρία, μάλλον δεν θα είναι δυστυχείς με το ρωσοτουρκικό θερμό επεισόδιο.

Οπωσδήποτε, πρέπει να έχουμε υπόψη ότι σε μια τέτοια ζώνη συνεχών συγκρούσεων η κλιμάκωση μπορεί να έρθει ακόμη και μετά από ένα λάθος.

Οι αιχμηρές δηλώσεις της Μόσχας σε απάντηση προς το θερμό επεισόδιο ήταν απολύτως αναμενόμενες από τη στιγμή που η τουρκική πλευρά όχι μόνο δεν αρνήθηκε την κατάρριψη του ρωσικού αεροσκάφους, αλλά και υπεραμύνεται της επιλογής της. Οι αντιδράσεις της Μόσχας χτυπούν στο αδύνατο σημείο της Τουρκίας στην παγκόσμια κοινή γνώμη, διότι εδώ και πολύ καιρό θεωρείται ότι η Άγκυρα έχει σχέσεις με τζιχαντιστές - αν όχι απαραίτητα του Ισλαμικού Κράτους, τότε με άλλους.

Η πρώτη απτή ρωσική απάντηση είναι η μείωση του τουριστικού ρεύματος προς την Τουρκία, γεγονός αναμφίβολα σημαντικό για την γειτονική χώρα. Δεν είναι όμως απαραίτητο να υπάρξει κλιμάκωση και στον τομέα της ενέργειας.

Οι Ρώσοι κατανοούν ότι, αν μετατρέψουν την συριακή επέμβασή τους σε μιαν αντιπαράθεση με την Τουρκία, θα παγιδευτούν και θα χάσουν την ισχυρή θέση που έχουν τώρα. Για αυτό και δεν πρόκειται να αποσπαστεί η προσοχή τους από την συριακή κατάσταση, όπου είναι επικεντρωμένη. Δεν συμφέρει τη Ρωσία να αφήσει τον πραγματικό της στόχο και να αναλωθεί σε μια τριβή με την Τουρκία. Δεν είναι άλλωστε πραγματική υπερδύναμη, ώστε να μπορεί να έχει ανοιχτά πολλά μέτωπα.

Μετά τις επιθέσεις της 13ης Νοεμβρίου, οι Γάλλοι και οι Αμερικανοί έχουν μεγαλύτερη ανάγκη από τη Ρωσία. Διαθέτει άλλωστε η ρωσική δύναμη στη Συρία το πλεονέκτημα ότι μπορεί να συντονίζεται με έναν στρατό στο έδαφος:  

ΜΕΣΗ ΑΝΑΤΟΛΗ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΕΛΛΑΔΑ: Τι σηματοδοτεί η σχεδιαζόμενη επέμβαση της Δύσης στη Συρία

Συνέντευξη του αναπληρωτή καθηγητή του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και υπευθύνου του Κέντρου Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών ΣΩΤΗΡΗ ΡΟΥΣΣΟΥ  στον Δημήτρη Δελεβέγκο (Capital.gr)
- Κύριε Ρούσσο, περιγράψτε μας τι ακριβώς συμβαίνει στη Συρία

Ας εξετάσουμε καταρχάς το υπόβαθρο της συριακής έντασης. Η Συρία κατοικείται από πολλές εθνοθρησκευτικές ομάδες. Από τους Σουνίτες Μουσουλμάνους που αποτελούν το 60% του πληθυσμού, τους Αλεβίτες Μουσουλμάνους που αντιπροσωπεύουν το 10% των κατοίκων της χώρας και αποτελούν μία σέκτα με διαφορετική αντίληψη για το Ισλάμ. Όπως και από τις πληθυσμιακές ομάδες των Χριστιανών και των Κούρδων, οι οποίες συμπληρώνουν το «μωσαϊκό» των εθνοτήτων της χώρας και παίζουν ρόλο στη σημερινή σύγκρουση.
Πρέπει επίσης, να λάβουμε υπόψη ότι η χώρα παρουσιάζει σοβαρές διαφορές ανάμεσα στις αγροτικές περιοχές και τις πόλεις, όπως και ότι το «άνοιγμα» στις αγορές, που υιοθετήθηκε ύστερα από το 2003, κατέστησε φτωχότερες τις ήδη χαμηλές εισοδηματικές κατηγορίες. Ενίσχυσε, δηλαδή, τις κοινωνικές ανισότητες.
Όλα λοιπόν, αυτά τα στοιχεία αποτελούν τη βάση της εξέγερσης εναντίον του Άσαντ. Ο οποίος, όπως και  η οικογένειά του και το μεγαλύτερο μέρος των υψηλόβαθμων κρατικών αξιωματούχων της Συρίας ανήκουν στην μειοψηφία των Αλεβιτών Μουσουλμάνων. Με άλλα λόγια, μία μειοψηφία κυβερνά την πλειοψηφία των Σουνιτών οι οποίοι απαρτίζουν τον μεγαλύτερο αριθμό των εξεγερμένων.
- Γιατί ο Άσαντ επιτέθηκε με χημικά, σύμφωνα με όλες τις ενδείξεις, κατά των αντικαθεστωτικών;

