ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ και ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Αυταρχικός καπιταλισμός

Του ΑΝΔΡΕΑ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

 Οι εχθροί του καπιταλισμού όταν κινητοποιούνται έχουν πάντα στο μυαλό τους την ελεύθερη αγορά και τον φιλελεύθερο καπιταλισμό. Το οικονομικό σύστημα δηλαδή που κυριάρχησε για χρόνια στη Δύση και έγινε μόνιμο καθεστώς στις ΗΠΑ. Με την παρουσία του Ρόναλντ Ρέιγκαν και της Μάργκαρετ Θάτσερ πήρε δυναμικές ιδεολογικές διαστάσεις και επηρέασε δεκάδες χώρες σε κάθε ημισφαίριο της Γης.

Σήμερα ο καπιταλισμός αρχίζει να έχει εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά. Εχει ριζώσει σε χώρες που απέχουν πολύ από το μοντέλο της δυτικής φιλελεύθερης δημοκρατίας. Πολιτικά συστήματα όπως της Κίνας και της Ρωσίας έχουν ασπασθεί την αγορά, δίχως όμως να έχουν εγκαταλείψει κάποιες από τις αυταρχικές τους ρίζες. Το κοινωνικό συμβόλαιο πάνω στο οποίο έχει στηριχθεί η λειτουργία του δημοκρατικού καπιταλισμού δεν έχει επιβιώσει αλώβητο. Η απόλυτη ελευθερία του λόγου και η πρόσβαση σε κάθε μέσο, η αδέσμευτη χρήση των όποιων ατομικών επιλογών και η αξιοποίηση κάθε τρόπου ζωής, που αποτελούσαν πάντα το υπόστρωμα του καπιταλισμού, έχουν σοβαρά κλονισθεί. Η «πειθαρχημένη δημοκρατία» που πρεσβεύει  το καθεστώς Πούτιν στη Ρωσία και η λεγόμενη «σοσιαλιστική οικονομία της αγοράς», η κρατικός καπιταλισμός, που μοντέλο του είναι η Κίνα, δεν υπακούουν στο σχήμα του κοινωνικού συμβολαίου που ενεπνεύσθη ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ.

Είναι φανερό πλέον πως ο καπιταλισμός ενώ έχει κατατροπώσει όλα τα αντίπαλα οικονομικά συστήματα δεν έχει εν τούτοις εξασφαλίσει την επιβίωση των φιλελεύθερων δημοκρατιών. Ακόμα και σε χώρες της Δύσης, ενώ η οικονομία της αγοράς συνεχίζει να θριαμβεύει, μαζί της κυριαρχούν πια αυταρχικότερα πολιτικά συστήματα. Η Πολωνία, η Ουγγαρία η Σλοβακία καθώς και πολλές πολιτικές παρατάξεις σε άλλες χώρες (Γαλλία, Γερμανία, Αυστρία, Σουηδία λ.χ.) υποστηρίζουν επιλογές λαϊκίστικες που είναι δημοκρατικές μεν αλλά όχι και φιλελεύθερες. Ο αυταρχισμός καλπάζει. Χρειάζεται εγρήγορση.

Σε ένα εξαιρετικό τελευταίο του βιβλίο ο οικονομολόγος Μπράνκο Μιλάνοβιτς, γνωστός από τη δουλειά του για τα ζητήματα που προκαλεί η ανισότητα στις δυτικές κοινωνίες, εξηγεί γιατί είμαστε πια όλοι καπιταλιστές σήμερα («Capitalism, Alone», 2019). 

Επισημαίνει όμως ταυτόχρονα πως ενώ στη Δύση η οικονομία της αγοράς υφίσταται πιέσεις λόγω εισοδηματικών ανισοτήτων και υπερβολών των οικονομικά ισχυρών στρωμάτων, σε άλλες περιοχές – όπως η Κίνα – επικρατεί ένας αυταρχικός καπιταλισμός που κινδυνεύει από τη διαφθορά και την κοινωνική αναταραχή.

Αξίζει να αναρωτηθεί κανείς...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΚΑΤΣΑΠΛΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Απλά μαθήματα καπιταλισμού στο πεζoδρόμιο από τον Πιτερ Σιφ

 

ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΚΑΤΣΑΠΛΙΑΔΕΣ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Η άλλη πλευρά της Γκλασκώβης

Του Δημήτρη Μακροδημόπουλου

Ο Ζακ Ρανσιέρ είχε γράψει για τη σχέση κυβερνώντων και κεφαλαίου: «Η κάποτε σκανδαλώδης θέση του Μαρξ ότι οι κυβερνήσεις είναι απλώς οι ατζέντηδες του διεθνούς κεφαλαίου αποτελεί σήμερα πασιφανές γεγονός στο οποίο συμφωνούν οι “φιλελεύθεροι” και οι “σοσιαλιστές”». Με αυτή τη λογική, που επιβεβαιώνεται με την πολιτική του νεοφιλελευθερισμού που ασπάζονται ευλαβικά οι κυβερνήσεις, τίθεται εύλογα το ερώτημα αν οι ηγέτες των κρατών που συνέρρευσαν στη Γλασκώβη  επιδιώκουν να προτάξουν το μέλλον του πλανήτη που αμφισβητεί η κλιματική αλλαγή, σύμφωνα με όσα μας βομβαρδίζουν μέσα από τα ΜΜΕ, ή να δώσουν διέξοδο στα αδιέξοδα του κεφαλαίου. Διότι με τις τεράστιες επενδύσεις και την αλλαγή του παραγωγικού μοντέλου, τη “δημιουργική καταστροφή”, που θα δρομολογηθούν στο όνομα της κλιματικής αλλαγής, το κεφάλαιο θα απαλλαγεί στο προβλέψιμο μέλλον από την απειλή των κρίσεων υπερσυσσώρευσης.

Γιαυτό το κεφάλαιο, σύμφωνα με τον Ντέιβιντ Χάρβεϊ, περιβλήθηκε τον μανδύα του περιβαλλοντισμού, ως το θεμέλιο που νομιμοποιεί τον περιβαλλοντισμό των μεγάλων επιχειρήσεων του μέλλοντος. Με αυτό τον τρόπο μπορεί να κυριαρχεί στον οικολογικό λόγο καθορίζοντας τη φύση με τους δικούς του όρους και να διαχειρίζεται την αντίφαση ανάμεσα στο κεφάλαιο και στη φύση σε όφελος των δικών του ταξικών συμφερόντων. 

Αυτό είναι ολοφάνερο στην περίπτωση της χώρας μας: Μια χώρα που δεν μπορεί να θρέψει τα παιδιά της και τα διώχνει μαζικά μετανάστες στο εξωτερικό, αποφάσισε να προηγηθεί της Γερμανίας στην απολιγνιτοποίηση και να αξιοποιήσει τα κεφάλαια του Ταμείου Ανάπτυξης όχι σε παραγωγικούς τομείς που θα ανέκαμπταν τις μεταναστευτικές ροές αλλά σε τομείς επιλογών του ευρωπαϊκού κεφαλαίου με προεξάρχουσα την κλιματική αλλαγή.

Κυρίως όμως η εμμονική επίκληση της κλιματικής αλλαγής από τις κυβερνήσεις αποσκοπεί να επικαλύψει τις συνέπειες της νεοφιλελεύθερης πολιτικής που εφαρμόζουν. Τα πάντα αποδίδονται στην κλιματική αλλαγή και όχι στη νεοφιλελεύθερη πολιτική τους. 

Έφταιγε η κλιματική αλλαγή για την έκταση των καταστροφών  στη βόρεια Εύβοια και σε περιοχές της Αττικής και όχι ότι  η κυβέρνηση διέθεσε μόλις 1,7 εκ. ευρώ για έργα αντιπυρικής θωράκισης (δασική οδοποιία, αντιπυρικές ζώνες) για όλη της Ελλάδα, ούτε προέβη στην αγορά  εναερίων μέσων πυρόσβεσης, ούτε καν ανανέωσε τη σύμβαση 5000 πυροσβεστών για τη στελέχωση της πυροπροστασίας δασών;  

Διότι ενώ διέθεσε για την πυροπροστασία της χώρας το ασήμαντο ποσό του 1,7 εκ. ευρώ, διέθεσε 308 εκ. ευρώ στην Fraport και την εταιρεία διαχείρισης του Ελ. Βενιζέλος, διέθεσε 30 εκ. ευρώ σε κλινικάρχες, 82 εκ. στα ΜΜΕ, 120 εκ. στην Aegean κοκ. επικαλούμενη την πανδημία.

Δεν προκαλεί εντύπωση η καθημερινή ενασχόληση των ΜΜΕ με την κλιματική αλλαγή; 

Γιατί αξιοποιείται η απειλή της κλιματικής αλλαγής ως φόβητρο; 

«[Θα] πρέπει, μας λέει ο Ζίγκμουντ Μπάουμαν, να ενισχυθεί ή τουλάχιστον να δραματοποιηθεί [το θέμα της προσωπικής ασφάλειας] σε τέτοιο βαθμό, ώστε να εμπνεύσει ένα επαρκές επίπεδο φόβου και την ίδια στιγμή να υπερβεί σε βαρύτητα, να επισκιάσει και να υποβιβάσει σε δευτερεύουσα θέση την οικονομικά παραγόμενη ανασφάλεια». που προκαλεί ο νεοφιλελευθερισμός.

Αναμφισβήτητα τα πάντα έχουν αλλάξει και αλλάζουν ραγδαία σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο με όχημα την εκθετική ανάπτυξη της τεχνολογίας επηρεάζοντας το περιβάλλον και το κλίμα. Η αστυφιλία, η βιομηχανία, οι μεταφορές, οι μετακινήσεις. Το ζήτημα είναι κατά πόσο η φύση ενσωματώνει αυτές τις αλλαγές. Εκεί εστιάζεται το πρόβλημα. 

Απαντώντας σε αυτό, ο Ντέιβιντ Χάρβεϊ στις «Δεκαεφτά αντιφάσεις του κεφαλαίου», στην αντίφαση που αφορά τη σχέση του κεφαλαίου με τη φύση, χαρακτηρίζει...

