ΑΝΘΡΩΠΟΣ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Εχει στρώσεις δέρματος ο πόνος

Ε-Ξ-Α-Ι-Ρ-Ε-Τ-Ι-Κ-Ο

Της ΡΕΑΣ ΒΙΤΑΛΗ

Ο μόνος ontime πόνος είναι αυτός που έχει να κάνει με το παιδί μας. Τι σπουδαία μου το είπε εκείνη η γυναίκα: «Ακουγα τη λέξη “σπλάχνο” αλλά δεν γνώριζα ακριβώς τη σημασία της. Μόνο όταν αρρώστησε το παιδί μου αντιλήφθηκα. Πονούσαν τα σπλάχνα μου. Ενιωσα τον σπλαχνικό πόνο». Τι σοφά σπαρακτικά μού το είπε. Σηκώνεις τα χέρια ψηλά, δεν έχεις λέξη. Παραδίνεσαι. 

Αλλά όλοι οι άλλοι πόνοι; 

Λες, αλλού σε περιμένει ο πόνος, αλλού στέκεσαι εσύ και εκεί που δεν δώσατε ραντεβού, ξαφνικά συναντιέστε. 

Ο πρώτος μεγάλος πόνος που βίωσα ήταν η απώλεια του πατέρα μου. Κι όμως δεν συναντήθηκα με τον πόνο απευθείας. Στην αρχή σαν να μην το πίστευα, μετά σαν να έτρεχα πιο μπροστά από τον πόνο μην και με πιάσει. Λαίμαργα, βουλιμικά, αχόρταγα ζούσα, όλα αχόρταγα, 15 ετών. Γρήγορα ό,τι τσιρότο. Βουτάς και σε έρωτα. Ζεσταίνει εξαιρετικά. Κι έρχεται ένα τσακ, χαζό συνήθως, μιας στιγμής. Μπορεί μετά από χρόνο! Περνάς έξω από μια εκκλησία και σου τυχαίνει μια νύφη να κρατιέται από το χέρι του πατέρα της και να την παραδίδει. Και σπας. Πονάει ο πόνος. Τρελό δεν είναι; 

Ακούς την κόρη σου, μάνα είσαι πια κι εκείνη μικρό παιδί να λέει «Θα το πω στον μπαμπά μου» και τσακ. Σε βρίσκει γλυκός ο πόνος. 

  Τον βλέπεις, παππούς αυτός κι εσύ γιαγιά να λέει στην εγγόνα του που τρέχει κορόμηλα δάκρυα –και κροκοδείλια– για κάποιον «Μόνο το όνομά του πες μου και θα δει!». Και γελάς. Πολύ γελάς. Ετσι όπως τον βλέπεις να υποδύεται κάποιον που δεν είναι, αλλά την ίδια στιγμή βουρκώνεις. Θυμάσαι κάτι που ποτέ δεν είχες χρόνο να θυμηθείς. Οτι δεν είχες κανέναν να φοβερίσει για ό,τι σε πλήγωνε. Και το έβγαλες πέρα μια χαρά, γιατί καθάριζες μόνη για τον εαυτό σου, αλλά είναι η στιγμή, είναι η στιγμή που σε βρίσκει ένας πόνος μακρινός. 

Πόνο έχει και ο έρωτας. Πολλές φορές σκέφτομαι ότι αν ήμουν ερευνητής, θα ήθελα να κατορθώσω τη μέτρηση του πόνου τού έρωτα. Οταν τελειώνει ή όταν ξεστολίζεται. Να τον μετατρέψω σε «μονάδα» σωματοποιημένου πόνου, επί της καρδιάς για παράδειγμα. Σας ακούγεται παλαβό;  

Πονάει η καρδιά σου. Αλλά πόσο πονάει;  

Μα κοιτάζοντας τη ζωή προς τα πίσω… Σε πόσα μέρη σε ταξίδεψε, πόσους δρόμους σού άνοιξε ο πόνος;  

Ούτε που το είχες φανταστεί! Τι αδιανόητη ανακάλυψη ο εαυτός σου ολόκληρος, γυμνός ολόγυμνος; Σου δίνει αυτή την ευκαιρία ο πόνος, να δεις τον εαυτό σου στην ακραία αλήθεια του.  

Μην ακούτε αυτά που λένε. Δεν γίνεσαι «καλύτερος». Γίνεσαι εσύ, ό,τι είσαι εσύ, στο μέγιστό σου. Ο αισιόδοξος διπλά αισιόδοξος και ο γρουσούζης διπλά. 

Με μελαγχολεί, μη σου πω με θυμώνει, ότι δεν δίνουμε σημασία στην αργή επούλωση του πόνου, στην «αποκατάσταση» της πληγής. Είναι… Πώς να το πω; 

Να, ένα παράδειγμα.  

Οι σύγχρονοι ρωτάμε για κάθε επέμβαση: «Πόσες μέρες θα μείνω στο νοσοκομείο, γιατρέ;», 

 «Δεν είναι τίποτα» συνήθως σου λένε «Μία, δύο μέρες το πολύ». Στα χρόνια μας, όλα έτσι.  

Και ‘μείς το περνάμε απλό. Κανένας δεν σου λέει τι θα αντιμετωπίσεις στο σπίτι. Ετσι και με τον πόνο της ψυχής. Κανένας δεν δίνει σημασία στο τι θα αντιμετωπίσεις στο «σπίτι». Κανένας γιατρός δεν σε παραδίδει στον γιατρό της ψυχής για την επούλωση και της δικής της πληγής. Λες και δεν περιλαμβάνεται στο σώμα. Το πιο σημαντικό μας όργανο! 

Θα μου πεις, γέμισε ο τόπος ψυχολόγους. Και ούτε ξέρω πόσα παιδιά –κυρίως κορίτσια– ακούω ότι θέλουν να σπουδάσουν ψυχολογία…  

«Αρα, έχεις κάνει ψυχανάλυση; Εχεις επισκεφτεί…» ρωτάω δήθεν αθώα, 

«Οχι ακριβώς» μου απαντούν. 

«Τότε πώς;». Αλλά ακόμα και σ’ αυτό έχουμε άλλο θέμα… Από τη μία άνθρωποι που θέλουν να σπουδάσουν ψυχολογία χωρίς να έχουν λάβει την ευεργεσία της ψυχανάλυσης και από την άλλη «γιατροί» κάπως ως σύμβουλοι «χαράς». Μην και διαβείς το μονοπάτι του πόνου! Μην και τον περπατήσεις νύχτα στο σκοτάδι του. 

Πάρτε χάπια. Αλλη μάστιγα. Με τη μία!  

Ολα για το γρήγορον της υπόθεσης. Ολα εν τάχει. 

Πόσο λίγοι οι σωστοί επαγγελματίες! 

Ο πόνος έχει στρώσεις δέρματος. Μην τον βιάζεστε.  

Είναι πανέξυπνος. Δεν ξεγελιέται. 

 Μόνο...

 

ΚΟΡΩΝΟΪΟΣ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Ο Μεγάλος Περιορισμός

Της ΝΑΤΑΣΑΣ ΜΠΑΣΤΕΑ

Τους μήνες του εγκλεισμού άνθισαν ιδέες στα τετραγωνικά μας. 

 

Καινούργιες γλάστρες με λουλούδια σε περβάζια, ζαρντινιέρες με λαχανικά σε μπαλκόνια, ακόμα και μικρά κοτέτσια έκαναν την εμφάνισή τους σε αυλές. Οι νέες οικολογικές οδηγίες λένε πως είναι καλό η οροφή του κοτετσιού να είναι διαφανής ώστε οι κότες να βλέπουν ουρανό και να είναι πιο ήρεμες. Ενας από τους λόγους που την ημέρα τις αφήνουν να περιφέρονται είναι διότι εάν έμεναν συνέχεια μέσα θα άρχισαν να ραμφίζουν η μία την άλλη. Οι Ιταλοί αποκαλούν τις κότες ελευθέρας βοσκής polli ruspanti. Ενα περιφερόμενο κοτόπουλο είναι ένα ευτυχισμένο κοτόπουλο. 

 

Εμείς δεν είμαστε πια ruspante. Χτίζουμε σπίτια και διαμερίσματα, ξενοδοχεία και καταλύματα, βίλες και πολυκατοικίες. Κι έρχονται στιγμές, σαν κι αυτές που ζήσαμε πρόσφατα, που θα θέλαμε πολύ το ταβάνι να έβλεπε ουρανό.

Ακόμα και πριν από την καραντίνα, παρατηρεί η Τζιλ Λεπόρ, καθηγήτρια Ιστορίας στο Χάρβαρντ, Αμερικανοί και Ευρωπαίοι περνούσαν το 90% του χρόνου τους σε εσωτερικούς χώρους. Σπίτια, αυτοκίνητα, σχολεία, λεωφορεία, εργοστάσια, γραφεία, τρένα, αεροπλάνα, νοσοκομεία, μουσεία, καταστήματα, εστιατόρια.  