Ευλόγως δημιουργούνται ερωτήματα καθώς αυτό συμβαίνει σε μία στιγμή που ο Άσαντ είχε το «πάνω χέρι» σε στρατιωτικό επίπεδο. Αλλά και επειδή η προσοχή της κοινής γνώμης είχε στραφεί στην Αίγυπτο και επομένως ο Σύριος πρόεδρος θα μπορούσε να δρα, τρόπω τινά, μακριά από τα φώτα της δημοσιότητας. Αγνοούμε για την ώρα, ποιες ήταν οι συνθήκες του χτυπήματος και ποια απειλή δέχτηκε ενδεχομένως το καθεστώς, ώστε να προσφύγει στη χρήση των χημικών. 
- Τι σημαίνει η σχεδιαζόμενη επέμβαση της Δύσης στη Συρία;

Εκτιμώ ότι οι πολεμικές επιχειρήσεις δεν θα περιοριστούν στην επίθεση ορισμένων αποθηκών ή εγκαταστάσεων με χημικά όπλα. Είναι σαφές, δηλαδή, ότι οι Δυτικοί θα προσπαθήσουν να δώσουν ένα στρατηγικό πλεονέκτημα στους εξεγερμένους, με απώτερο σκοπό την πτώση του καθεστώτος του Άσαντ. 
Στο πλαίσιο αυτό, γίνεται δύσκολα αντιληπτή ποια θα είναι η στρατηγική εξόδου των Ηνωμένων Πολιτειών, καθώς στη Συρία δεν θα επέλθει ειρήνη ακόμη και ύστερα από την πτώση του Άσαντ. Στη χώρα, πέραν του «μωσαϊκού» των εθνοτήτων, διαθέτουν παρουσία ομάδες τζιχαντικές «τύπου Αλκάιντα», αλλά και η Χεϊσμπολά, που παρότι δρα στο Λίβανο, εμπλέκεται άμεσα στη Συρία.

Νομίζω δηλαδή ότι ο εμφύλιος θα συνεχιστεί με ή χωρίς Άσαντ, εάν δεν υπάρξει συμφωνία μεταξύ των μερών ή των περιφερειακών εταίρων. Εκτός και εάν οι Αμερικανοί σχεδιάζουν να εγκατασταθούν στη Συρία, κίνηση που θεωρείται απίθανη. 
- Επομένως, αγνοούμε τα πραγματικά αίτια της επέμβασης στη Συρία.

Ναι, διότι το μοναδικό αποτέλεσμα που θα μπορούσε να επιφέρει η σχεδιαζόμενη επέμβαση, υπό συγκεκριμένες προϋποθέσεις, είναι οι εξεγερμένοι να αποκτήσουν το στρατηγικό πλεονέκτημα. Συνεπώς δεν μπορούμε να προσδιορίσουμε την επόμενη ημέρα της επέμβασης στη χώρα.
- Η παραχώρηση της βάσης της Σούδας τι σηματοδοτεί για την Ελλάδα, σε γεωπολιτικό επίπεδο;

ΠΑΛΑΙΣΤΙΝΙΑΚΟ: H τελευταία ευκαιρία

Γραφει ο ΣΩΤΗΡΗΣ ΡΟΥΣΣΟΣ

Aναπληρωτής Καθηγητής Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, υπεύθυνος του Κέντρου Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών(ΚΕΜΜΙΣ)

Ζούμε μια από τις τελευταίες ευκαιρίες για την ειρήνη με ύπαρξη δύο βιώσιμων κρατών του Ισραήλ και της Παλαιστίνης σε σύνορα ασφαλή και διεθνώς αναγνωρισμένα.