 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΘΡΗΣΚΕΙΑ - ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Θρησκεία και καπιταλισμός

 

Toυ ΑΝΔΡΕΑ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

Για πολλούς ο ρόλος της θρησκείας στην ανάπτυξη και εξέλιξη των διαφορετικών οικονομικών συστημάτων είναι ασήμαντος. Δεν πρέπει όμως να ξεχνάμε πως η θρησκεία χτίζει γύρω της ένα σύστημα ηθικών και κοινωνικών αξιών που καθορίζουν συμπεριφορές καθώς και την αντίληψη των ανθρώπων για το μέλλον και για την πορεία του κόσμου. Στο πλαίσιο αυτό ο τρόπος οργάνωσης της οικονομίας και ο τρόπος που οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν την εργασία και τη στάση τους απέναντί της είναι θεμελιώδους σημασίας και δεν βρίσκεται μακριά από τη στάση τους απέναντι στις ηθικές αξίες και στον τρόπο που βλέπουν τη ζωή. Η θρησκεία λοιπόν δεν μπορεί να βρίσκεται έξω από τις αντιλήψεις μιας κοινωνίας για το μέλλον της και για το πώς θα πρέπει να δουλέψει για να το πετύχει. Γι’ αυτό και δεν μπορεί η θρησκεία και οι αντιλήψεις και οι αξίες που προέρχονται από αυτήν να μη σχετίζονται με τους κανόνες που διέπουν την οικονομία κάθε χώρας.

Ο Max Weber πρώτος απ’ όλους επεσήμανε πως οι καλβινιστικές αντιλήψεις που κυριαρχούσαν σε ορισμένες κοινωνίες έπαιξαν κυρίαρχο ρόλο στην ανάπτυξη του καπιταλισμού. Η λογική της σκληρής δουλειάς και της αφοσίωσης σε κάποιο στόχο έκανε τους ανθρώπους να πασχίζουν για τη δημιουργία και να αισθάνονται τη μεγαλύτερη δικαίωση και ικανοποίηση, ακόμη κι απέναντι στον Θεό, αν πετύχαιναν στους οικονομικούς τους στόχους.  

Ο εξαίρετος αμερικανός καθηγητής Michael Novak, στο βιβλίο του «The Spirit of Capitalism» εμβάθυνε περισσότερο στο ζήτημα. Στην ανάλυσή του επισημαίνει πως η προτεσταντική αντίληψη της ευλογίας του Θεού μπορεί να πραγματοποιηθεί σ’ αυτή τη ζωή κι όχι στην επόμενη. Εφόσον ο πιστός ακολουθεί τη χρηστή ζωή της σκληρής δουλειάς, της αφοσίωσης στο καθήκον και της αντίστασης στους λογής πειρασμούς και παλινδρομήσεις θα φθάσει στην οικονομική επιτυχία, που αποτελεί και θέλημα του Θεού. Η οικονομική επιτυχία λοιπόν και η ευτυχία αποτελούν αποδείξεις της ευλογίας του Θεού και σε αυτήν τη ζωή. Η αποτυχία, από την άλλη και η έκλυτη ζωή είναι δείγμα αποστροφής του Θείου κι απόδειξης, από αυτήν ακόμα τη ζωή, πως η θεία χάρη έχει εγκατελείψει κάποιον.  

Το άγχος λοιπόν της επιτυχίας σε αυτή τη ζωή με στήριγμα τις προσωπικές του δυνάμεις αποτελεί την κινητήριο δύναμη του καπιταλισμού που οδήγησε σε επιτυχίες τις περισσότερες προτεσταντικές κοινωνίες.

Ολα αυτά σε αντίθεση με τον καθολικισμό που μιλούσε για τη μετά τον θάνατο δικαίωση κι ευλογούσε τους φτωχούς και δυστυχισμένους. Ο Novak αντιπαραθέτει τον πλούτο και την ανάπτυξη της Βόρειας Αμερικής με την υπανάπτυξη και τη δυστυχία της Καθολικής Νότιας και Κεντρικής. Ενα άλλο παράδειγμα του δυναμισμού που έφερε στις οικονομίες ο προτεσταντισμός φαίνεται από την εξέλιξη των ευρωπαϊκών πόλεων και την κοινωνική κινητικότητα που σημειώνεται στις δομές τους. Στον προτεσταντικό Βορρά δεκάδες καινούργιες πόλεις αναδείχθηκαν με διαφορετικές οικογένειες να παίρνουν στα νεότερα χρόνια τα ηνία της οικονομίας και της κοινωνίας. Αντίθετα στον Καθολικό κόσμο υπήρξε σχετική στασιμότητα. Τα ίδια μεγάλα αστικά κέντρα του Μεσαίωνα αναπτύχθηκαν κι αναδείχθηκαν κορυφαία κέντρα μέχρι και τις ημέρες μας. Το ίδιο περίπου έγινε και με τις οικογενειακές δυναστείες που παρέμειναν στα πράγματα για πολλές γενεές.

Ο Milton Friedman, από τους διασημότερους φιλελεύθερους οικονομολόγους, ενδιαφέρθηκε για την επίδραση της θρησκείας στην οικονομική σκέψη. Και κατέληξε πως μια παραλλαγή του καλβινισμού, που έδινε ιδιαίτερη έμφαση στην ελεύθερη ανθρώπινη επιλογή και δράση, επηρέασε αποφασιστικά τον Adam Smith. Ο σκώτος αυτός θεωρητικός υποστήριξε τη σημασία της διαδικασίας λήψης αποφάσεων των ατόμων και την ικανότητα της αγοράς, σαν τελικού αξιολογητή αυτών των αποφάσεων, να οδηγεί σε βελτίωση της ζωής και της τύχης των ανθρώπων. Κι ο Paul Johnson στο «Enemies of Society» (1977) υποστηρίζει πως η δυτική κοινωνία αναπτύχθηκε ηθικά και οικονομικά στη βάση των αρχών του χριστιανισμού. Αυτή τώρα καταστρέφεται από τη «φασιστική αριστερά». Ενός στρατού δηλαδή διανοουμένων που απομακρυσμένοι από τις χριστιανικές αρχές έχουν υιοθετήσει το δόγμα της πολυπολιτισμικότητας και της εκκοσμικευμένης ζωής. Και προβλέπει πως αυτή η απομάκρυνση μπορεί να οδηγήσει στην πτώση των κοινωνιών αυτών.

Είναι φανερό πως...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Ο καπιταλισμός και η επιθυμία ως ενόρμηση

Γράφει ο Δημήτρης Τσαρδάκης

Διδάκτωρ φιλοσοφίας και ομότιμος καθηγητής του πανεπιστημίου Πατρών.

Ο καπιταλισμός είναι το κοινωνικο-οικονομικό σύστημα που επικράτησε στον πλανήτη κυρίως μετά τον 17ο αιώνα, μολονότι, και επί της ουσίας, ο καπιταλισμός έχει τις ρίζες του στον πρώτο φράχτη. Όταν, λοιπόν, ο άνθρωπος άρχισε να κατοικεί σε μία ορισμένη περιοχή, χώρισε τη γη σε αγροτεμάχια και έτσι γεννήθηκε η ιδιοκτησία που αποτελεί τη μήτρα του καπιταλισμού. Έκτοτε, ο άνθρωπος γίνεται παραγωγός και διαχειριστής του παραγόμενου προϊόντος-πλούτου, άρα γίνεται "καπιταλιστής", με την ευρύτερη έννοια του όρου.  

Στη σημερινή κατάσταση η καπιταλιστική libido στηρίζεται στην επιθυμία και στην ανάγκη. 

Η επιθυμία ως ενόρμηση είναι το κίνητρο που καθορίζει την ιεραρχική δομή του παραγόμενου προϊόντος-πλούτου. Έτσι, ο άνθρωπος γίνεται ο ρυθμιστής της ζωής του, προκειμένου να ικανοποιεί τις αναδυόμενες ανάγκες του συστήματος που είναι και δικές του ανάγκες.

Η επιθυμία βρίσκεται πίσω από κάθε ανάγκη και δεν υπάρχει ένα μέτρο ή ένα κριτήριο που να καθορίζει ποια ανάγκη πρέπει να ικανοποιηθεί και ποια όχι. Ο κύκλος των αναγκών διευρύνεται στον βαθμό που ο καπιταλισμός αναπαράγεται, προκειμένου να καταστήσει το σύστημα ικανό να επιβιώσει.  

Η επιθυμία είναι η επικρατέστερη ενόρμηση του ανθρώπου και δηλώνει την κατάσταση στην  οποία ο οργανισμός κινητοποιείται, προκειμένου να ικανοποιήσει όλο και περισσότερες ανάγκες. Ένα σούπερ μάρκετ μπορεί να μας δώσει μία γενική εικόνα περί του συστήματος αναγκών του ανθρώπου.  

Ο καπιταλισμός, ως το κυριότερο σύστημα αναπαραγωγής αναγκών, επιβιώνει επειδή ακριβώς έχει την ικανότητα να τροποποιεί και να διευρύνει συνεχώς το σύστημα αναγκών του ανθρώπου. Δεν υπάρχει τρόπος να ικανοποιηθούν όλες οι ανάγκες του ανθρώπου.  Άλλωστε, το ίδιο το καπιταλιστικό σύστημα θα είχε καταστραφεί,  αν υπήρχε ένα τέλος στο σύστημα αναγκών του ανθρώπου. Ας πάρουμε ως παράδειγμα το αυτοκίνητο. Κάθε χρόνο ένα καινούριο μοντέλο κάνει την εμφάνισή του στις βιτρίνες και στις εκθέσεις του αυτοκινήτου. Συγχρόνως, πρέπει να σκεφτούμε πόσα επαγγέλματα ζούνε γύρω από την παραγωγή και πώληση του αυτοκινήτου.  Οι διαφημιστικές και ασφαλιστικές εταιρίες, τα συνεργεία των αυτοκινήτων, η διακίνηση της βενζίνης και του πετρελαίου, τα λάστιχα και ένα πλήθος άλλων επαγγελμάτων γύρω από το αυτοκίνητο, την αγορά και τη συντήρησή του.

Ο καπιταλισμός είναι το σύστημα, το οποίο επιβιώνει και συνεχώς διευρύνεται όσο το σύστημα των αναγκών διευρύνεται ομοίως. Δίπλα σε κάθε επιθυμία και ανάγκη εξακτινώνεται ένα σύνολο από ψευδαισθήσεις και φαντασιώσεις του ανθρώπου. Όταν μία ανάγκη δεν μπορεί να ικανοποιηθεί, τότε ο άνθρωπος κινητοποιεί τις ψευδαισθήσεις τις οποίες ανασύρει από το υποσυνείδητο, προκειμένου να λύσει τη διαφωνία ή ασυμφωνία με την πραγματικότητα. Γύρω από το άτομο-καταναλωτή γεννιέται μία δέσμη από ψευδαισθήσεις, διαφωνίες ή ασυμφωνίες με το περιβάλλον και τότε πρέπει να κινητοποιήσει τον μηχανισμό ικανοποίησης των αναγκών, με τρόπο που να εξισορροπήσει τυχόν εκκρεμότητες.  Αλλά το ‘’παιχνίδι’’  της ικανοποίησης αναγκών δεν έχει τέλος και αυτό είναι σύμφυτο στην φιλοσοφία του καπιταλιστικού συστήματος παραγωγής. Στον καπιταλισμό οι άνθρωποι ζούνε για να καταναλώνουν, που σημαίνει διεκδικούν την ιδιότητα του καταναλωτή και αυτό γίνεται ένα με το αίτημα για περισσότερη δύναμη και εξουσία. Στο ερώτημα του Erich Fromm να "έχεις ή να είσαι" υπερτερεί το "να έχεις" για να μπορείς "να είσαι" συγχρόνως.