 

Πόσο χρόνο έχουμε περάσει μακριά από τη φύση, μέσα σε τέσσερις τοίχους;  

 

Πολλαπλασιάστε την ηλικία σας με 0,9. Εάν είστε 40 ετών, έχετε περάσει 36 χρόνια «εντός».

Αυτή η τάση δεν πρόκειται να αντιστραφεί ούτε αφότου τελειώσει η πανδημία. Αντίθετα με την ύπαιθρο, ο κόσμος μέσα στους τέσσερις τοίχους εξαπλώνεται. Τα επόμενα 40 χρόνια, υπολογίζει ο ΟΗΕ, ο συνολικός αριθμός του εμβαδού των κλειστών επιφανειών θα διπλασιαστεί παγκοσμίως.

«Στα βάθη του χειμώνα, ένα ανίκητο καλοκαίρι», έγραφε ο Καμύ, αλλά αυτό το καλοκαίρι φέραμε μέσα μας τούτο τον περίεργο χειμώνα. Το να έχει κάποιος μια στέγη πάνω από το κεφάλι του δεν είναι λίγο – το σπίτι είναι ανθρώπινο δικαίωμα. Το να ζεις όλη σου τη ζωή εντός είναι κάτι άλλο. Ο Μεγάλος Περιορισμός, που όλοι βιώσαμε φέτος είναι ιστορικά καινούργιος.

Μέσα στις χιλιετίες οι άνθρωποι εξελίχθηκαν από είδος που ζει στην ύπαιθρο σε είδος που ζει σε κλειστούς χώρους. «Εξελιχθήκαμε στις ανοιχτές εκτάσεις της αφρικανικής σαβάνας, εξοικειωθήκαμε με τη φύση, αναζητώντας προστασία κάτω από τις σκιές δέντρων», παρατήρησε ο βιολόγος Εντουαρντ Γουίλσον. Ετσι και «ο γενετικός μας προγραμματισμός, διαμορφωμένος στο πέρασμα των χιλιετιών, εξακολουθεί να λαχταρά τη σύνδεση με τη φύση». Για να ικανοποιηθεί αυτή η λαχτάρα, φωτογραφίες από θάλασσες και δάση κοσμούν τοίχους σπιτιών και γραφείων. Βέβαια, τωρα πια μέσω zoom μπορούμε να βρεθούμε ψηφιακά σε βουνοκορφές και ρουμάνια. Κάποιοι λένε ότι αυτό είναι καλύτερο από το τίποτα. Αλλοι λένε ότι το zoom μάλλον δεν είναι καλύτερο από το τίποτα.

Η Velux, μια δανέζικη εταιρεία, αποκαλεί τον άνθρωπο του 21ου αιώνα «Κλεισμένη Γενιά» και αποδίδει την έκρηξη της κατάθλιψης και των ασθενειών στο σκοτάδι της ζωής σε εσωτερικούς χώρους. Στολίζουμε τις φωλιές μας με μηχανές εσπρέσο και smart τηλεοράσεις. «Τo σπίτι», λέει η διαφήμιση, «γίνεται ένα μέρος που δεν θα θέλεις ποτέ να αφήσεις». Δελεαστικό σε πρώτη ανάγνωση, ανατριχιαστικό αμέσως μετά.

Δεν χρειαζόμαστε τη λάμπα, αλλά τη φωτιά. 

 

Δεν χρειαζόμαστε το ντους, αλλά τη βροχή και τις στάλες της στο δέρμα μας. 

 

 Αν μας δίδαξε κάτι ο χειμώνας αυτός – και το επιβεβαίωσε το καλοκαίρι – είναι πως...

 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ και ΨΥΧΙΚΗ ΥΓΕΙΑ: Η συνταγογράφηση της ευτυχίας Πώς μπορεί να συνταγογραφηθεί η αντι-κατάθλιψη σε μια εποχή που ευνοεί μάλλον την εκδήλωση κατάθλιψης;

ΠΡΟΣΕΞΤΕ ΤΟ...
Του ΘΑΝΑΣΗ ΔΡΙΤΣΑ

Πολλές πρόσφατες επιστημονικές μελέτες δείχνουν ότι το αίσθημα της ευτυχίας (όπως καταγράφεται υποκειμενικά για τον κάθε άνθρωπο) και η αισιόδοξη σκέψη αποτελούν παράγοντες που συνδέονται με καλή υγεία της καρδιάς μας. 

Συγκεκριμένα φαίνεται ότι η διάγνωση της κατάθλιψης μετά από έμφραγμα του μυοκαρδίου αυξάνει σημαντικά την μελλοντική θνητότητα αλλά (ανεξάρτητα από το έμφραγμα) η κατάθλιψη σχετίζεται γενικότερα με αυξημένη θνητότητα και νοσηρότητα από καρδιαγγειακά νοσήματα.

Θα πρέπει οπωσδήποτε να ξεκαθαρίσουμε ότι η κατάθλιψη είναι «ασθένεια» και η διάγνωση της γίνεται συνήθως από ψυχίατρο και δεν έχει καμία απολύτως σχέση με την «θλίψη» που είναι απόλυτα φυσιολογικό γεγονός μετά την εκδήλωση αιφνίδιου συμβάματος (βλ. οξύ έμφραγμα μυοκαρδίου). 

Συνήθως ο καρδιολόγος υποπτεύεται την κατάθλιψη και παραπέμπει για περαιτέρω ασφαλή διάγνωση και αντιμετώπιση στον ψυχίατρο.

Τα αίτια που η κατάθλιψη σχετίζεται με αυξημένη πιθανότητα στεφανιαίας νόσου είναι οργανικά αλλά και ψυχοκοινωνικά.  

Όσον αφορά τα οργανικά αίτια φαίνεται ότι η παρουσία κατάθλιψης συνδέεται με αυξημένη συγκολλητικότητα των αιμοπεταλίων (τάση για θρόμβωση), αυξημένα επίπεδα ορμονών του στρες, αυξημένη αρτηριακή πίεση και αυξημένα επίπεδα φλεγμονωδών ουσιών (βλ. κυτοκίνες). Όλες αυτές οι βιοχημικές παράμετροι που προαναφέρθηκαν αυξάνουν την πιθανότητα εκδήλωσης καρδιαγγειακών επεισοδίων.

Όσον αφορά τις ψυχοκοινωνικές παραμέτρους φαίνεται ότι οι ασθενείς που πάσχουν από κατάθλιψη δεν επισκέπτονται συχνά τους γιατρούς, δεν συμμορφώνονται με τις ιατρικές οδηγίες και τη φαρμακευτική αγωγή, δυσκολεύονται πολύ να διακόψουν το κάπνισμα και να ακολουθήσουν ένα υγιεινό πρόγραμμα διατροφής (μάλιστα χαρακτηριστικά οι καταθλιπτικοί ασθενείς τείνουν να διατρέφονται με τροφές πλούσιες σε αλάτι, ζάχαρη και λιπαρά).

Βέβαια η γενικότερη αντιμετώπιση των καταθλιπτικών ασθενών από τον ψυχίατρο, ακόμη και σε ελαφρές περιπτώσεις, είναι το «χαπάκωμα» με αντικαταθλιπτικά και σπανιότατα η ένταξη σε προγράμματα ψυχοθεραπείας ή σε προγράμματα καρδιακής αποκατάστασης που περιλαμβάνουν συστηματική τροποποίηση των ψυχοκοινωνικών παραμέτρων.

Αναμφίβολα η «φαρμακοποίηση» της τρέχουσας ιατρικής σε συνδυασμό με την «ψυχιατροποίηση» της ανθρώπινης συμπεριφοράς οδηγούν σε αποκλεισμό άλλων χειρισμών πλην χορήγησης αντικαταθλιπτικών δισκίων. 

Άλλωστε η ψυχοθεραπεία (όπου ενδείκνυται) κοστίζει και αποτελεί μακροχόνια διαδικασία, πάντα το φάρμακο είναι η άμεση και εύκολη λύση για γιατρό και ασθενή.

Στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης στα πλαίσια εμφράγματος του μυοκαρδίου πολύ σημαντική είναι η στήριξη από την οικογένεια, τους φίλους και γενικά τα άτομα του στενού περιβάλλοντος. Μάλιστα όσο μεγαλύτερος είναι ο βαθμός της οικογενειακής/κοινωνικής στήριξης μετά το έμφραγμα τόσο μειώνεται η πιθανότητα εκδήλωσης σοβαρής κατάθλιψης.

Στις αρχές του 20ού αιώνα ο φημισμένος καρδιολόγος Osler διατύπωνε την άποψη ότι το έμφραγμα του μυοκαρδίου ήταν πολύ συχνότερο στις υψηλές κοινωνικο-οικονομικές τάξεις και αυτή ή άποψη είχε κυριαρχήσει μεταξύ των ειδικών ίσως μέχρι και την δεκαετία του ’70. Όμως η συστηματική επιστημονική έρευνα τις τελευταίες δεκαετίες απέδειξε ότι η άποψη του μεγάλου Osler δεν ισχύει πλέον και σήμερα παθαίνουν πολύ συχνότερα έμφραγμα όσοι ανήκουν στις χαμηλές κοινωνικά και εισοδηματικά τάξεις. Μάλιστα φαίνεται ξεκάθαρα ότι σήμερα η νοσηρότητα και η θνησιμότητα (όχι μόνο στη στεφανιαία νόσο αλλά και σε πολλές άλλες ασθένειες) αυξάνεται παράλληλα με την αύξηση των οικονομικών ανισοτήτων και το άνοιγμα της ψαλίδας.