Ζούμε μια από τις τελευταίες ευκαιρίες για την ειρήνη με ύπαρξη δύο βιώσιμων κρατών του Ισραήλ και της Παλαιστίνης σε σύνορα ασφαλή και διεθνώς αναγνωρισμένα. Το αίτημα της Παλαιστινιακής Αρχής να λάβει το καθεστώς του κράτους-μέλους του ΟΗΕ στα προ του 1967 σύνορα είναι ουσιαστικά η συνέχεια της Αραβικής Ειρηνευτικής Πρωτοβουλίας του 2002 και ως τέτοιο πρέπει να εξεταστεί.

Το αίτημα αυτό, εφόσον ευοδωθεί, μειώνει την κραυγαλέα ανισορροπία ισχύος μεταξύ Ισραήλ και Παλαιστινίων, η οποία σύμφωνα με όλες τις θεωρίες επίλυσης συγκρούσεων δημιουργεί περαιτέρω φόβο και καχυποψία και αποτελεί σοβαρότατο εμπόδιο για την επίτευξη λύσης. Η Παλαιστινιακή Αρχή θα μπορεί πια να παίξει στο "γήπεδο" της διεθνούς νομιμότητας και να προσφεύγει στα διεθνή δικαστήρια, δικαιοδοτικά και επιδιαιτητικά όργανα και θεσμούς. Από τη άλλη πλευρά, θα οφείλει να συμπεριφέρεται ως κράτος-μέλος του ΟΗΕ και όχι ως ένοπλο εθνικοαπελευθερωτικό κίνημα, πράγμα που θέτει συγκεκριμένους φραγμούς στη συμπεριφορά της. Από αυτήν, λοιπόν, την πλευρά, η αποδοχή του παλαιστινιακού αιτήματος όχι μόνο δεν θα εμποδίσει, αντίθετα θα δημιουργήσει ευφορότερο έδαφος για διαπραγματεύσεις. Αλλά και η ουσιαστική διεθνοποίηση του παλαιστινιακού προβλήματος θα οδηγήσει σε μεγαλύτερη εμπλοκή του Συμβουλίου Ασφαλείας και του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ στις διαδικασίες επίλυσης του προβλήματος.

Οι μεσανατολικές αντιφάσεις και η Ελλάδα

Του ΣΩΤΗΡΗ ΡΟΥΣΣΟΥ

Αναπληρωτή καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Πελο­ποννήσου και υπεύθυνου του Κέντρου Μεσο­γειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών

Η "αραβική άνοιξη" δίνει την εντύπωση ότι έχει απολέσει τον αρχικό δυναμισμό της. Η διαπίστωση αυτή έρχεται να συνδεθεί με παλαιότερες αναλύσεις μας στο ΚΕΜΜΙΣ, οι οποίες είχαν επισημάνει ότι η διαδικασία μετάβασης σε μια φιλελεύθερη αλλά όχι πλήρως δημοκρατική κοινωνία θα είναι μακρά, με οπισθοδρομήσεις και αντιφάσεις.

Πού οδεύει η «αραβική άνοιξη»;

Γράφει ο ΣΩΤΗΡΗΣ ΡΟΥΣΣΟΣ

Αναπλ.καθηγητής Παν.Πελοποννήσου

Αυτό που ονομάστηκε «αραβική άνοιξη» έχει ήδη εισέλθει σε έναν κύκλο αιματηρής καταστολής ή εμφύλιας σύγκρουσης. Στο πρώτο κύμα της μαζικής εναντίωσης και ρήξης με τα αυταρχικά καθεστώτα, στην Τυνησία και την Αίγυπτο, δεν έχουμε μια ασφαλή μεταπολίτευση προς ένα δημοκρατικό καθεστώς, αλλά στην καλύτερη περίπτωση διαπιστώνουμε στοιχεία φιλελευθεροποίησης των αυταρχικών καθεστώτων. Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, που συγκροτούν το δεύτερο κύμα, οι λαϊκές εξεγέρσεις αντιμετωπίστηκαν με άγρια καταστολή και θηριώδη βία, ιδίως στη Λιβύη, τη Συρία και την Υεμένη.