Στο παράδειγμα της τεχνολογίας, εδώ και δύο αιώνες,  εξυφαίνεται  ένας μύθος ότι  η σωτηρία του ανθρώπου θα έλθει μέσα από την τεχνολογία και την επιστήμη. Αυτή η προσέγγιση είναι μονομερής, διότι δεν υπάρχει ένα συγκεκριμένο μέτρο που να μετράει την ευτυχία του ανθρώπου. Αντίθετα, στον καπιταλισμό όσο πιο πολλά κατέχει ο άνθρωπος τόσο πιο πολλά του λείπουν.

Διαφορετικά δεν θα μπορούσε να υπάρχει ως καταναλωτής.  

Κάθε "μετάβαση" από ένα επίπεδο ανάπτυξης του πολιτισμού σε ένα ανώτερο, συνοδεύεται με ένα πλήθος νέων αναγκών.  

Αυτό σημαίνει ότι... η τεχνολογία δεν πέφτει από  τον ουρανό. Αυτή είναι ικανή συνθήκη για την ικανοποίηση και τροποποίηση των πιο ενδοτικών αναγκών. 

Είναι προφανές ότι οι άνθρωποι δεν γεννιούνται για να καταναλώνουν προϊόντα του πολιτισμού. Ωστόσο, το ίδιο το καπιταλιστικό σύστημα έχει όλους τους μηχανισμούς αναπαραγωγής των αναγκών, υπό την έννοια ότι αυτή είναι η δομική σύσταση του ίδιου του συστήματος. Ενδεχομένως, δεν θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για μία ανθρώπινη φύση προορισμένη για  να καταναλώνει προϊόντα του πολιτισμού.  Αυτό όμως συμβαίνει, γιατί...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ: Μήπως οι «εταιρείες εξαγορών ειδικού σκοπού» (SPACs) αποτελούν σημάδι πως ζούμε τα..."ύστερα" του καπιταλισμού?

Του Jared Dillian / Bloomberg

Το 2017, η ατάκα περί "ύστερου καπιταλισμού" ανθούσε στο Twitter. Εκείνη την εποχή, το περιοδικό The Atlantic ερεύνησε την προέλευση και τη χρήση της φράσης και διαπίστωσε ότι χρησιμοποιείτο για να περιγράψει τις υπερβολές που προκύπτουν στο πλαίσιο  μιας οικονομίας ελεύθερης αγοράς - όπως μια μαργαρίτα που κοστολογείται 1.200 δολάρια σε ένα μπαρ - και υποδηλώνουν ότι η κατάρρευσή της πλησιάζει. 

Δεν είναι ότι αυτοί που "έπαιξαν" τότε με την συγκεκριμένη φράση είχαν λάθος, απλά ίσως το έπραξαν "λίγο" πρόωρα.

Ένα πρόσφατο παράδειγμα "ύστερου καπιταλισμού" πιθανόν να είναι η ιστορία της φρενίτιδας γύρω από την GameStop και η ιδέα ότι είναι λογικό να αποσυνδέεται η τιμή μιας μετοχής από την υποκείμενη αξία της επιχείρησης την οποία αντιπροσωπεύει. 

Ή ο πολλαπλασιασμός των SPAC, που είναι η πιο πρόσφατη έκδοση των εταιρειών "ανοικτής επιταγής". 

Ή τα μη ευκόλως ανταλλάξιμα και διαιρετά tokens (NFT), με τα οποία οι εκατομμυριούχοι του χώρου των κρυπτονομισμάτων ανακυκλώνουν τα κέρδη τους σε κομμάτια ψηφιακής τέχνης.

Τυχαίνει να μου αρέσει ο καπιταλισμός. Μπορώ να αποκτήσω σχεδόν οτιδήποτε θέλω και να το βλέπω να παραδίδεται στην πόρτα μου σε 48 ώρες χάρη στον καπιταλισμό.  

Μια οικονομία ελεύθερης αγοράς σημαίνει ότι, όταν πηγαίνετε στο σούπερ μάρκετ για να αγοράσετε μια γαλοπούλα για το δείπνο των Ευχαριστιών, υπάρχουν εκατοντάδες εναλλακτικές μεταξύ των οποίων μπορείτε να επιλέξετε. Σημαίνει επίσης ότι μπορείτε να ξοδέψετε λιγότερα από 100 δολάρια για μια τηλεόραση που κατασκευάστηκε στο εξωτερικό ή ότι εκατομμύρια ώρες ψυχαγωγίας διατίθενται έναντι 14 δολαρίων τον μήνα - ακόμη και δωρεάν σε ορισμένες περιπτώσεις.

Όταν ο καπιταλισμός λειτουργεί σωστά, το χρήμα κατανέμεται στις πλέον παραγωγικές χρήσεις, ωφελώντας την κοινωνία στο σύνολό της.  

Σίγουρα, υπήρξαν περίοδοι στην ιστορία όταν το κεφάλαιο κατανεμήθηκε σε μη παραγωγικές χρήσεις. Αυτό συμβαίνει συνήθως στην κορυφή των οικονομικών κύκλων, όταν κάθε επενδυτική ευκαιρία φαντάζει ελκυστική, καθώς και στο κάτω μέρος των κύκλων, όταν καμία δεν μοιάζει θελκτική.

 Ο καπιταλισμός είναι μια διαδικασία πειραματισμού, με τις αποτυχίες να τιμωρούνται, τις επιτυχίες να ανταμείβονται και τα διδάγματα να παρέχονται ανελλιπώς. 

Λειτουργεί ακριβώς επειδή δεν είναι προγραμματισμένος και προσχεδιασμένος.

Το πρόβλημα πλέον είναι ότι δεν υπάρχουν αποτυχίες από τις οποίες κάποιος να μπορεί να τιμωρηθεί ή να μάθει το μάθημά του. Λόγω των ενεργειών που ανέλαβαν η ομοσπονδιακή κυβέρνηση των ΗΠΑ και η ομοσπονδιακή κεντρική τράπεζα της χώρας (Federal Reserve) προκειμένου να πλημμυρίσουν την οικονομία με μετρητά - ένα μέτρο της προσφοράς χρήματος αυξήθηκε κατά 3,82 τρισεκατομμύρια δολάρια πέρυσι ή κατά 25%, σε 19,1 τρισεκατομμύρια δολάρια - δεν υπάρχουν καν οι κλασσικές συγκυριακές αποτυχίες κατά τη διάρκεια της πανδημίας.

Το πρόγραμμα παροχής ρευστότητας στα εταιρικά ομόλογα από πλευράς της Fed σήμανε ότι οι χρεοκοπίες επιβραδύνθηκαν σχεδόν ολοκληρωτικά, παρά την κατάρρευση της ζήτησης στην ευρύτερη οικονομία και τις τεράστιες διαταραχές στις αλυσίδες εφοδιασμού. Τα ποσοστά της καταναλωτικής πίστης στην πραγματικότητα αυξήθηκαν κατά τη διάρκεια της ύφεσης και οι πτωχεύσεις προσώπων και νοικοκυριών μειώθηκαν.

Η ποσότητα του χρήματος σε κυκλοφορία αυξήθηκε το τελευταίο έτος με τον μεγαλύτερο ρυθμόαπό το 1971

Ο οικονομικός κύκλος έχει σχεδόν εξαλειφθεί μέσω παρατεταμένων περιόδων εξαιρετικά χαλαρών νομισματικών πολιτικών και αρνητικών πραγματικών επιτοκίων. Αυτό που κάποτε ήταν ένας τυπικός επιχειρηματικός κύκλος με διαδοχικές ανθίσεις και υφέσεις έχει μετατραπεί σε μια μακρά, διαρκή "έκρηξη", που διακόπτεται από περιστασιακές κρίσεις των κεφαλαιαγορών. Το ακαθάριστο εγχώριο προϊόν των ΗΠΑ βυθίστηκε σε ετήσια βάση κατά 31,4% το β’ τρίμηνο του 2020, με την πανδημία να έχει αναλάβει τα ηνία, ωστόσο ανέκαμψε σε ποσοστό 33,4% το γ’ τρίμηνο.

 

Η εκτίναξη της οικονομίας ήταν τόσο ταχεία όσο και η βύθισή της στην αρχή της πανδημίας

Αποτρέπουμε το κάτω μέρος του κύκλου από το να συμβεί, άρα και την φυσική κάθαρση από τις υπερβολές που προκύπτουν. Δεν μπορείς να έχεις καπιταλισμό χωρίς αποτυχίες και χρεοκοπίες, γιατί κανείς δεν θα μαθαίνει σκληρά το μάθημα από τα παθήματά του. Αντ' αυτού, προωθούμε την υπερεπένδυση, η οποία οδηγεί στις κακές επενδυτικές επιλογές. Και παραδείγματα κακής επένδυσης στην τρέχουσα οικονομία διαθέτουμε άπειρα.

Ίσως το καλύτερο παράδειγμα ύστερου καπιταλισμού σήμερα είναι το κύμα οχημάτων εξαγορών ειδικού σκοπού ή SPAC. Τους δίνετε τα χρήματά σας σε μια αρχική δημόσια προσφορά (IPO) και εκείνες υπόσχονται να τα χρησιμοποιήσουν για εξαγορές εταιρειών κάποια στιγμή στο μέλλον.

Περίπου 300 SPAC ιδρύθηκαν και εισήχθησαν το προηγούμενο τρίμηνο σε χρηματιστήρια στις ΗΠΑ, συγκεντρώνοντας σχεδόν 100 δισεκατομμύρια δολάρια - περισσότερα απ’ όσα συγκέντρωσε ο κλάδος μέσα σε ολόκληρο το 2020, σύμφωνα με το Bloomberg News. Ο ειδησεογραφικός οργανισμός σημειώνει ότι τόσο μακρά είναι η "αλυσίδα" των SPAC που σπεύδουν στην αγορά που τραπεζίτες, δικηγόροι και ελεγκτές απορρίπτουν ορισμένες, προκειμένου να προλαβαίνουν να ανταποκρίνονται στα αιτήματα των υπολοίπων.