Οι βρετανοί επιδημιολόγοι Richard Wilkinson και Kate Pickett μελετούν εδώ και πολλές δεκαετίες τη σχέση μεταξύ κοινωνικών παραμέτρων και της υγείας των διαφόρων λαών και έχουν αποδείξει ότι σε περιοχές της γης με μεγάλη κοινωνικο-οικονομική ανισότητα μειώνεται το προσδόκιμο της επιβίωσης, αυξάνεται η επίπτωση των λοιμώξεων, αυξάνεται η συχνότητα της παχυσαρκίας και της κατάθλιψης, αυξάνεται η συχνότητα χρήσης ναρκωτικών και η εγκληματικότητα. Έτσι σε κράτη όπως π.χ. οι ΗΠΑ, η Μ. Βρετανία και η Πορτογαλία που εμφανίζουν μεγάλο δείκτη κοινωνικής ανισότητας (εκεί περίπου το 20% των πλουσιοτέρων έχει εισόδημα κατά 9 φορές μεγαλύτερο του 20% των φτωχότερων στρωμάτων) όλοι οι δείκτες υγείας είναι πολύ χειρότεροι σε σχέση με χώρες όπως π.χ. η Ιαπωνία, η Φινλανδία, η Νορβηγία και η Σουηδία που έχουν πολύ μικρότερο δείκτη ανισότητας και συνολικά πολύ καλύτερη υγεία.

Σύμφωνα με τον καθηγητή Wilkinson ένα μωρό που θα γεννηθεί σήμερα στην Ελλάδα (με βάση κυρίως δεδομένα πριν από την οικονομική κρίση) προβλέπεται ότι θα ζήσει πολύ περισσότερο από ένα μωρό που θα γεννηθεί στις ΗΠΑ παρόλο που οι ΗΠΑ είναι από τα πλουσιότερα έθνη στον κόσμο και ξοδεύουν τεράστια ποσά στην υγεία. Ας μη θεωρείται λοιπόν αυτονόητο ότι κάποια ισχυρή και πλούσια χώρα κατοικείται από υγιείς πολίτες πριν κανείς εξετάσει πόσο διαφέρουν εισοδηματικά-κοινωνικά μεταξύ τους οι πολίτες αυτής της χώρας.

Στο κλασικό βιβλίο τους με τίτλο The Spirit Level: Why greater equality makes societies stronger (μτφρ. Το Αλφάδι: Γιατί η μεγαλύτερη ισότητα δημιουργεί πιο δυνατές κοινωνίες) οι δύο προαναφερθέντες επιδημιολόγοι ισχυρίζονται ότι οι μεγάλες κοινωνικές ανισότητες δημιουργούν στα άτομα έντονο χρόνιο άγχος το οποίο προδιαθέτει σε μεγάλη γενική νοσηρότητα. Είναι επίσης βέβαιο ότι χώρες (όπως π.χ. οι Σκανδιναβικές) οι οποίες πιστεύουν στην άνευ όρων, έστω και με μεγάλη κρατική φορολογία, συντήρηση ενός αξιόπιστου συστήματος εθνικής υγείας δημιουργούν συνολικά μια μελλοντική κοινωνία υγιών πολιτών. Είναι επίσης διαπιστωμένο ότι όσο αυξάνεται η κοινωνικο-οικονομική ψαλίδα τόσο περισσότερο αυξάνονται τα ποινικά αδικήματα, πολύ περισσότεροι άνθρωποι κλείνονται στη φυλακή και πολύ λιγότερες δαπάνες γίνονται για μόρφωση και παιδεία. Όσο λοιπόν γίνεται φτωχότερο ένα σύστημα εθνικής υγείας τόσο επιδεινώνεται η υγεία των φτωχότερων αρχικά αλλά σταδιακά όλων των πολιτών μιάς χώρας.

Η χώρα μας σύμφωνα με τις επιστημονικές εργασίες του Richard Wilkinson είχε (μέχρι πρόσφατα) ταξινομηθεί μεταξύ των προνομιούχων χωρών όσον αφορά τους δείκτες υγείας αλλά είναι πλέον βέβαιο ότι αφενός το άνοιγμα της εισοδηματικής ψαλίδας και η εξαφάνιση της μεσαίας τάξης (κορυφώνεται στην μετά ΔΝΤ εποχή) αφετέρου η κατάρρευση του Εθνικού Συστήματος Υγείας μάλλον θα επιδεινώσουν σημαντικά την υγεία των ελλήνων πολιτών στα χρόνια που έρχονται. Τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης στην υγεία θα μπορέσουμε να εκτιμήσουμε πολύ αργότερα. 

Ίσως μοναδική μας ελπίδα να παραμένουν ο μεσογειακός ήλιος, η αισιόδοξη σκέψη, η επανάκτηση της χαμένης κοινωνικής αλληλεγύης και η επιστροφή στη μεσογειακή διατροφή. Ίδωμεν.

Μετά από τα επιστημονικά στοιχεία που προαναφέρθηκαν προκύπτει το ουσιώδες ερώτημα σε επίπεδο πρωτογενούς πρόληψης: Πώς μπορεί να συνταγογραφηθεί γενικότερα η ευτυχία και η αισιόδοξη σκέψη; Πώς μπορεί να συνταγογραφηθεί η αντι-κατάθλιψη μέσα σε μια εποχή που ευνοεί από πάσης απόψεως μάλλον την εκδήλωση κατάθλιψης; δηλ. ανεργία, μείωση εισοδημάτων, διάλυση της οικογένειας, μοναξιά, έλλειψη κοινωνικής υποστήριξης.

Τα επιστημονικά στοιχεία δείχνουν ότι...

ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Παπούτσι από τον τόπο σου?

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Των ΑΝΤΩΝΗ και ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΥ ΚΟΥΦΑΛΗ

Κοιτάζουμε και ξανακοιτάζουμε τη φωτό που έπεσε στα χέρια μας κι αδυνατούμε να πιστέψουμε πως δεν είναι προϊόν μοντάζ. 

Ενας συμπαθητικός χαμογελαστός τριανταπεντάρης αγκαλιά με τη γυναίκα και το παιδί του φωτογραφίζεται όλο χαρά σε κάποια παραλία της Κρήτης.

 

Αν δεν συνέβαινε ο εν λόγω τουρίστας να είναι ο πρωθυπουργός της Εσθονίας Ταάβι Ρούιβας, που ήρθε για διακοπές και δεν ήταν ξυπόλυτος, το θέαμα δεν θα μας ενδιέφερε και δεν θα διέφερε από ανάλογα ενσταντανέ που στολίζουν το φωτογραφικό άλμπουμ διακοπών του μισού πλανήτη.

Αλλά ένας πρωθυπουργός, έστω και μικρής χώρας, χωρίς φανφάρες και φουσκωτούς, χωρίς λιμουζίνες και τα συνακόλουθα... αξεσουάρ, σου ανοίγει την καρδιά, πολύ περισσότερο όταν τυγχάνει ξυπόλυτος.

Αυτή η αίσθηση της ελευθερίας που σου στερούν τα παπούτσια, αυτή η ανάγκη να πατάς τη γη και να οπλίζεσαι με δύναμη σαν τον Ανταίο, αυτό το μοναδικό προνόμιο να τσαλαβουτάς σε κρυστάλλινα νερά, να βρέχεσαι, να λερώνεσαι και πάλι να λερώνεσαι διασχίζοντας γυμνόπους στεριές και θάλασσες, είναι η άλλη πλευρά της χαράς που κρύβεται στα μικρά, τα απλά και τα ανθρώπινα μέτρα.

Κι όπως οι συνθήκες αλλάζουν από γιαλό σε γιαλό κι από γωνιά σε γωνιά, λίγο ανατολικότερα στην καθημαγμένη Λωρίδα της Γάζας, ένα άλλο ζευγάρι παπούτσια στα πόδια ενός νεκρού Παλαιστίνιου έγινε το αδιάψευστο τεκμήριο της ταυτότητάς του, αυτής που δεν κατάφερε να εξαφανίσει η οβίδα που κυριολεκτικά τον διέλυσε. Τα καινούργια καφετιά δερμάτινα παπούτσια που φορούσε έγιναν το δαχτυλικό του αποτύπωμα για τη δύστυχη γυναίκα που στεκόταν δίπλα στο πτώμα χωρίς να αναγνωρίζει τον άντρα της.

Μέχρι που το βλέμμα της έπεσε στα καινούργια καφετιά δερμάτινα παπούτσια...