Ακόμη όμως και στο πρώτο κύμα η αμφιβολία για το αν θα υπάρξει μια καθεστωτική «αλλαγή φρουράς» ή μια διαδικασία εκδημοκρατισμού παραμένει ισχυρή. 

Η πορεία των εξεγέρσεων αυτών θα κριθεί από τέσσερις παράγοντες: 

τη στάση του στρατού και των δυνάμεων ασφαλείας, 

τη συγκρότηση νέων πολιτικών δυνάμεων και πολιτικών συμμαχιών που θα εκφράσουν συγκροτημένα τις εξεγέρσεις, 

τη διεθνή οικονομική κατάσταση και 

τη στάση των μεγάλων δυνάμεων και κυρίως των ΗΠΑ.

Οπως επισήμανε ο καθηγητής του King's College, Yezid Sayigh, σε πρόσφατη ομιλία του στο Κέντρο Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών, στην Αθήνα, ο στρατός στον αραβικό κόσμο δεν είναι απλά μηχανισμός προάσπισης της εθνικής ανεξαρτησίας και ακεραιότητας αλλά, μαζί με τις υπηρεσίες ασφαλείας, αποτελεί βασικό πυλώνα της κοινωνικής σταθερότητας και της οικονομικής και επιχειρηματικής δραστηριότητας. Τα σώματα αυτά απασχολούν, άμεσα και έμμεσα, εκατομμύρια ανθρώπους. Στην περίπτωση που ο στρατός περιοριστεί στους στρατώνες και οι υπηρεσίες ασφαλείας συρρικνωθούν, παραμένει άγνωστο αν θα μπορέσει η ελεύθερη οικονομία των χωρών αυτών να παράξει τις εκατοντάδες χιλιάδες νέες θέσεις εργασίας που είναι αναγκαίες για πληθυσμούς όπου το 60-70% είναι νέοι μέχρι 30 ετών.

Τα πολύφερνα τεχνολογικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης δεν επαρκούν για να συγκροτήσουν πολιτικές δυνάμεις και να μετασχηματίσουν τους ενθουσιώδεις νέους της πλατείας Ταχρίρ και τις οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων σε μαζικούς πολιτικούς φορείς ώστε να ανταγωνιστούν τους Αδελφούς Μουσουλμάνους και τα καθεστωτικά κόμματα που, παρά το αρχικό σοκ, διατηρούν τα δίκτυα πατρωνίας τους. 

Θα καταφέρουν να αναδειχθούν νέες πολιτικές οργανώσεις με συγκροτημένο λόγο που θα διεκδικήσουν κράτος δικαίου, ελεύθερα μέσα ενημέρωσης, δικαιώματα για τις γυναίκες και τους εργαζόμενους, οικονομία και δημόσια διοίκηση ελεύθερη από τον εναγκαλισμό του εκάστοτε κυβερνήτη και της κλίκας του; Αν αποτύχουν, τότε ο θάνατος του Μπιν Λάντεν θα είναι απλά ένα επεισόδιο στην ανάπτυξη του παγκόσμιου τζιχάντ.

Τέλος, παραμένει ανοιχτό το ερώτημα αν η αλλαγή των καθεστώτων ή η εσωτερική μεταρρύθμισή τους, όπου τελικά επιτευχθεί αυτή, θα οδηγήσει τις οικονομίες των χωρών αυτών σε πιο ανοικτά και φιλελεύθερα υποδείγματα συνδέοντάς τες περισσότερο με τους ανταγωνισμούς των μεγάλων δυνάμεων του παγκόσμιου εμπορίου. Πολλοί μιλούν ήδη για ένα νέο πλέγμα οικονομικών σχέσεων στην Ασία με μεγάλη εσωτερική αλληλεξάρτηση. Ενα πλέγμα που περιλαμβάνει και τη Μέση Ανατολή, τον Καύκασο και την Ανατολική Μεσόγειο και στο οποίο παραγωγικές ατμομηχανές θα είναι η Κίνα, η Ινδία και η Ιαπωνία και ενεργειακό πεδίο η ευρύτερη Μέση Ανατολή. Σε αυτό το πλαίσιο μπορούμε ίσως να κατανοήσουμε καλύτερα την αμερικανική πολιτική στην περιοχή.