Οι μετοχές των SPAC ξεπερνούν εύκολα σε απόδοση τον γενικό δείκτη S&P 500

Δεν έχω σκοπό να απαξιώσω τις SPAC, επειδή κι αυτές εξυπηρετούν έναν οικονομικό σκοπό: η διαδικασία μιας IPO είναι "δυσκίνητη" και οδηγεί τις εταιρείες να εισάγονται στο χρηματιστήριο με υπερυψηλές αποτιμήσεις, με ελάχιστα περιθώρια κερδών για τους ιδιώτες μικροεπενδυτές.

Οι SPAC έχουν "εκδημοκρατίσει" τη διαδικασία άντλησης κεφαλαίων και επιτρέπουν στους μικροεπενδυτές να αγοράζουν εταιρείες νωρίς στον κύκλο ανάπτυξής τους.  

Υπάρχουν μερικές υπέροχες SPAC εκεί έξω, αλλά υπάρχουν επίσης και πολλά σκουπίδια. Οι "SPAC των σελέμπριτι" είναι ένα νέο φαινόμενο, με SPAC να έχουν ιδρυτές όπως ο τέως πρόεδρος της Βουλής των Αντιπροσώπων των ΗΠΑ, Ρεπουμπλικανός Paul Ryan, ο πρώην παίκτης του αμερικανικού ποδοσφαίρου  και "μαχητής" της κοινωνικής δικαιοσύνης Colin Kaepernick, ακόμη και ο κιθαρίστας Sammy Hagar. Δεν είναι κάτι που το βλέπει κανείς όταν η αγορά είναι στα "κάτω" της.

Ορισμένοι ισχυρίζονται ότι με την κατάργηση του "κανόνα του χρυσού" στις αρχές της δεκαετίας του 1970 και με την υιοθέτηση ενός ευέλικτου νομισματικού "κανόνα", έχουμε επιμηκύνει και εξομαλύνει τον επιχειρηματικό κύκλο, οδηγούμενοι σε μεγαλύτερη ευημερία.

Ίσως, αλλά...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Από την επανάσταση στο "βαρελάδικο"

Γράφει ο  Δημήτρης Τσαρδάκης
Διδάκτωρ φιλοσοφίας και ομότιμος καθηγητής του πανεπιστημίου Πατρών.   

Όλες οι εξελίξεις δείχνουν ότι η ανθρωπότητα προσάραξε σε ένα "συνεχές αδιέξοδο" και μοιάζει, πλέον, να ακολουθεί "αυτό που της συμβαίνει". 

Όλα προχωρούν στο δρόμο που έχει χαράξει ο ψηφιακός καπιταλισμός και το ιδεώδες του νεοφιλελευθερισμού, ενώ την ίδια ώρα οι καταναλωτές συνωστίζονται ασθμένως στις βιτρίνες των πολυκαταστημάτων, για να γνωρίσουν τις καινούργιες προσφορές της βιομηχανίας της κουλτούρας και τα ελκυστικά προϊόντα της. Παρά το πολυδιαφημισμένο σοσιαλιστικό αφήγημα της Αριστεράς, για μία "καθαρή" έξοδο από τα μνημόνια, ένα είναι βέβαιο, ότι ο σημερινός κόσμος γίνεται όλο και πιο αδιαφανής και γι΄ αυτό και πιο αβέβαιος, ως προς τις μελλοντικές εξελίξεις και προοπτικές της ελληνικής οικονομίας.  

Ένας μακροχρόνιος προγραμματισμός και μία "άλλη πρόταση" εξόδου από το σημερινό αδιέξοδο των μνημονίων και της οικονομικής ύφεσης, προς το παρόν δεν φαίνεται στον ορατό ορίζοντα. Και ενώ η ανθρωπότητα υποφέρει κάτω από το προαιώνιο σύνδρομο της οριστικής απελευθέρωσης του ανθρώπου από την ανάγκη, βυθίζεται ολοένα και περισσότερο στην αναπότρεπτη ανάγκη για την επιβίωσή της.

Η ιστορία έδειξε τον δρόμο "πλοήγησης" της οικονομίας και ο δρόμος αυτός είναι, πλέον, χωρίς επιστροφή. Η κατάρρευση των καθεστώτων του "υπαρκτού" σοσιαλισμού το 1989, καθώς και η πτώση του τείχους του Βερολίνου, έφεραν τα πάνω-κάτω και προκάλεσαν ένα ιδεολογικό σοκ στον κόσμο, από το οποίο, όπως φαίνεται, δεν έχει συνέλθει ακόμη. Τα μεγάλα επαναστατικά σύμβολα του Λένιν, του Τσε-Γκεβάρα, του Κάστρο κτλ., τα αποκαθήλωσαν οι ίδιοι οι λαοί από το βάθρο της ιστορίας, τα μετέτρεψαν σε προϊόντα της πολιτισμικής βιομηχανίας και σήμερα τα πωλούν ως σουβενίρ στους τουρίστες. Και μολονότι η ανεργία στις 19 χώρες του Ευρώ κυμαίνεται, κατά μέσο όρο, στο 10,4% (στη χώρα μας είναι 21,3%), η ψυχοδυναμική του ψηφιακού καπιταλισμού έχει επινοήσει μία σειρά από ελκυστικές οικονομικές παροχές (δάνεια, εκπτώσεις, πιστωτικές κάρτες, δωρο-επιταγές, τυχερά παιχνίδια κτλ), έτσι ώστε όλο και ευρύτερες μάζες εργαζομένων να βρίσκουν πρόσβαση στα πιστωτικά ιδρύματα και, συνεπώς, στην κατανάλωση των προϊόντων της καπιταλιστικής αγοράς, με ό,τι αυτό συνεπάγεται για την εργασία και την οικονομία.

Στη συνάφεια αυτή, ο κοινωνιολόγος Ulrich Beck μιλάει για ένα "έμφραγμα του εκσυγχρονισμού", το οποίο επικρέμεται ως απειλή ενός γενικού εμφράγματος της φιλελεύθερης οικονομίας της αγοράς. Ο ίδιος κάνει λόγο για την έλευση της "εποχής του ρίσκου", όπου όλο και περισσότεροι άνθρωποι θα ρισκάρουν όλο και περισσότερα. Την ίδια ώρα το παλιό απολυταρχικό μοντέλο οργάνωσης της κοινωνίας παραχωρεί, σταδιακά, τη θέση του στο μετα-νεωτερικό και φιλελεύθερο μοντέλο σκέψης. Οι νέες πολιτικές θεωρίες του Διαφωτισμού –αν εξαιρέσουμε τον μαρξισμό-, προτείνουν την ιδέα ότι, σε κάθε περίπτωση, και παρά τις οικονομικές κρίσεις του καπιταλισμού, μπορεί να υπάρξει σύγκλιση ανάμεσα στο γενικό όφελος της κοινωνίας (δηλαδή στη συλλογική ευημερία) και στο ατομικό κέρδος.

Οι εκσυγχρονιστικές τάσεις των σοσιαλιστών, τόσο στην Ευρώπη όσο και στη χώρα μας, προσχωρούν στην εκδοχή του νεοφιλελεύθερου μοντέλου διαχείρισης της οικονομίας και μετασχηματίζονται σε σοσιαλ-φιλελεύθερες συν-δικτυώσεις. Ενσωματώνουν, δηλαδή, στο ιδεολογικό τους οπλοστάσιο, την λογική της νεοφιλελεύθερης ανταγωνιστικής οικονομίας της αγοράς, την ίδια ώρα που παραμένουν πεισματικά στο μαρξιστικό παρελθόν και ψελλίζουν, ακόμη, τις σοσιαλ-μαρξίζουσες φόρμουλες της αμφισβήτησης του καπιταλισμού. Έτσι, οι μεταλλαγμένοι σοσιαλ-φιλελεύθεροι προσπαθούν να έχουν και τα πρόβατα σωστά και τον λύκο χορτάτο. Και ενώ εξορκίζουν τον καπιταλισμό ως το απόλυτο κακό του κόσμου, την ίδια ώρα ψελλίζουν τσιτάτα για τα ανθρώπινα δικαιώματα, την δημοκρατία και την αλληλεγγύη των λαών. Την ίδια στιγμή διαπραγματεύονται για τους εξοπλισμούς και τις φρεγάτες των λαών, με το επιχείρημα της ενδυνάμωσης της αποτρεπτικής ισχύος της χώρας. 

Σε έναν "σοσιαλ"-καπιταλιστικό κόσμο, όπου ανθίζει το εμπόριο των όπλων και των ναρκωτικών, και μάλιστα με τις ευλογίες των κυβερνήσεων, σε έναν κόσμο όπου τον έχουν μετατρέψει σε ένα απέραστο ναρκοπέδιο, το επαναστατικό όραμα, για την πλήρη απελευθέρωση του ανθρώπου από την εκμετάλλευση, θα πρέπει να περιμένει αρκετά ακόμη. Από την πολιτιστική επανάσταση του Μάο Τσε Τούνγκ (1966), τις σφαγές του Πολ Ποτ στην Καμπότζη (1975-1979) και από εκεί στη σφαγή των φοιτητών στην πλατεία Τιέν Αν Μεν (1989) και την κατάρρευση των καθεστώτων του "υπαρκτού" σοσιαλισμού, το ρολόι της ιστορίας δεν γυρίζει πίσω και μαζί του σάρωσε όλες τις ουτοπικές ιδεολογίες που, για έναν περίπου αιώνα, υπήρξαν το μαρξιστικό "ευαγγέλιο" του μισού πλανήτη.  

Σήμερα ο "σοσιαλ"-φιλελεύθερος καπιταλισμός και η φιλελεύθερη οικονομία της αγοράς, είτε μας αρέσει είτε όχι, κλέβει την παράσταση και μονοπωλεί τις αγορές του πλανήτη.  

Είναι αυτό, απλώς, μία ιστορική συγκυρία ή μήπως ξαφνικά ολόκληρος ο πλανήτης πόθησε τον καπιταλισμό και την ελεύθερη οικονομία της αγοράς; 

Μάλλον συμβαίνει το δεύτερο.

Να θυμίσω εδώ, ότι, κατά τις τελευταίες δεκαετίες, στις αναπτυγμένες βιομηχανικές κοινωνίες, μεταξύ άλλων, λειτουργούν αποτελεσματικά οι λεγόμενοι καταπραϋντικοί και αντι-επαναστατικοί μηχανισμοί χειραγώγησης της ανθρώπινης συνείδησης. 