Ή στο ένα παπουτσάκι, μαύρο και σκονισμένο, της μικρής Αζχρά -το άλλο ποιος ξέρει πού βρισκόταν πεταμένο- που στόλιζε το ποδαράκι της στο μικρό φέρετρο. Κι όσο πατέρας και μάνα σπάραζαν πάνω από το μικρό κιβούρι, εκείνο το γυμνό ποδαράκι μάς συγκλόνισε περισσότερο από την ίδια την τραγωδία.

Και μια και μιλάμε για παιδιά, θέλουμε να σας θυμίσουμε τις συγκλονιστικές φωτογραφίες της Βούλας Παπαϊωάννου από την Ελλάδα των δεκαετιών του '50 και του '60. Με τη δύναμη του φακού της και τη βαθιά αγάπη της για αυτή την πέτρα που την πυρώνει ο ήλιος και τη δέρνει η βροχή, η Παπαϊωάννου ζωντάνεψε τη μετεμφυλιακή Ελλάδα μέσα από στιγμιότυπα που δεν έχουν ταίρι στην ιστορία της φωτογραφίας.

Αρκεί να κοιτάξεις τη φωτό με τα δύο κοριτσάκια 4 ή 5 ετών, μπροστά στον καθρέφτη που κρατάει κάποια μεγαλύτερη, να αστραποβολούν από χαρά καθώς απολαμβάνουν... εις διπλούν τα πρώτα τους παπούτσια, εκείνα που δένανε με κουμπάκι στο πλάι.

Ή την άλλη, πάλι κοριτσιού λίγο μεγαλύτερου, που, έκθαμβο στη θέα αυτών των μικρών μαύρων θαυμάτων, σηκώνει το μικρό της πόδι και το κοιτάζει από πίσω.

Κι όλοι εμείς οι χορτάτοι, οι γκρινιάρηδες, οι σχολαστικοί και μονίμως δυσαρεστημένοι, που χαζεύουμε τα λάφυρα μιας καταναλωτικής μανίας που μας έριξε στα αβαθή, την ώρα που αναρωτιόμαστε ποιο ζευγάρι παπούτσια ταιριάζει στη ζώνη μας, ας δούμε τις φωτογραφίες του Εσθονού πρωθυπουργού ή των μικρών κοριτσιών κι ας βγάλουμε τα συμπεράσματά μας.

Γεννηθήκαμε ελεύθεροι αλλά καθεύδουμε ντυμένοι και παπουτσωμένοι, χωρίς να τολμούμε να πατήσουμε ξυπόλυτοι, να νιώσουμε ξανά ευάλωτοι κι ανθρώπινοι.

Και δεν κοστίζει πολύ η ευτυχία:

ΠΑΙΔΕΙΑ και ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ: H παρανόηση εννοιών από ένα αποτυχημένο σχολικό σύστημα που σε όλα τα επίπεδα αναπαράγει τη μετριότητα

Του ΘΑΝΑΣΗ ΔΡΙΤΣΑ 

Καρδιολόγου στο  Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο, συνθέτη και συγγραφέα 

 

Δεν υπάρχει μαθητής που δεν «παιδεύτηκε» να λύσει κάποιο μαθηματικό πρόβλημα, εργάτης που δεν «παιδεύτηκε» να κουβαλήσει με τα χέρια του κάποιο βαρύ φορτίο, μητέρα που δεν «παιδεύτηκε» να μεγαλώσει τα παιδιά της.

Η λέξη «παιδεία» συνοδεύει αναπόφευκτα τη ζωή μας από τη γέννηση μέχρι το θάνατο. Στις μέρες μας όμως και δυστυχώς σε παγκόσμια κλίμακα ο μέσος πολίτης έχει παρανοήσει τη λέξη «παιδεία», την οποία πρακτικά συγχέει με τη λέξη «εκπαίδευση».

Η τεχνολογική επανάσταση σε μια κοινωνία που καθορίζει τις αρχές της με γνώμονα το οικονομικό κέρδος αύξησε σημαντικά την προσφορά, ενώ παράλληλα μείωσε κατά πολύ τη ζήτηση εργασίας. Επίσης η ραγδαία αύξηση της επιστημονικής γνώσης σε όλους τους τομείς απαιτεί όλο και περισσότερα ειδικά προσόντα των εργαζομένων, γεγονός που συνεπάγεται μακροχρόνια πτυχιακή και μεταπτυχιακή εκπαίδευση.

Για να γίνεις ευτυχισμένος άνθρωπος χρειάζεσαι παιδεία, ενώ για να βρεις πλέον εργασία σήμερα χρειάζεσαι εκπαίδευση. Η κλασική έννοια της παιδείας, δηλαδή το ελληνοχριστιανικό μοντέλο, οδηγεί τον άνθρωπο στη σύμμετρη ανάπτυξη ψυχής και σώματος, δεν αποσκοπεί στη στείρα συσσώρευση γνώσης και στοχεύει στην ατομική ευτυχία. Ετσι αρχίζει λοιπόν να εξηγείται η τρομακτική αύξηση της συχνότητας της κατάθλιψης στο γενικό πληθυσμό σήμερα εφόσον η μανιώδης αφοσίωση στην απόκτηση προσόντων για την πραγμάτωση της «επιτυχίας» οδηγεί, τελικά, στην απώλεια της «ευτυχίας».

Ιδιαίτερα στον τόπο μας οι γονείς προετοιμάζουν τα παιδιά τους να γίνουν οι αυριανοί πρωταθλητές στο αντικείμενο που θα επιλέξουν να σπουδάσουν. Ετσι τα παιδιά από νωρίς μαθαίνουν να γίνονται ανταγωνιστικά, σταματούν να χαίρονται τις χαρές της παιδικής ηλικίας και της εφηβείας, η ψυχή τους γερνάει γρήγορα και χάνει την αθωότητά της. Ηδη στην ηλικία των τριάντα ετών αρκετοί νέοι άνθρωποι σήμερα χτυπάνε την πόρτα των ψυχιάτρων, προκειμένου να χαπακωθούν με ψυχοφάρμακα. Μάλιστα οι συνεχείς άστοχες και παρανοειδείς αλλαγές στο εκπαιδευτικό σύστημα της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης οδηγούν τους μαθητές στο απόλυτο χάος, όμως το διαρκές χάος στο εκπαιδευτικό μας σύστημα εξυπηρετεί τελικά τα συμφέροντα της παραπαιδείας.

Επιπλέον, σύμφωνα με τον σπουδαίο Βρετανό καθηγητή-ερευνητή Ken Robinson, το επικρατούν σύστημα εκπαίδευσης εξορίζει τα πιο δημιουργικά και ταλαντούχα παιδιά σε όλα τα επίπεδα.

Η σύγχρονη εκπαίδευση ακόμη και σε ακαδημαϊκό επίπεδο αναπαράγει τη μετριότητα, διότι η μετριότητα είναι εκείνη που ανατροφοδοτεί το συντηρητικό ακαδημαϊκό σύστημα. Κάποτε αποκτούσαν μεταπτυχιακούς τίτλους διάκρισης (π.χ. Philosophy Doctor, PhD) μόνον εξαιρετικά προικισμένα άτομα που με την επιστημονική τους σκέψη άλλαξαν κυριολεκτικά την πορεία της επιστήμης. Σήμερα σχεδόν όλοι οι φοιτητές που εγγράφονται σε ένα διδακτορικό πρόγραμμα (PhD) κάποια στιγμή θα αποκτήσουν τον τίτλο αυτό, αλλά βέβαια ούτε σε 5% δεν ανέρχεται το ποσοστό εκείνων των διδακτορικών που συνεισφέρουν κάτι σημαντικό στην ιστορία της επιστήμης. Απλά και οι ακαδημαϊκοί τίτλοι έχουν αποκτήσει καθαρά εμπορική αξία, διότι μέσα από τα δίδακτρα συντηρείται η ακαδημαϊκή βιομηχανία. Οπωσδήποτε το ακαδημαϊκό σύστημα εφόσον συνδέεται με την αγορά εξασφαλίζει και σε εκείνους που κατέχουν τον απαιτούμενο τίτλο μελλοντικές θέσεις εργασίας.

ΚΟΙΝΩΝΙΑ και ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ: Το «μέτρο» του ανθρώπινου πλούτου

Του Παναγιώτη Νούτσου 

Καθηγητή  Κοινωνικής και Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.

Προβλέπεται στο εγγύς μέλλον να ανατραπεί η αναλογία εργάσιμου και διαθέσιμου χρόνου; 

Το ερώτημα αυτό προφανώς δεν στρέφεται προς τα κενά που υπάρχουν σε συνθήκες - τελευταία επισωρεύονται - «ευελιξίας» («flexicurity») και «απασχολησιμότητας» («employability»). Ούτε προς το αρκετά υψηλό ποσοστό εργαζομένων που έχουν και δεύτερη (κάποτε και τρίτη) εργασία. Ούτε, επιπλέον, προς τους νέους της σχεδόν απλήρωτης «πρακτικής άσκησης» ή προς τους συνταξιούχους που συμπληρώνουν το εισόδημά τους με «θελήματα».  