Η πολιτισμική βιομηχανία της κουλτούρας (βλέπε Horkheimer/Adorno) έχει σαρώσει όλους τους τομείς της εργασίας και της οικονομίας, δίνοντας μεγάλη έμφαση στις καταναλωτικές αξίες προϊόντων, τα οποία, σε κάθε περίπτωση, είναι ελκυστικά, κυρίως δε στους νέους ανθρώπους, και προσιδιάζουν στο ανθρώπινο ψυχογενετικό κίνητρο της απόλαυσης. Το επιβεβαιώνει και ο ιστορικός Eric Hobsbaum, ο οποίος παρατηρεί ότι η κοινή κουλτούρα κάθε αστικοποιημένης χώρας στα τέλη του 20ου αιώνα βασίζεται, κυρίως, στη βιομηχανία της μαζικής ψυχαγωγίας.

Ο κινηματογράφος, η τηλεόραση, η μουσική ροκ, το μαζικό ποδόσφαιρο κτλ., είναι ιδιαίτεροι καπιταλιστικοί μηχανισμοί της μαζικής ψυχαγωγίας και της τελετουργίας των συγκινήσεων. 

  Οι μαζικές συγκεντρώσεις χιλιάδων νέων στα μεγάλα στάδια, όπου προσφέρονται συναυλίες με μουσική ροκ και οι μεγάλοι ποδοσφαιρικοί αγώνες, είναι μία μόνον από τις εκδηλώσεις της μαζικής κουλτούρας του βιομηχανικού καπιταλισμού. 

Να θυμίσω εδώ, ότι...

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Στο τέλος, θα νικήσει ο μαρξισμός κεφαλαίου;

ΠΡΟΣΕΞΤΕ ΤΟ...

Atlantico.fr

 Για να γράψουμε την ιστορία των τελευταίων 30 ετών, πρέπει να κάνουμε ένα βήμα πίσω. Η Δύση χαιρέτισε την πτώση του σοβιετικού κομμουνισμού· αλλά μπορεί να είναι σήμερα η ίδια αιχμάλωτη μιας παραφυάδας του μαρξισμού, την οποία θα έχει πολύ μεγαλύτερη δυσκολία να ξεφορτωθεί από ό, τι όταν αντιμετώπιζε τον κομμουνισμό από την άλλη πλευρά του σιδηρού παραπετάσματος. Έχουμε πράγματι δημιουργήσει ένα σύστημα που μπορούμε να αποκαλέσουμε «μαρξιστικό καπιταλισμό».

Στην αρχή, φυσικά, υπάρχει η αποδοχή μιας κινεζικής ιδιαιτερότητας, η οποία  νομιμοποιούσε τη διατήρηση του κινεζικού κομμουνιστικού κόμματος στην εξουσία, ενώ επιθυμούσαμε την εξαφάνιση των κομμουνιστικών κυβερνήσεων στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη. Αντί να αντιμετωπίζουμε την εξουσία του Πεκίνου με την ίδια απόσταση με αυτήν της Μόσχας, αποφασίσαμε να αναπτύξουμε τις οικονομικές σχέσεις μαζί του. Γνωρίζω πολύ καλά ότι αυτές οι σχέσεις ξεκίνησαν από τον Ρίτσαρντ Νίξον τη δεκαετία του 1970, για χάρη μιας ισορροπίας δυνάμεων εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης. Αλλά ήδη από τη δεκαετία του 1980, υπήρχαν πηγές ανισορροπίας, παράδειγμα όταν οι αμερικανικές υπηρεσίες μοιράζονταν περισσότερες πληροφορίες με τους Κινέζους ομολόγους τους παρά με τους Ευρωπαίους. Και μετά, αφού έπεσε το σοβιετικό καθεστώς, δεν υπήρχε δικαιολογία για την ανάγκη ισχυρότερης συμμαχίας με την Κίνα. Αλλά οι κυβερνήσεις μας έκλεισαν τα μάτια στην καταστολή του 1989 – η πλατεία Tian An Men, η οποία δεν ήταν παρά η κορυφή του παγόβουνου. Και δημιούργησαν μια εμπορική, βιομηχανική και οικονομική σχέση με την Κίνα, αδιανόητη. Αυτό επέτρεψε στην Κίνα να έχει τεράστια αποθέματα δολαρίων και να γίνει το βιομηχανικό εργαστήριο της Δύσης. Αυτό όχι μόνο ενθάρρυνε την μεταφορά θέσεων εργασίας, τη νομισματική και χρηματοπιστωτική άνεση, αλλά νομιμοποίησε την ιδέα ότι ο καπιταλισμός θα μπορούσε να συνυπάρχει με ένα μόνο κόμμα με ολοκληρωτικές τάσεις, που έχει καταδικάσει τις υπερβολές του Μαοϊσμού αλλά ποτέ δεν εγκατέλειψε τον ιδεολογικό πυρήνα του μαρξισμού. Ίσως ο Λένιν το είχε σκεφτεί με τη ΝΕΠ, τη νέα οικονομική πολιτική που δεν είχε χρόνο να εφαρμόσει πριν από το θάνατό του το 1924, αλλά οι Κινέζοι συνειδητοποίησαν την πρώτη παραλλαγή του «μαρξιστικού καπιταλισμού», με την ενθάρρυνση της Δύσης.

    Γνωρίζοντας το κύρος που είχε ο Μαρξισμός στη Δύση καθ’ όλη τη σοβιετική περίοδο, δεν ήταν εξαιρετικά επικίνδυνο να καλλιεργηθεί μια καινούρια περιπέτεια; 

Όμως οι δυτικοί συντηρητικοί δεν κατάλαβαν τι συνέβαινε στο σπίτι τους. Με πρόσχημα ότι πολλοί εκπρόσωποι της γενιάς του 1968 ασχολήθηκαν με πάθος με τον Σολζενίτσιν, πίστεψαν ότι ο μαρξισμός είχε εκριζωθεί στη Δύση. Αυτό γιατί ξεχάσαμε ότι το 1968 έγινε βέβαια εναντίον του Στάλιν αλλά στο όνομα Τρότσκι, του Μάο ή … του Μαρξ. 

Ο Μαρξ δεν μετέτρεψε σε ύμνους τον θαυμασμό του για τη δύναμη του καπιταλισμού; 

Δεν είναι ο αυθεντικός Μαρξ αυτός που ωθεί τον καπιταλισμό να φτάσει ως το άκρο της λογικής του, να εξαλείψει οριστικά τον παλιό κόσμο, προτού καταστραφεί και παραχωρήσει τη θέση του στον κομμουνισμό; 

Και αυτό δεν είναι που ενστερνίστηκε η γενιά του 1968;  

Προφανώς ανεξάντλητο χρήμα, πανταχού παρούσα χρηματοδότηση, η ευρύτερη δυνατή απορρύθμιση των αγορών, απόλυτα ελεύθερο εμπόριο, αναζήτηση εργασίας στην καλύτερη τιμή, είτε μέσω ανεξέλεγκτης μετανάστευσης ή μετεγκατάστασης βιομηχανικών θέσεων εργασίας: για τρεις δεκαετίες , η Δύση ώθησε στα άκρα τη λογική ενός συστήματος του οποίου ο πνευματικός πρόθυμος υπηρέτης, ο Ζακ Αταλί, σε ένα βιβλίο του, το “Μαρξ και το Πνεύμα του Κόσμου“, το 2005, απέδειξε ότι πραγματοποιούσε αναμφίβολα το μυστικό όνειρο του γενειοφόρου φιλόσοφου. Τροτσκιστές, μαοϊκοί, νεο-μαρξιστές κάθε είδους, καμουφλαρισμένοι ή μη, ώθησαν στα άκρα τη βία ενός δυτικού κόσμου έτοιμου να διεξαγάγει πόλεμο, στο Ιράκ ή αλλού, για να διατηρήσει την εμπιστοσύνη στο νόμισμά του, το δολάριο. Και στις τάξεις των “νεο-συντηρητικών” υπήρχαν πολλοί πρώην μαρξιστές. Στην πραγματικότητα, δεν έπαυσαν να είναι, δεδομένου ότι έμειναν σταθεροί στο στόχο να ανατινάξουν όλες τις κοινωνικές και πολιτιστικές αντιστάσεις στην παγκοσμιοποίηση.

    Οι καινούριοι Δυτικοί Μαρξιστές έχουν γίνει καπιταλιστές, αλλά δεν έχουν εγκαταλείψει σε καμία περίπτωση το λογισμικό που ενστερνίστηκαν κατά τη διαμόρφωσή τους, την καταστροφή του πολιτισμού, των εθνικών πολιτισμών. Βλέπω συχνά τους φίλους μου έκπληκτους που οι μεγάλες εταιρείες σήμερα αναλαμβάνουν τη σκυτάλη των συνθημάτων «αφύπνισης». Για να μην καταλάβουμε ότι μπήκαμε στον κόσμο του «Μαρξιστικού καπιταλισμού». 

Οι νεοφιλελεύθεροι ίσως – πρέπει να – βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της τελευταίας πολιτιστικής μόδας. Καθώς η αριστερά επικεντρωνόταν στην οικονομία της αγοράς για να την αποσπάσει από το εθνικό πλαίσιο και να την ωθήσει σε κάθε υπερβολή, η ιδεολογική ανατροπή μεταμορφωνόταν. Δεν θα τολμούμε πλέον να επικαλούμαστε τον Στάλιν ή τον Μάο (πέρα από κάποιες ψευδο-στρατηγικές κοινοτοπίες) ακόμα και τον Τρότσκι σε κείμενο. Αλλά επειδή είχαμε ξαναδιαβάσει τον νεαρό Μαρξ, υπερ-ατομικιστή. Και επειδή το έργο υπονόμευσης του παραδοσιακού πολιτισμού μπορούσε να συνεχιστεί με ανανεωμένους τον αντιιμπεριαλισμό και τον αντιφασισμό.  

Οτιδήποτε αντιτίθεται στον νεοφιλελευθερισμό, ιδίως στην πολιτική της ελεύθερης κυκλοφορίας των ατόμων, θα είναι πλέον φασιστικό.  

Εκαναν την πολυπολιτισμικότητα εργαλείο για την υπονόμευση των εθνικών ταυτοτήτων.  

Ωθησαν τη σεξουαλική επανάσταση στα άκρα, για να αποσπάσουν οριστικά τη σεξουαλικότητα από την αναπαραγωγή και να την εμπιστευτούν σε ειδικούς τεχνικών αναπαραγωγής.  

Πιάστηκαν από τις περιβαλλοντικές υπερβολές του καπιταλισμού για να διακηρύξουν τον κίνδυνο αυτοκαταστροφής του πλανήτη και την ανάγκη εγκατάστασης μιας μελλοντικής οικολογικής δικτατορίας.

Ο κόσμος στον οποίο ζούμε έχει όντως γίνει καπιταλο-μαρξιστικός. 

Παράγει υβριδικά όντα όπως ο δικός σας Macron, ο οποίος εξακολουθεί να αποκαλείται φιλελεύθερος – ίσως το πιστεύει – αλλά στην πραγματικότητα βρίσκεται στην πρώτη γραμμή της ρύθμισης του κόσμου σύμφωνα με τα κριτήρια μιας ανεύθυνης τεχνοκρατίας, εμμονικής με την υγεία και το περιβάλλον. 

Η Κίνα σπαρταράει από χαρά διεισδύοντας, με τα δίκτυα επιρροής και τις οικονομικές της συμμετοχές, σε μια Δύση που μοιάζει όλο και περισσότερο με την ίδια, αφού έχει γίνει επίσης μαρξιστο-καπιταλιστική και ασκεί με ζήλο τη λογοκρισία της ελεύθερης σκέψης κάτω από τη διπλή ώθηση του κράτους και της Big Tech. 

Οι μόνοι που αντιστέκονται είναι...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Κομμουνιστικός καπιταλισμός

Toυ Giorgio Agamben / Quodlibet

Μετάφραση : Γιώργος Πινακούλας.

 Ο καπιταλισμός που εδραιώνεται σε πλανητική κλίμακα δεν είναι ο καπιταλισμός με τη μορφή που προσέλαβε στη Δύση: είναι μάλλον ο καπιταλισμός στην κομμουνιστική εκδοχή του, που συνδυάζει μια εξαιρετικά ταχεία παραγωγική ανάπτυξη μ’ ένα ολοκληρωτικό πολιτικό καθεστώς.  

Αυτή είναι η ιστορική σημασία του ηγετικού ρόλου που αναλαμβάνει η Κίνα, όχι μόνο στην οικονομία με τη στενή έννοια, αλλά επίσης, όπως έδειξε εύγλωττα η πολιτική χρήση της πανδημίας, ως παράδειγμα διακυβέρνησης των ανθρώπων. 

Ότι τα καθεστώτα που εγκαθιδρύθηκαν στις υποτιθέμενες κομμουνιστικές χώρες ήταν ένας ιδιαίτερος τύπος καπιταλισμού, ειδικά προσαρμοσμένος σε οικονομικά καθυστερημένες χώρες και χαρακτηρισμένος γι’ αυτό το λόγο ως κρατικός καπιταλισμός, ήταν απόλυτα γνωστό σε όποιον ξέρει να διαβάζει ιστορία· 

Eντελώς απροσδόκητο, αντίθετα, ήταν ότι αυτός ο τύπος καπιταλισμού, που φαινόταν να έχει ολοκληρώσει το έργο του και συνεπώς να έχει ξεπεραστεί, προοριζόταν, παρ’ όλα αυτά, να γίνει, σε τεχνολογικά εκσυγχρονισμένη μορφή, η δεσπόζουσα αρχή στην παρούσα φάση του παγκοσμιοποιημένου καπιταλισμού.  

Στην πραγματικότητα, είναι πιθανό ότι σήμερα παρακολουθούμε μια σύγκρουση μεταξύ του δυτικού καπιταλισμού, που συνυπήρχε με το κράτος δικαίου και την αστική δημοκρατία, και του νέου κομμουνιστικού καπιταλισμού, απ’ την οποία αυτός ο τελευταίος φαίνεται ν’ αναδεικνύεται νικητής. 

Αυτό που είναι βέβαιο, ωστόσο, είναι ότι ...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΨΥΧΡΟΣ ΠΟΛΕΜΟΣ: 1989: Η απαρχή της αβεβαιότητας

Του Δημήτρη Μακροδημόπουλου.

    Η ιστορική πρωτοτυπία του Ψυχρού Πολέμου

Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου ανέδειξε μια ιστορική πρωτοτυπία που καθορίζει τις παγκόσμιες εξελίξεις. Ενώ μέχρι τότε η ιστορική εμπειρία μας δίδαξε ότι η αναθεώρηση των συνόρων των κρατών συντελείται στην διάρκεια του πολέμου και επισφραγίζεται με τις συνθήκες ειρήνης που ακολουθούν τη λήξη των εχθροπραξιών, με τον Ψυχρό Πόλεμο συνέβη ακριβώς το αντίθετο. Δηλαδή, προηγήθηκε η «συνθηκολόγηση» της ΕΣΣΔ,  με την υπογραφή της διάλυσης του Συμφώνου της Βαρσοβίας κατά τη σύνοδο κορυφής της ΔΑΣΕ το Νοέμβριο του 1990  στο Παρίσι και ακολούθησαν οι συνέπειες της ψυχροπολεμικής σύγκρουσης που είχε λήξει.  

Ενώ οι συνθήκες ειρήνης οριοθετούν το μέγεθος των συνεπειών του πολέμου, οι συνέπειες του Ψυχρού πολέμου είναι απροσδιόριστες και σε μέγεθος και σε διάρκεια και θα καθορίζουν τις διεθνείς εξελίξεις μέχρις ότου αναδειχθούν δυνάμεις που θα εξισορροπήσουν την αμερικανική υπεροπλία. Μάλιστα, όπως  αποδεικνύει η καθημερινή εμπειρία των εξελίξεων, οι επιπτώσεις του τέλους του Ψυχρού Πολέμου δεν εξαντλούνται  στον πολιτικό χάρτη με την επανένωση και τη διάλυση κρατών, διαδικασία που συνεχίζεται (Μ. Ανατολή, Β. Αφρική, αυτονομιστικά κινήματα).  

Οι συνέπειες αυτού του αντισυμβατικού τέλους του Ψυχρού Πολέμου χωρίς οριοθετήσεις, απελευθέρωσε τις εξελίξεις σε όλους τους τομείς χωρίς περιορισμούς.  

Στην οικονομία διότι επεξέτεινε τη δράση της σε ολόκληρη την υφήλιο, στην πολιτική όπου κυριαρχεί ο νεοφιλελευθερισμός και ιδιαίτερα στον κοινωνικό τομέα, όπου το κεφάλαιο ανακαλεί όλες τις παραχωρήσεις που του επέβαλε ο ιδεολογικός πόλεμος των δύο συστημάτων. Επιπλέον, ο Ψυχρός Πόλεμος ως αντισυμβατικός, αφού δεν προηγήθηκαν του τέλους του μάχες και καταστροφές, δεν συνοδεύτηκε από τη «δημιουργική καταστροφή» των συμβατικών πολέμων, τη σωρό των ερειπίων που κατέλειπαν οι δύο παγκόσμιοι πόλεμοι. Με συνέπεια την αδυναμία απορρόφησης του πλεονάζοντος κεφαλαίου και την όξυνση των ανταγωνισμών των συμφερόντων για την πλήρωση του κενού που δημιούργησε η διάλυση της ΕΣΣΔ. Πρόκειται για μία από τις κύριες αιτίες της οικονομικής κρίσης που βιώνουμε.

    Η Ευρώπη μετά τον Ψυχρό Πόλεμο

Το τέλος του Ψυχρού πολέμου απέδειξε ότι η Ευρώπη δεν κατόρθωσε να ξεπεράσει τις συνέπειες των δύο παγκοσμίων πολέμων που προκάλεσαν οι ενδοευρωπαικοί ανταγωνισμοί διότι ανέδειξε την αδυναμία της να καταλάβει το κενό που άφησε η διάλυση της ΕΣΣΔ, είτε αυτό αφορούσε τις πλουτοπαραγωγικές πηγές είτε την επιρροή της σε ολόκληρο τον κόσμο. Ανεπιφύλακτα μπορούμε να ισχυριστούμε ότι, αντίθετα, ενίσχυσε την επικυριαρχία των ΗΠΑ  και την εξάρτησή της Ευρώπης από την Ουάσινγκτον. Κυρίως όμως η διάλυση της ΕΣΣΔ και του Συμφώνου της Βαρσοβίας, που συσπείρωναν τη Δύση απέναντι στο “αντίπαλο δέος”, επανέφερε τα ρήγματα και τους ανταγωνισμούς ανάμεσα στα ισχυρά κράτη, ιδιαίτερα της Ευρώπης.

Όμως, η σημαντικότερη επίπτωση της διάλυσης της ΕΣΣΔ στην πορεία της Ευρώπης, εστιάζεται στο γεγονός ότι τροχοπέδησε δια παντός την ευρωπαϊκή εμβάθυνση και την ενοποίηση, η οποία ήταν εφικτή στο τότε ολιγομελές σχήμα της ΕΟΚ, το οποίο απαρτίζονταν κατά κανόνα από αναπτυγμένες χώρες. Διότι η επανένωση της Γερμανίας ανέτρεψε τους μέχρι τότε συσχετισμούς εντός της ΕΟΚ ενώ στην ισχύ της προσετέθη και η αύξηση της επιρροής της εντός του ευρωπαϊκού οικοδομήματος με την ένταξη στις ευρωπαϊκές δομές των ανατολικών κρατών, αποδυναμωμένων οικονομικά, επί των οποίων ιστορικά ασκούσε επιρροή. Έτσι, τα 12 κράτη μέλη της ΕΟΚ που υφίσταντο κατά τη διάλυση της ΕΣΣΔ, αυξήθηκαν το 1995 σε 15 με την προσθήκη άλλων τριών αναπτυγμένων κρατών για να ακολουθήσουν οι διευρύνσεις του 2004, του 2007 και του 2013, με την ένταξη δυσανάλογα μεγάλου αριθμού χωρών στην ΕΕ και στην Ευρωζώνη που κατέστησαν ανέφικτη την πολιτική εμβάθυνση  αλλά και την οικονομική ενοποίηση λόγω της μεγάλης οικονομικής απόκλισής τους.

Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου επέφερε τόσες ανατροπές στην Ευρώπη, όπως η επανένωση της Γερμανίας, η ενσωμάτωση της Ανατολικής Ευρώπης στην ΕΕ και στο ΝΑΤΟ, για τις οποίες δεν υπήρχε το θεσμικό πλαίσιο να τις ενσωματώσει ώστε να οδηγήσει σε ένα ανώτερο στάδιο με αποτέλεσμα την αναβίωση των οικονομικών εθνικισμών και των κοινωνικών αδιεξόδων.