Συνολικά, αυτή η εισαγωγική επισήμανση αφορά τόσο τη χειρωνακτική όσο και τη διανοητική εργασία. 

Βρήκα μαθήτριές μου σε πολλά σημεία της Γης - ίσως τις συναντήσω και στο Διάστημα - να τραγουδούν τη νύχτα για το χαρτζιλίκι τους: στα Γιάννινα, στην Αθήνα, στη Θεσσαλονίκη, στο Παρίσι, στη Μελβούρνη και στο Λος Αντζελες.

 

Το ερώτημα είναι πώς στον ίδιο εργαζόμενο, χωρίς ελαστικό αλλά με μειωμένο ωράριο που συνάμα να μη συνεπάγεται και ελάττωση του εισοδήματός του, μπορεί να επαυξάνεται ο υπό διάθεση χρόνος. 

Τούτο είναι εφικτό σε συνθήκες πλήρους «διασφάλισης», κατά τις οποίες ο κοινωνικά αναγκαίος χρόνος εργασίας να εξασφαλίζει τη δυνατότητα ικανοποίησης των αναγκών τόσο του ζην όσο και του «ευ ζην».

 

Στον ιστορικό ορίζοντα της εποχής μας, αν και παραμένει ζωηρή η σύλληψη «άρσης» ή του «τέλους» της εργασίας, τα δικαιώματα των εργαζομένων διαθλώνται στον τρόπο κατανόησης της υπάρχουσας κοινωνίας και μιας άλλης που θα την υπερβαίνει. Η επαύξηση του διαθέσιμου χρόνου, χωρίς να καθίσταται δαπανηρός ή περιττός, συνεπάγεται την ευχέρεια να διπλασιάζεις hic et nunc τον κόσμο. Δηλαδή, πέρα απ' αυτόν που σε καθηλώνει στις ανάγκες και στους καταναγκασμούς του επιούσιου να διανοίγεται, έστω αχνά, ένας δεύτερος που φέρνει και τη σφραγίδα σου ή απλώς την αγρύπνια σου.

 

Οσο για την περίπτωση να χρησιμοποιείται ο υπό διάθεση χρόνος, πράγμα που συντελείται με τους καταναλωτικούς ρυθμούς της κοινωνίας μας, ως εύκολη δίοδος ενσωμάτωσης στο κυρίαρχο σύστημα οριοθέτησης των αναγκών, το αντίδοτο βρίσκεται στη δημιουργία εστιών πολιτικής παιδείας και κοινωνικών αντισωμάτων.  

Αναντίρρητα, διενεργείται μια πολυσχιδής εκμετάλλευση του «ελεύθερου χρόνου» στους κόλπους μιας «μαζικής κουλτούρας» που εμπορευματοποιεί ό,τι θα μπορούσε να αποτελεί αξία χρήσης και επομένως το μετατρέπει σε φτηνή ανταλλακτική αξία.

 

Η απάντηση όμως σ' αυτή τη γενικευόμενη κατάσταση υπαγωγής του υπό διάθεση χρόνου στον εργάσιμο, ως «εξόδων παραστάσεως» στην αναπότρεπτη διεργασία αναπαραγωγής της εργασιακής δύναμης του ανθρώπου, ποια θα ήταν; 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ και ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ: Η γεύση της ευτυχίας για τον «Homo Economicus»

Toυ ΜΙΧΑΛΗ ΜΗΤΣΟΥ

Σ^' έναν παιδικό σταθμό του Ισραήλ, ορισμένοι γονείς καθυστερούσαν συστηματικά να παραλάβουν τα παιδιά τους. O διευθυντής σκέφτηκε λοιπόν να επιβάλει ένα πρόστιμο: για κάθε ώρα καθυστέρησης, οι γονείς έπρεπε να πληρώνουν 10 ευρώ. 

Τα αποτελέσματα δεν άργησαν να φανούν. Προς μεγάλη έκπληξη του διευθυντή, οι γονείς που καθυστερούσαν τριπλασιάστηκαν! 

Η εξήγηση είναι απλή. Πριν από την επιβολή του προστίμου, οι γονείς προσπαθούσαν να είναι στην ώρα τους για ηθικούς λόγους: για να μη φέρνουν σε δύσκολη θέση τους παιδαγωγούς και να μην εκθέτουν τα παιδιά τους. Από τη στιγμή που αποφασίστηκε η ποινή, η κλίμακα των αξιών με βάση την οποία καθόριζαν τις ενέργειές τους άλλαξε. Στο κάτω - κάτω, σκέφτηκαν, τα 10 ευρώ θα τα έδιναν σε μια μπεϊμπισίτερ.

Το παράδειγμα αυτό το χρησιμοποιεί ο γάλλος οικονομολόγος Ντανιέλ Κοέν για να επισημάνει ότι ένα οικονομικό κίνητρο δεν μπορεί να υποκαταστήσει, ούτε καν να συμπληρώσει, ένα ηθικό κίνητρο. Οταν απευθύνεσαι στους ανθρώπους στο όνομα του προσωπικού τους συμφέροντος - λέει σε συνέντευξή του στη «Λιμπερασιόν» - σου απαντούν στο όνομα του προσωπικού τους συμφέροντος. Το κεντρικό παράδοξο της οικονομικής ανάλυσης είναι ότι οι οικονομολόγοι αγνοούν στα μοντέλα τους αυτόν τον ηθικό παράγοντα. Οταν λοιπόν εφαρμόζονται αυτά τα μοντέλα για τη διακυβέρνηση του πλανήτη, αυτός ο παράγοντας εξαφανίζεται.

Με το καινούργιο βιβλίο του «Homo Economicus», που μόλις κυκλοφόρησε στη Γαλλία, ο Κοέν προστίθεται στους οικονομολόγους που τοποθετούν την ατομική ευτυχία στο επίκεντρο του προβληματισμού τους. Εδώ και τριάντα χρόνια, σημειώνει, η οικονομία καταλαμβάνει μια όλο και μεγαλύτερη θέση σε πολλούς τομείς. Παντού κυριαρχεί η μανία της αξιολόγησης: στα σχολεία, στα νοσοκομεία, ακόμη και στους φίλους μας στο facebook. Ο ανταγωνισμός είναι πολύ πιο έντονος, ακόμη και στους κόλπους της οικογενειακής ζωής. Και η χώρα όπου τα φαινόμενα αυτά είναι πιο οξυμμένα είναι οι Ηνωμένες Πολιτείες. Οι Αμερικανοί δεν βρίσκουν λύση στην κρίση γιατί έχουν χάσει αυτό που τους είχε δώσει ο Ρούσβελτ τη δεκαετία του '30, δηλαδή την αίσθηση της κοινής ιδιότητας του πολίτη. 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Ποιο χρήμα φέρνει την ευτυχία;

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Του Ανδρέα Ζαμπούκα

Καθηγητή Κλασικής Φιλολογίας
andreaszaboukas@gmail.com

Oι κοινωνίες κοινοκτημοσύνης δεν εξελίχθηκαν ποτέ όπως θα θέλαμε. Από την εποχή του Άντον Πάννεκουκ και του Λένιν ως τις  πιο σύγχρονες σοσιαλδημοκρατικές προσπάθειες των Ευρωπαίων, ο δημόσιος πλούτος δεν αποτέλεσε το δέλεαρ της ευδαιμονίας των ανθρώπων. 

Προφανώς κάτι δεν πήγε καλά στην εφαρμογή της θεωρίας, με αποτέλεσμα οι ουτοπικές θέσεις των θεωρητικών να αποτελούν ισχυρό άλλοθι στις καταστροφικές διαθέσεις των «διεστραμμένων» καπιταλιστών και των «καιροσκόπων» σοσιαλιστών. 

Τελικά πότε ένας πολίτης αισθάνεται ευτυχής; Όταν ο ίδιος είναι πλούσιος ή όταν η κοινότητα που ζει είναι πλούσια;  

Κάποιος θα απαντούσε πως το καλύτερο είναι να συμβαίνουν και τα δύο. Όμως, οι ισορροπίες αποδεικνύονται εύθραυστες. Η διαχείριση του πλούτου δεν είναι καθόλου εύκολη, ούτε για τη δημόσια διοίκηση, ούτε για το άτομο. 

Ήδη, από τα χρόνια του σχολείου, αρχίζω να διαμορφώνω το όραμα του μέλλοντός μου . Όλα, οι σπουδές, οι σχέσεις μου, η επαγγελματική αποκατάσταση, οι υποδομές της οικογένειας, οι επιδιώξεις της κοινωνικής αναγνώρισης σχετίζονται με την παραγωγή ιδιωτικού πλούτου. Αν δεν πετύχω σ΄ αυτό, τότε απέτυχα σε όλα. Αν δεν έχω  ιδιωτικό χρήμα, πως θα κάνω σπουδές, πως θα ξεκινήσω μία δουλειά, πως θα παντρευτώ, πως θα αγοράσω σπίτι, πως θα εξασφαλίσω για την οικογένεια την ασφάλεια και την ευημερία της;

Σε μικροκαπιταλιστικές κοινωνίες, σαν τη δικιά μας, ο ιδιωτικός πλούτος είναι πολύ πιο απαραίτητος από άλλες παραγωγικές . Για τη σύγχρονη ελληνική οικογένεια οι ανάγκες είναι  μεγαλύτερες από μια οικογένεια στη Φινλανδία. Οι ιδιωτικές δαπάνες για την παιδεία και την υγεία  είναι τεράστιες. Από την άλλη η μεταπρατική αντιπαραγωγική μας οικονομία αναγορεύει την «ιδιώτευση» ως χρήσιμο μηχανισμό παραγωγής πλούτου, δεδομένου ότι δεν έχει να διαθέσει παραγόμενα προϊόντα ή να καλύψει αληθινές ανάγκες. Για παράδειγμα, το εξοχικό, το ακριβό αυτοκίνητο, το «μεσσιανιστικό» πρότυπο της μαζικής ψυχαγωγίας και το ακριβό ντύσιμο, αποτελούν  τρόπους λειτουργίας του συστήματος για στοιχειώδη ανάπτυξη στη βάση ανύπαρκτων αλλά κατασκευασμένων αναγκών. 

Αντίθετα, ο δημόσιος πλούτος, δεν αποτελεί σημείο αναφοράς ούτε συγκεκριμένη πρόσφορη επιδίωξη. Τα σχολεία, τα πανεπιστήμια, τα νοσοκομεία, τα δημόσια κτίρια, οι υποδομές, η ενέργεια, δεν αφορούν τη συνείδηση του Νεοέλληνα που αισθάνεται το κράτος σαν κάτι ξένο και πολλές φορές, αντίθετο με τα συμφέροντά του.

Η δημόσια περιουσία, αποτελεί «δώρο» συναλλαγής μιας τάξης «ψευδοαστών» που λειτουργούν με τα κατάλοιπα της φεουδαρχίας. Όχι μόνο δεν παράγεται δημόσιος πλούτος αλλά σπαταλιέται ασύστολα αυτός που απέμεινε. 

Οι κοινωνίες των ανθρώπων δεν είναι δυνατόν να ζουν έτσι. Άλλο προορισμό έχουν. Η πολιτικά οργανωμένη κοινότητα προτάσσει το δημόσιο συμφέρον και κατ΄ επέκταση τον δημόσιο πλούτο ως επίτευγμα και αποτέλεσμα του σχεδιασμού, της προσπάθειας και του έργου της. Ο πολίτης ζει, δημιουργεί, αυτοπραγματώνεται και ευτυχεί με τη συμμετοχή του σ΄ αυτό που μαζί με άλλους κατακτά. Ο δάσκαλος στο σχολείο παράγει πνευματικό και ηθικό δημόσιο πλούτο με τις ομάδες του. Ο επιστήμονας, στα εργαστήριά του, καινοτομεί και καταγράφει τη νέα του ανακάλυψη για λογαριασμό της κοινωνίας του. Ο επιχειρηματίας ρισκάρει κεφάλαια, απασχολεί κόσμο, παράγει Α.Ε.Π., πληρώνει φόρους.

Δεν πρόκειται για ηθικολογία ή για ρομαντικές ελπίδες στο σύγχρονο καπιταλισμό. Πρόκειται για καθαρό ορθολογισμό. Δεν μπορείς να είσαι ευτυχισμένος μόνο αν εσύ έχεις λεφτά κι ο άλλος δεν έχει. Αν αντλείς την ανωτερότητά σου από την κατάντια του, τότε είσαι κομπλεξικός. Κι αν είσαι κομπλεξικός, δεν μπορεί να είσαι ευτυχισμένος. Κι αν πάλι, νομίζεις ότι αυτό θα κρατήσει για πάντα, είσαι γελασμένος. Το παιδί σου θα συναναστραφεί με το παιδί του εξαθλιωμένου ακόμα κι αν πληρώνεις το καλύτερο ιδιωτικό σχολείο. Ο γείτονας θα σου επιτεθεί, όταν του τελειώσουν τα λεφτά και θα θέλει να πάρει τα δικά σου. Στην τηλεόραση θα βλέπεις σκουπίδια γιατί δεν θα υπάρχουν κανόνες. Στο γήπεδο  δε θα πατάς μη σε μαχαιρώσει ο διπλανός σου. Δημοκρατία δεν θα έχεις πια γιατί θα σε κυβερνούν οι κατώτεροί σου.

Φοβόμαστε. Γι΄ αυτό κυνηγάμε το χρήμα. Είμαστε ανασφαλείς μέσα στη ζούγκλα του αφερέγγυου  κράτους. Τρέμουμε στην ιδέα ότι θα βρεθεί κάποια στιγμή που θα μας τη φέρει πισώπλατα και θέλουμε, μόνοι μας, να οχυρωθούμε. Θέλουμε τον πλούτο από ανάγκη κι όχι από αλαζονεία. Είμαστε απροστάτευτοι γιατί οι υπηρεσίες του κράτους μας προδίδουν συνεχώς  καταστρατηγώντας κάθε δικαίωμα και κάθε πραγματική μας ανάγκη. Η παιδεία, η υγεία, η πολιτική μας ζωή δεν εξασφαλίζονται ως δημόσιο αγαθό. Σταδιακά, με τους μηχανισμούς απαξίωσης, επήλθε ο θάνατος της πολιτικής μας ταυτότητας,  αναγορεύοντας σε είδη πολυτελείας τις αυτονόητες συνθήκες διαβίωσης του σύγχρονου ανθρώπου. Η προσπάθεια να εντυπωσιάσουμε, εξασφαλίζοντας κοινωνική αναγνώριση, οφείλεται στην έλλειψη αληθινής πολιτικής και κοινωνικής συλλογικότητας. Η πολιτεία μας είναι για δεκαετίες, κατακερματισμένη, χωρίς να μας δίνει τη δυνατότητα της ευχαρίστησης μέσα από την επαφή, το διάλογο και τη διεκδίκηση των ενδιαφερόντων μας. Έτσι προσπαθούμε να χτίσουμε τείχη γύρω μας, αφού πάντα αισθανόμαστε προδομένοι και έκθετοι.

ΚΟΙΝΩΝΙΑ: "Στα βραχάκια"

Γράφει ο OLD BOY

Eίχε να επιλέξει ανάμεσα σε μια ευτυχισμένη και σε μια ενδιαφέρουσα ζωή. Διάλεξε προφανώς την ενδιαφέρουσα. Δυστύχησε.
 

Είχε να επιλέξει ανάμεσα σε μια ευτυχισμένη και σε μια ενδιαφέρουσα ζωή. Διάλεξε προφανώς την ευτυχισμένη. Έπληξε.
 

Είχε να επιλέξει ανάμεσα σε μια ευτυχισμένη και σε μια ενδιαφέρουσα ζωή. Διάλεξε προφανώς την προσωπική ευτυχία και αφιέρωσε το ενδιαφέρον του στις δυστυχίες των άλλων. Δόξα τω Θεώ, ήταν πολλές. Με ποιό τρόπο όμως να αφιερωνόταν; Να γινόταν αριστερός; Να γινόταν φιλάνθρωπος; Να γινόταν καλός φίλος; 

Μπροστά σε αυτή τη δεύτερη επιλογή σκάλωσε πολύ περισσότερο απ' ό,τι στην πρώτη. Βρέθηκε σε αδιέξοδο. Αποφάσισε τελικά να μην γίνει τίποτα απ' όλα αυτά και να καλύψει την μη αφιέρωσή του στις δυστυχίες των άλλων με μια αντίστοιχη ενοχή. Κατάφερε έτσι να είναι και ευτυχισμένος και να μην πλήττει.
 

Ήταν αυτός που είχε επιλέξει σωστά. Aποφάσισε να μοιραστεί το τέχνασμά του με το λαό. Έγραψε σχετικό οδηγό αυτο-βοηθείας. Έγινε ανάρπαστος. Δεν το περίμενε είναι η αλήθεια, κι έτσι το γεγονός ότι στο οπισθόφυλλο είχε δεσμευτεί πως θα διαθέσει τα κέρδη από τις πωλήσεις των βιβλίων εξ ημισείας σε κατά τόπους κινήματα αλληλεγγύης και σε φιλανθρωπικές ΜΚΟ, τον ανάγκασε να βρεθεί στη θέση εκείνου που μοίραζε χρήμα αριστερά και δεξιά, με την μεταφορική αλλά και την ιδεολογική ίσως σημασία της λέξεως.
 

Το χρήμα που έδινε ήταν τόσο πολύ ώστε αναγκαστικά οι ενοχές του για τη μη συνεισφορά του στην καταπολέμηση της παγκόσμιας δυστυχίας να αρχίσουν να αμβλύνονται. Λίγα χρόνια αργότερα τον είχαν εγκαταλείψει τελείως. Είχε μείνει μόνος με την ευτυχία του. Το φάσμα της πλήξης του χτυπούσε την πόρτα.
 

Δεν την άνοιξε. Το χτύπημα γινόταν όλο και πιο δυνατό. Υποχώρησε. Άνοιξε. 