    Το «νόθο τέκνο» του κομμουνισμού αργοπεθαίνει

Με τη διάλυση της ΕΣΣΔ και του Συμφώνου της Βαρσοβίας, η Ε.Ε. απεμπόλησε τις δημοκρατικές αρχές και την υποσχόμενη ευημερία πάνω στις οποίες οικοδομείτο η ΕΟΚ, τις οποίες διασφάλιζε η απειλή του αντίπαλου ιδεολογικού δέους. Όπως διαπιστώνει ο Eric Hobsbawm στην “Εποχή των άκρων”: «Τα πιο διαρκή αποτελέσματα της Οκτωβριανής Επανάστασης, επιδίωξη της οποίας ήταν η ανατροπή του καπιταλισμού, συνίστανται στη διάσωση του ανταγωνιστή της τόσο στην περίοδο του πολέμου όσο και της ειρήνης». Διότι χωρίς τη νίκη της ΕΣΣΔ επί του Χίτλερ «ο Δυτικός κόσμος πιθανότατα θ’ αποτελούνταν σήμερα από μια σειρά παραλλαγών αυταρχικών και φασιστικών καθεστώτων». Ειδικότερα στην περίοδο της ειρήνης μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, «τον ανάγκασε να αυτομεταρρυθμιστεί για ν’ ανταπεξέλθει στις απαιτήσεις της συστημικής αντιπαράθεσης καπιταλισμού – σοσιαλισμού». Ο Ούλριχ Μπεκ μάλιστα μας υπενθυμίζει ότι «το κοινωνικό κράτος είναι νόθο τέκνο του κομμουνισμού, γεννημένο από το φόβο απέναντί του». Γιαυτό ανακαλείται. Δεν υπήρχε πλέον λόγος το κεφάλαιο να προβαίνει σε παραχωρήσεις. 

Ούτε βέβαια είναι τυχαίο ότι μετά το 1989 άρχισαν οι μεταναστευτικές ροές προς την Ευρώπη που αποκαθηλώνουν τα «κεκτημένα» των εργαζόμενων. Ο διάσημος οικονομολόγος Σαμίρ Αμίν, σε παλαιότερη συνέντευξη σε αθηναϊκή εφημερίδα, μας υπενθύμισε ότι «όπως είπε κάποτε με κάθε ειλικρίνεια, ο κεντροδεξιός πρόεδρος της Γαλλίας Ζισκάρ ντ’ Εστέν, η Ευρωπαϊκή ενοποίηση καθιστά τον σοσιαλισμό παράνομο. Σήμερα, συνέχισε ο Αμίν, παράνομος στο πλαίσιο της Ε.Ε., είναι όχι μόνο ο σοσιαλισμός αλλά και ο κευνσιανισμός».

    Η «κρίση της νίκης»

Η αλήθεια είναι ότι στη διάρκεια του Ψυχρού πολέμου, η πολιτική ζωή «τσιμεντοποιήθηκε» σε Δύση και Ανατολή με αποτέλεσμα οι θεσμοί του παρελθόντος να παραμένουν αναλλοίωτοι στα κράτη της Δύσης και να εκφράζουν παρωχημένες ανάγκες των κοινωνιών. 

Έτσι δημιουργήθηκε ένας διπλός κόσμος, τα μέρη του οποίου δεν συμπίπτουν: Ένας κόσμος των παρωχημένων πλέον πολιτικών θεσμών και ένας κόσμος της καθημερινής πολιτικής πράξης που ασφυκτιά εγκλωβισμένος στο παλιό πολιτικό πλαίσιο, οι οποίοι ανήκουν στις δύο διαφορετικές εποχές, στην εποχή του Ψυχρού πολέμου και την μετέπειτα Με άλλα λόγια τα αδιέξοδα της σημερινής κοινωνίας συνδέονται με το γεγονός ότι παντού δραστηριοποιούνται αποκλειστικά πολιτικές δυνάμεις και θεσμοί οι οποίοι προϋπήρχαν των αλλαγών και όχι θεσμοί που πρέπει να συγκροτηθούν με προοπτική τα νέα και μελλούμενα προβλήματα. 

Το αρνητικό για τη χώρα μας και την Ευρώπη είναι ότι οι αλλαγές που επιβάλλονται γίνονται με τη λογική του παρελθόντος, πρόκειται δηλαδή για «φτιασιδώματα» που επιτείνουν τα αδιέξοδα αντί να προσφέρουν λύσεις, γιαυτό και κατακρημνίζουν το βιοτικό επίπεδο των λαών.  Αυτό το κενό ανάμεσα σε θεσμούς και σε σημερινές κοινωνικές ανάγκες είναι επόμενο να δημιουργεί ανασφάλεια την οποία οι λαοί προσπαθούν να υπερβούν επιστρέφοντας σε παλιές βεβαιότητες, όπως ο εθνικισμός.

Όπως λέει πάλι ο Ούλριχ Μπεκ, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου η Δύση βιώνει την «κρίση της νίκης», άρα οι στόχοι της κοινωνικής εξέλιξης πρέπει να διατυπωθούν εκ νέου. 

Γιατί; 

Όπως υποστήριξε ο Μοντεσκιέ «οι θεσμοί καταστρέφονται  με τη νίκη τους».  

Ποιος αλλάζει μια «ομάδα» όταν «κερδίζει»; 

Διότι οι θεσμοί ως «επιτυχημένοι» θεωρούνται αναντικατάστατοι με αποτέλεσμα...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΑΡΙΣΤΕΡΟΣΟΥΡΓΕΛΑΡΟΠΛΗΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Εκεί ήταν ο παράδεισος...

 Του ΠΑΣΧΟΥ ΜΑΝΔΡΑΒΕΛΗ

«Δύο δρόμους έχει η ζωή» είπε στη Βουλή ο εκπρόσωπος του ΚΚΕ Θανάσης Παφίλης. «Ο ένας είναι στην κόλαση, ο καπιταλισμός. Ο άλλος είναι στον παράδεισο!». 

Λογικώς υπονοούσε τον κομμουνιστικό παράδεισο, για την προστασία του οποίου η Ανατολική Γερμανία είχε χτίσει κοτζάμ τείχος, για να μην μπαίνουν λαθραία οι κατατρεγμένοι του καπιταλισμού. Κατά την ΚΝΕ το τείχος του Βερολίνου ήταν κάτι σαν το αντίστοιχο του Εβρου· μέτρο αποτροπής της μετανάστευσης.

Ο κ. Παφίλης ξεσπάθωσε κατά του καπιταλισμού μετά την αποστροφή του υπουργού Ανάπτυξης Αδ. Γεωργιάδη, ότι «εμείς είμαστε με τον καπιταλισμό υπερήφανα και καθαρά. Εσείς με τον κομμουνισμό. Κανένα πρόβλημα. Ολοι οι άλλοι είναι “in between” (σ.σ.: στο ενδιάμεσο)» (Βουλή 27.7.2020). 

Η δήλωση όμως του κ. Γεωργιάδη είχε και δευτερογενείς αντιδράσεις. 

Ξεσπάθωσε και ο αρθρογράφος της «Εφημερίδας των Συντακτών» Γιώργος Σταματόπουλος: «Το να δηλώνεις έτσι άκριτα και ανερυθρίαστα ότι είσαι με τον καπιταλισμό σημαίνει αυτόματα ότι αποδέχεσαι όλα τα εγκλήματα στα οποία έχει προβεί αυτή η οικονομική θεωρία και πρακτική. Παραδέχεσαι ότι είσαι ένα κτήνος, διότι με κτηνωδίες και σφαγές επικράτησε ο καπιταλισμός στην ανθρωπότητα» (28.7.2020).

Λογικώς, ένας πιστός που «δηλώνει έτσι άκριτα και ανερυθρίαστα ότι είναι με τον Χριστιανισμό ή το Ισλάμ σημαίνει αυτόματα ότι αποδέχεται όλα τα εγκλήματα στα οποία έχουν προβεί αυτές οι θρησκείες»· την Ιερά Εξέταση, την Τζιχάντ, τις Σταυροφορίες, την Σαρία κ.λπ. Ολα τα ιδεολογήματα, ακόμη κι αυτά που είχαν στο επίκεντρο την αγάπη, έφτιαξαν καρκινώματα, φανατικούς που μακέλεψαν τον κόσμο. Εξαιρούνται τα κομμουνιστικά καθεστώτα, που δολοφόνησαν τους περισσότερους (αριθμητικώς) στην Ιστορία, αλλά έχουν το ηθικό πλεονέκτημα. Ο Στάλιν, ο Μάο, ο Πολ Ποτ δολοφόνησαν εκατομμύρια, αλλά για το καλό μας· της ανθρωπότητας εν γένει και συνεπώς για καθένα από εμάς.
 
Δεν υπάρχει ημερομηνία έναρξης του καπιταλισμού, αλλά στα 300 χρόνια (χονδρικώς) της ύπαρξής του έγιναν πολλά. Υπήρξε εκμετάλλευση, αν και δεν ήταν χειρότερη από τα προηγούμενα συστήματα· φεουδαρχικό και δουλοκτητικό. Εγιναν εγκλήματα· αν και δεν ήταν περισσότερα από όσα διέπραξαν τα κομμουνιστικά καθεστώτα στα 60 χρόνια που κυριάρχησαν σε κάποιες περιοχές του πλανήτη. 

Ο καπιταλισμός απέχει πολύ από τον «παράδεισο» που οποιοσδήποτε μπορεί να έχει στον νου του, αλλά μοιάζει παράδεισος αν σκεφτεί κανείς τα άλλα οικονομικά συστήματα που προτάθηκαν. Οσοι δεν το πιστεύουν, ας ρωτήσουν εκείνους που έζησαν την κόλαση του υπαρκτού. Εχουν πολλά να διηγηθούν οι Αλβανοί και Βορειοηπειρώτες που ζουν στην Ελλάδα.

Υπάρχουν πολλά που πρέπει να διορθωθούν στον καπιταλισμό. Αλλά...

ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ και ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Ο καπιταλισμός των ΗΠΑ έχει καταστραφεί

Photo: Theodore Roosevelt: anti-monopoly trustbusting thrived under his presidency © Hulton Archive/Getty

    Tου Henry Kaufman / Financial Times

Ο αμερικανικός καπιταλισμός εξαφανίζεται γρήγορα. Ο θάνατός του βρίσκεται σε εξέλιξη εδώ και αρκετό καιρό και η οικονομική καταστροφή που έφερε η πανδημία της Covid-19 είναι το τελευταίο χτύπημα στην πολιτική μας οικονομία.

Ο Adam Smith παραμένει ένας χρήσιμος οδηγός για τα σήματα κατατεθέν του καπιταλισμού. Στο έργο του 1776 «Ο Πλούτος των Εθνών», υποστήριζε ότι οι άνθρωποι εγγενώς επιδιώκουν την υλική πρόοδο και ο καλύτερος τρόπος για να φτάσεις εκεί είναι μέσω του ελεύθερου ανταγωνισμού, του διαχωρισμού της εργασίας και του ελεύθερου εμπορίου.