Ήταν ένας καλός του φίλος. Προφανώς και θα ήταν άνθρωπος και όχι φάσμα. Δεν ζούσε μέσα σε μια λεκτική μεταφορά, καιρός ήταν να το χωνέψει επιτέλους. Ο φίλος του φαινόταν ταραγμένος. Του έβγαλε γλυκό, του έβγαλε και μέντα. Μετά την μέντα έπιασαν την κουβέντα και φίλος του του ομολόγησε πως είχε κάνει φονικό. Χρειαζόταν τη βοήθειά του.  

«Μα πώς; Τι θα μπορούσα να κάνω; Δεν έχω αναστήσει κανέναν άλλο εκτός από τα τρία υπέροχα κατάξανθα παιδιά μου. Και αυτά μεταφορικά». 

Ο φίλος του τον κοιτούσε σαστισμένος. 

«Κάνεις πλάκα τέτοιες ώρες; Πώς μπορείς; Τα λεφτά σου χρειάζομαι. Δεν τα θέλω για την υπεράσπισή μου. Δεν κερδίζεται η υπόθεσή μου. Για την οικογένειά μου τα θέλω. Θέλω να έχουν μια οικονομική ασφάλεια τώρα που θα λείψω για χρόνια». 

Η δικτατορία του παρόντος

- Εσεις είστε Ελληνας?

- Ημουν!

(Σκίτσο του Αltan)

Του ΜΙΧΑΛΗ ΜΗΤΣΟΥ

Η διαπίστωση είναι προφανής, αποτελεί κοινοτοπία ακόμη και να την αναφέρουμε: για τους περισσότερους ανθρώπους, το μέλλον δεν αποτελεί πια ελπίδα αλλά εφιάλτη. 

Η μία αιτία είναι επίσης προφανής: η κρίση, που έχει κλέψει το μέλλον το δικό μας και των παιδιών μας. Το δικό μας επειδή φοβόμαστε ότι θα χάσουμε τη δουλειά μας, τη σύνταξή μας, την κοινωνική μας ασφάλιση. Των παιδιών μας επειδή ανησυχούν ότι δεν θα βρουν δουλειά και δεν θα μπορέσουν να σχεδιάσουν τη ζωή τους, παγιδευμένα καθώς είναι σε ένα αιώνιο, επισφαλές παρόν.

Ο Μαρκ Οζέ, ένας από τους πιο γνωστούς ανθρωπολόγους του κόσμου, προβάλλει όμως και μια δεύτερη αιτία: την επιτάχυνση που έχουν επιβάλει στην ύπαρξή μας οι νέες τεχνολογίες. Ζούμε σε ένα είδος υπερτροφίας του παρόντος, λέει στη Ρεπούμπλικα ο 77χρονος Οζέ, γνωστός και στην Ελλάδα από βιβλία του όπως το «Πού χάθηκε το μέλλον;» και το «Εγκώμιο του ποδηλάτου». Κατά μία έννοια, ο χρόνος μας δεν είναι πλέον γραμμικός αλλά κυκλικός. Οπως ο χρόνος των πρωτόγονων κοινωνιών ή του αγροτικού κόσμου. Είμαστε αιχμάλωτοι ενός είδους αιώνιας επιστροφής, που δεν καθορίζεται από τους κτύπους της καμπάνας, αλλά από τα τηλεοπτικά παλίμψηστα και τους ρυθμούς του παγκόσμιου χρηματοπιστωτικού συστήματος. Ζούμε περισσότερο, αλλά αρχίζουμε να ζούμε πιο αργά. Η Γαλλική Επανάσταση, ας πούμε, έγινε από ανθρώπους που ήταν λίγο μεγαλύτεροι από είκοσι χρόνων. Ηταν παιδιά, που άλλαξαν όμως τον ρου της Ιστορίας. Παραδόξως, η πιο σύντομη ζωή ανάγκαζε τότε όλο τον κόσμο να ωριμάζει πιο γρήγορα.

Xρήμα και ευτυχία

Του Νικου Xρυσολωρα

Μέχρι πρόσφατα, όταν οι οικονομολόγοι αναφέρονταν στην «ανάπτυξη» και την «ευημερία» μιας χώρας, συνήθως εννοούσαν το απόλυτο μέγεθος, αλλά και τις ετήσιες μεταβολές στο Ακαθάριστο Εγχώριο Προϊόν (ΑΕΠ), δηλαδή στη συνολική αποτίμηση των αγαθών και υπηρεσιών που παράγονται στην επικράτειά της. Ωστόσο, όλο και περισσότεροι ακαδημαϊκοί, επιστήμονες, αλλά και πολιτικοί, επισημαίνουν ότι τελικά το ΑΕΠ, η μέτρηση δηλαδή του υλικού πλούτου, είναι μεν χρήσιμο, αλλά όχι επαρκές εργαλείο για την εκτίμηση της ευημερίας τόσο των κρατών όσο και των πολιτών τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αλλαγής στάσης είναι η εντολή που έδωσε, το 2010, ο Βρετανός πρωθυπουργός Ντέιβιντ Κάμερον στη Στατιστική Υπηρεσία της χώρας του για την εξεύρεση τρόπων μέτρησης της συλλογικής και ατομικής ευημερίας, λαμβάνοντας υπόψη παράγοντες πέρα από το ΑΕΠ.

Πώς όμως μπορούμε να μετρήσουμε την ευημερία; 

Μια προφανής απάντηση είναι να ρωτήσουμε τους ίδιους τους πολίτες αν είναι ευχαριστημένοι από τη ζωή τους. Η αρχή έγινε από το ορεινό βασίλειο του Μπουτάν, το οποίο, το 2011, ανέλαβε πρωτοβουλία για την υιοθέτηση ψηφίσματος από τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ που ζητούσε από τους ηγέτες των κρατών–μελών του Οργανισμού να δώσουν μεγαλύτερη έμφαση στην προώθηση της ευτυχίας των πολιτών τους. Το επιχείρημα του Μπουτάν είναι γνωστό: «Το χρήμα δεν φέρνει την ευτυχία».

Πράγματι, μεγάλες στατιστικές έρευνες φαίνεται να καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι ο πλούτος συναρτάται μεν, αλλά δεν ταυτίζεται με την ευτυχία. Πιο πρόσφατο παράδειγμα είναι η δημοσκόπηση που διεξήγαγε η εταιρεία Ipsos σε δείγμα 19.000 ατόμων από 24 κράτη, με ερώτημα αν νιώθουν «πολύ» «αρκετά», «όχι και τόσο» ή «καθόλου» ευτυχισμένοι. Σχολιάζοντας τα αποτελέσματα της έρευνας σε πρόσφατο άρθρο του, το βρετανικό περιοδικό Economist υπογραμμίζει το παράδοξο ότι εκείνοι που απάντησαν ότι είναι «πολύ» ή «αρκετά» ευτυχείς είναι περισσότεροι σήμερα (77%) απ’ ό,τι ήταν στην αντίστοιχη έρευνα του 2007 (74%), πριν δηλαδή ξεσπάσει η παγκόσμια οικονομική κρίση. 

Το δεύτερο παράδοξο είναι ότι η χώρα με τα μεγαλύτερα ποσοστά «πολύ» ευτυχισμένων ανθρώπων είναι η Ινδονησία, το μέσο κατά κεφαλήν ΑΕΠ της οποίας είναι μόλις 4.700 δολάρια τον χρόνο. Ακολουθούν η Ινδία, το Μεξικό και η Βραζιλία, χώρες επίσης αναπτυσσόμενες. Αντιθέτως, πολύ λιγότερο ευτυχισμένοι εμφανίζονται οι Ευρωπαίοι.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι πλούτος και ευτυχία δεν έχουν καμία σχέση. Φαίνεται όμως ότι οι κάτοικοι των αναδυόμενων οικονομικών υπερδυνάμεων είναι πιο ευτυχισμένοι, ίσως επειδή αναμένουν ότι οι συνθήκες ζωής τους θα καλυτερέψουν. Αντίθετα, πιο μελαγχολικοί είναι οι πολίτες των κρατών όπου οι οικονομίες βρίσκονται σε στασιμότητα, ή ακόμη και σε παρακμή, όπως στην Ευρώπη.

Επιπλέον, ανάλογες έρευνες στο παρελθόν έχουν δείξει ότι πράγματι η ευτυχία και η ικανοποίηση από τη ζωή αυξάνονται ανάλογα με το ΑΕΠ, αλλά μέχρις ενός σημείου, το οποίο προσδιορίζεται περίπου στα 25.000 δολάρια κατά κεφαλήν ετησίου εισοδήματος (περίπου 18.500 ευρώ, σε μονάδες αγοραστικής δύναμης). Από εκεί και πέρα, η αύξηση του πλούτου ελάχιστα επηρεάζει την ατομική ευτυχία.

Το χρήμα δεν είναι πανάκεια

ΤΟΝ ΝΕΟ προσανατολισμό της οικονομικής επιστήμης εισηγήθηκε ρητά ο βρετανός οικονομολόγος Ρίτσαρντ Λέιαρντ, καθηγητής στην London School of Economics, με το βιβλίο του «Happiness: Lessons from a New Science», (Penguin, 2004).