Ο Smith έγραψε πως το κράτος θα πρέπει να παίζει περιορισμένο ρόλο στις οικονομικές υποθέσεις. Γι’ αυτόν, οι κυβερνήσεις θα πρέπει να περιορίζονται στην εθνική ασφάλεια, στο κράτος δικαίου -περιλαμβανομένης της προστασίας της ιδιωτικής ιδιοκτησίας- και στην παροχή ορισμένων δημόσιων αγαθών όπως η παιδεία. Προειδοποιούσε επίσης κατά των έντονων κοινωνικών διαχωρισμών που μπορεί να κάνουν οκνηρούς τους πλούσιους και να οδηγήσουν σε εκμετάλλευση των εργαζομένων. «Οπωσδήποτε καμία κοινωνία, της οποίας το πολύ μεγαλύτερο μέρος των μελών είναι φτωχό και δυστυχισμένο, δεν μπορεί να ακμάζει και να είναι ευτυχής», προειδοποιούσε.  

Ο Smith ήλπιζε πως ολόκληρες κοινωνίες θα εμπλουτιστούν μέσω του μόχθου των μεμονωμένων μελών τους.

Αυτού του είδους ο καπιταλισμός έχει καταρρεύσει.  

Το ελεύθερο εμπόριο διαλύεται, καθώς καταργούνται συνθήκες. 

Η ελεύθερη κίνηση της εργασίας περιορίζεται από τείχη και διατάγματα. 

Η επιβολή του ανταγωνισμού στις επιχειρήσεις και τα χρηματοοικονομικά υστερεί και είναι αργή.  

Το σπάσιμο των μονοπωλίων που άκμασε υπό τον πρόεδρο των ΗΠΑ Theodore Roosevelt έχει χαθεί προ πολλού. 

Η συγκέντρωση των εταιρειών του μη χρηματοπιστωτικού τομέα έχει αυξηθεί έντονα. Πολλές επιχειρήσεις έχουν τώρα παγκόσμια εμβέλεια, κάτι που τους δίνει τη δυνατότητα να έχουν μη ανταγωνιστικές τιμές.

Στις χρηματοπιστωτικές αγορές, η συγκέντρωση είναι ακόμα πιο έντονη. Σήμερα, ένας συρρικνούμενος αριθμός κολοσσών του χρηματοπιστωτικού τομέα ελέγχει το investment management και την αναδοχή και διαπραγμάτευση τίτλων. Οι τεράστιες υποβόσκουσες συγκρούσεις συμφερόντων γίνονται ανεκτές από τις αρχές. Σε πραγματικά ανταγωνιστικές οικονομίες, αυτοί που τα πάνε καλά θα πρέπει να ευημερούν, ενώ αυτοί που προσφέρουν κατώτερα προϊόντα και υπηρεσίες θα πρέπει να αποτυγχάνουν. Όλο και περισσότερο, αυτό δεν συμβαίνει.

Αντίθετα, ο καπιταλισμός αντικαθίσταται ταχύτατα από τον κρατισμό -μια μορφή πολιτικής οικονομίας στην οποία το κράτος ασκεί ουσιαστικό κεντρικό έλεγχο στις κοινωνικές και οικονομικές υποθέσεις. 

Στις ΗΠΑ, η ομοσπονδιακή κυβέρνηση και η Federal Reserve βρίσκονται στην κορυφή του κρατισμού. Η κυβέρνηση έχει ευρεία ικανότητα να φορολογεί, να δανείζεται και να ανακατανέμει πόρους. Το ομοσπονδιακό χρέος που οφείλεται στο δημόσιο αυτή τη στιγμή βρίσκεται στα 20 τρισ. δολάρια και μπορεί να υπάρξει ακόμα μεγαλύτερος δανεισμός. Για αρκετό καιρό ακόμα, το αμερικανικό δολάριο θα παραμείνει το βασικό αποθετικό νόμισμα και οι επενδυτές του εξωτερικού θα συνεχίζουν να προτιμούν τα αμερικανικά κρατικά ομόλογα έναντι των περισσότερων τίτλων.

Αντιθέτως, η πιστοληπτική αξιολόγηση των πολιτειακών και τοπικών κυβερνήσεων έχει δεχθεί έντονη πίεση λόγω της πανδημίας του κορωνοϊού, αναγκάζοντας πολλές από αυτές να αναζητήσουν ομοσπονδιακή βοήθεια. Πολιτικές και τοπικοί φορείς θα εξαρτώνται οικονομικά από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση, αποδυναμώνοντας την ανεξαρτησία τους, ενώ την ίδια ώρα θα ενισχύεται η κεντρική αρχή.  

Δεν είναι αυτό που προβλέπει το αμερικανικό σύστημα του φεντεραλισμού.

Ιστορικά, η Fed θεωρείται ως κάπως ανεξάρτητη από τα άμεσα πολιτικά συμφέροντα. Όμως η αντίδραση της κεντρικής τράπεζας στην απαρχή της ύφεσης που σχετίζεται με την πανδημία δείχνει πως η ημι-ανεξαρτησία της εξαϋλώνεται ταχύτατα, συμβάλλοντας στον αναδυόμενο κρατισμό.

Η Fed υπήρξε βοηθητικά υποστηρικτική στις προηγούμενες κρίσεις. 

Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου σταθεροποίησε τις αποδόσεις των κρατικών τίτλων. 

Στην οικονομική κρίση του 2008, διέσωσε επιφανή χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, προχώρησε σε ποσοτική χαλάρωση, ανάγκασε μεγάλες τράπεζες να αποδεχθούν κυβερνητικά κεφάλαια και χαμήλωσε πολύ τα επιτόκια.

Αλλά η αντίδραση της Fed στην πανδημία είναι πολύ πιο ανοικτή. Δεν αγοράζει μόνο κρατικά ομόλογα αλλά και εταιρικά ομόλογα -περιλαμβανομένων εκδόσεων χαμηλής ποιότητας, υποχρεώσεις στεγαστικών δανείων, δημοτικά ομόλογα και ETFs. Η κεντρική τράπεζα εργάζεται επίσης με το υπουργείο Οικονομικών για να δοθούν δάνεια σε μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις. Ο ισολογισμός της έχει ήδη εκτιναχθεί κατά ένα εντυπωσιακό ποσό 3 τρισ. δολαρίων, στα 7 τρισ. δολάρια, από την αρχή του έτους. Και οι χρηματαγορές αναμένουν η Fed να παρέμβει ως αντίδραση στην οποιαδήποτε έντονη μείωση των τιμών των μετοχών.

Πριν την πανδημία, η Fed είχε σημειώσει αξιοσημείωτη πρόοδο στη μείωση του μεγέθους του ισολογισμού της. Αλλά τώρα...

ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ και ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Δυσκολίες του νέου καπιταλισμού

Toυ ΑΝΔΡΕΑ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

Ο θρίαμβος του δημοκρατικού καπιταλισμού στην αντιπαράθεσή του με όλα τα άλλα πολιτικο-οικονομικά συστήματα της γης δεν οδήγησε και στο τέλος των κοινωνικών προβλημάτων.  

Η ελεύθερη οικονομία απέδειξε πως συνιστά το αποτελεσματικότερο σύστημα για την αντιμετώπιση των προβλημάτων της βιομηχανικής κοινωνίας. Δεν οδηγεί όμως και στον παράδεισο. Μόνο δογματικοί των διαφόρων ιδεολογιών και θεωριών πιστεύουν σε κάτι τέτοιο.
 

Η κατάρρευση των γνωστών μοντέλων οικονομικής δράσης που οικοδομούνταν πάνω στο σχήμα κεφάλαιο – βιομηχανική υποδομή – παραγωγή – μαζική απασχόληση – διοχέτευση στις αγορές – κατανάλωση και η αντικατάστασή τους από τη δημιουργία και προώθηση προϊόντων του αέρα (πληροφόρηση, επικοινωνία, διαφήμιση, cable TV κ.λπ.) αποδομεί κατεστημένες νοοτροπίες και εκτροχιάζει την παραδοσιακή λειτουργία του δημόσιου τομέα (βλ. σχετ. Charles Leadbeater, «Living on Thin Air». Viking, 1999).

Οπως σωστά επισημαίνει ο Colin Leys («Market – Driven Politics: Neoliberal Democracy and the Public Interest». Verso, 2001): «Η πολιτική σήμερα σε ολόκληρο τον κόσμο κυριαρχείται από τις αγορές. Δεν είναι μόνο πως οι κυβερνήσεις δεν είναι σε θέση να μανατζάρουν αυτόνομα τις οικονομίες τους. Αλλά για να επιβιώσουν πολιτικά, είναι υποχρεωμένες να προσαρμόζουν τις πολιτικές τους με τέτοιον τρόπο ώστε να είναι συμβατές με τις απαιτήσεις των διεθνών αγορών».
 

Μεγαλύτερη σημασία σήμερα έχουν οι χρηματιστηριακές συμπεριφορές των μετοχών εισηγμένων εταιρειών από την ίδια την απόδοση των επιχειρήσεων στην πραγματική αγορά.
 

Η δυναμική είσοδος της εποχής της γνώσης στη ζωή μας σηματοδοτεί και την ανατροπή του κυρίαρχου παραδείγματος οργάνωσης της πολιτικής και της οικονομίας σε ολόκληρο τον κόσμο.
 

Τα γεγονότα δείχνουν μια καινούργια πολιτικο-οικονομική πραγματικότητα. Η εθνική αστική τάξη που κυριάρχησε στα χρόνια του τουρμπο-καπιταλισμού, υποχωρεί μπροστά στην ανωτερότητα των κυρίαρχων «δικτυοκρατών». Μιας νέας ελίτ δηλαδή που στηρίζει την ανωτερότητά της στον έλεγχο, τη δυνατότητα πρόσβασης και την ικανότητα διανομής κατά βούληση της απαραίτητης γνώσης.

Στα καινούργια δεδομένα που αναδεικνύονται δεν θα έχει σημασία ο έλεγχος του κεφαλαίου και των όποιων φυσικών πόρων. Η κυριαρχία θα εκπηγάζει από τον έλεγχο των ηλεκτρονικών δικτύων και την παραγωγή θα αντικαταστήσει, σαν κινητήρια δύναμη της οικονομίας, η κατανάλωση. Οι κοινωνικές διαφορές θα εστιάζονται στο τι ακριβώς θα μπορεί ο καθένας – θα γνωρίζει πως είναι σε θέση – να καταναλώσει.
 

Και θα υπάρξουν σοβαρές κοινωνικές διαιρέσεις, όπως εξηγεί κι ο Ben Jupp, του λονδρέζικου think tank Demos, στο βιβλίο του «Divided by Information». 

Το προλεταριάτο θα αντικατασταθεί από...