Σύμφωνα με τον Λέιαρντ, η οικονομική επιστήμη οφείλει να θέτει ως κύριο στόχο όχι την αύξηση του ΑΕΠ αλλά την ευτυχία των ανθρώπων. 

Στο βιβλίο του ο Λέιαρντ αναφέρει τους «επτά μεγάλους παράγοντες» που καθορίζουν την ευτυχία των ατόμων με την ακόλουθη σειρά: οι οικογενειακές σχέσεις, η οικονομική κατάσταση, η εργασία, η κοινότητα και οι φίλοι, η υγεία, η προσωπική ελευθερία και οι αξίες. 

Βλέπουμε ότι το εισόδημα (η οικονομική κατάσταση) βρίσκεται στη δεύτερη θέση. Αν πράγματι κάποιος ζει στο κατώφλι της φτώχειας, τότε η αύξηση του εισοδήματός του θα τον κάνει σίγουρα πιο ευτυχισμένο. Αλλά, όπως εξηγεί ο Λέιαρντ, όταν περνάμε το ελάχιστο κατά κεφαλήν εισόδημα των 15.000 ευρώ, η σημασία της οικονομικής κατάστασης μειώνεται, ενώ αυξάνεται αντίστοιχα ο ρόλος των άλλων παραμέτρων στον καθορισμό της ευτυχίας των προσώπων. Στο θέμα της ευτυχίας το εισόδημα δεν είναι επομένως πανάκεια, με εξαίρεση τις καταστάσεις φτώχειας. 

Ο πειρασμός του ολοκληρωτισμού

Του ΤΖΟΝ ΛΟΪΝΤ

ΟΙ ΚΥΒΕΡΝΗΣΕΙΣ μπορούν να κάνουν ευτυχισμένο τον πληθυσμό; Θα έπρεπε να προσπαθούν για να το καταφέρουν; Ο Ρίτσαρντ Λέιαρντ, διάσημος οικονομολόγος της London School of Economics, στο βιβλίο του «Happiness: Lessons from a New Science» εισηγείται την ιδέα ότι χρέος μιας κυβέρνησης είναι να θεσπίζει νόμους για να αυξάνει την ευτυχία.

Αυτό πρέπει να γίνεται, υποστηρίζει ο Λέιαρντ, κυρίως με την προώθηση της ισότητας των εισοδημάτων. Ο πλούτος συνήθως δεν αυξάνει την ευτυχία, αλλά οι μεγάλες εισοδηματικές ανισότητες σίγουρα αυξάνουν τη δυστυχία. Συνεπώς, για να μειωθούν οι ανισότητες, οι πλούσιοι πρέπει να πληρώνουν πολύ μεγαλύτερους φόρους. 

Η θέση του Λέιαρντ μοιάζει με ένα είδος σοσιαλισμού που πραγματοποιείται μέσω της φορολογίας των πλουσίων. Πρέπει να είμαστε δύσπιστοι. Στην πραγματικότητα μάλιστα πρέπει να θεωρούμε επικίνδυνο για μια κυβέρνηση το να επιδιώκει την αναζήτηση της ευτυχίας. 

Εξηγώ το γιατί.  

Πρώτον, όταν ο Λέιαρντ υποστηρίζει ότι η ευτυχία των λίγων καθορίζει τη δυστυχία των πολλών, αληθεύει και το αντίθετο: η ευτυχία πολλών γεννιέται συχνά από τη δυστυχία λίγων και μάλιστα, μερικές φορές, από τη δυστυχία πολλών. Στο παρελθόν έκαναν ευτυχισμένους τους ανθρώπους βάζοντάς τους να παρακολουθούν τις εκτελέσεις και τα βασανιστήρια. Σήμερα, σε ορισμένες κοινωνίες κάνουν ευτυχισμένους τους ανθρώπους ταπεινώνοντας τις γυναίκες, καταπιέζοντας και καταπνίγοντας τη θρησκευτική ελευθερία και την ελευθερία έκφρασης. 

Τα οικονομικά της ευτυχίας

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Του ΘΑΝΑΣΗ ΓΙΑΛΚΕΤΣΗ

ΣΤΟΝ 18ο ΑΙΩΝΑ, τον καιρό της γέννησης της Πολιτικής Οικονομίας, οι πρώτοι οικονομολόγοι υποστήριζαν ότι ο κύριος στόχος της οικονομικής πολιτικής έπρεπε να είναι η μεγιστοποίηση της ευτυχίας των πολιτών μιας κοινωνίας.

Και στις αρχές του 19ου αιώνα, ο άγγλος φιλόσοφος Τζέρεμι Μπένθαμ, ο θεωρητικός πατέρας του ωφελιμισμού, έλεγε ότι καλύτερη κοινωνία είναι εκείνη στην οποία τα άτομα είναι περισσότερο ευτυχισμένα. Και επομένως καλύτερη πολιτική είναι εκείνη που ευνοεί τη μεγαλύτερη ευτυχία για τον μεγαλύτερο αριθμό προσώπων. Αυτή η θέση στηριζόταν φυσικά στην υπόθεση ότι η ευτυχία ήταν κάτι που μπορούσε να μετρηθεί και να υπολογιστεί με τρόπους που θα αντιστοιχούσαν στην αληθινή εμπειρία των υποκειμένων. Στην πορεία ωστόσο η νέα οικονομική επιστήμη ακολούθησε μιαν άλλη κατεύθυνση.

Επικράτησε έτσι και μεταξύ των οικονομολόγων η ιδέα ότι η έννοια της ευτυχίας είναι μάλλον υπερβολικά υποκειμενική και επομένως είναι δύσκολο να υπολογιστεί και να μετρηθεί. Στο βαθμό λοιπόν που η πολιτική οικονομία θέλει να είναι μια αυστηρή επιστήμη, πρέπει να επεξεργάζεται έννοιες που μπορούν να εκφραστούν με μαθηματικές διατυπώσεις και επομένως οφείλει να χρησιμοποιεί ποσοτικά μετρήσιμα δεδομένα. Κυριάρχησε έτσι η θέση του Ανταμ Σμιθ ότι η επιδίωξη του ατομικού συμφέροντος απολήγει στην εξυπηρέτηση του συλλογικού συμφέροντος. Στη δεκαετία του 1930 υιοθετήθηκε και στη συνέχεια καθιερώθηκε η έννοια του κατά κεφαλήν εισοδήματος ως ένα θεμελιώδες κριτήριο για τη μέτρηση της οικονομικής προόδου.

Στην πράξη, τόσο η οικονομική επιστήμη όσο και η οικονομική πολιτική εμπνέονταν σταθερά από το αξίωμα ότι η αύξηση της παραγωγής και της παραγωγικότητας συνεπάγεται αύξηση της συνολικής ευημερίας μιας κοινωνίας. Η πορεία των εθνικών οικονομιών και της παγκόσμιας οικονομίας αξιολογείται διαρκώς με βάση την παράμετρο της ετήσιας αύξησης του κατά κεφαλήν εισοδήματος και του Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος και αυτά τα κριτήρια χρησιμοποιούν στις στατιστικές τους τα Ηνωμένα Εθνη, η Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Δεν είναι άλλωστε η μεγάλη οικονομική ανάπτυξη αυτή που κατέστησε δυνατή την πρόοδο του δυτικού κόσμου, την ικανοποίηση των βασικών αναγκών των πολιτών και την άνοδο της ευημερίας των λαών; Δυσθυμία μέσα στην αφθονία

Η ευδαιμονία σήμερα και στο παρελθόν

Του Θαναση Δριτσα

Καρδιολόγου στο Ωνάσειο Καρδιοχειρουργικό Κέντρο.

Οταν οι συχνότερες λέξεις που ακούει κάποιος καθημερινά στις ημέρες που ζούμε είναι κρίση, φτώχεια, αγανάκτηση, καταστροφή, κατάθλιψη, ανεργία, βία, τότε εύλογα ο μέσος άνθρωπος προσπαθεί με αγωνία να βιώσει το παρόν και αφού αξιολογήσει το παρελθόν να αποκτήσει νόημα ύπαρξης σε έναν μελλοντικό κόσμο. Τα υπαρξιακά ερωτήματα πληθαίνουν σε εποχές κοινωνικής κρίσης και έννοιες όπως η ελευθερία, η δικαιοσύνη, η ατομική και κοινωνική ευτυχία σαφώς απαιτούν σήμερα έναν νέο προσδιορισμό.

ΒΑΣΙΛΕΙΟ ΤΟΥ ΜΠΟΥΤΑΝ: προωθεί «δείκτη ευτυχίας» στα Ηνωμένα Εθνη

BBC

Την ανθρώπινη… ευτυχία θέλει να εισαγάγει στην ημερήσια διάταξη του ΟΗΕ το μικρό βασίλειο του Μπουτάν. Την εβδομάδα που πέρασε, η Γενική Συνέλευση του διεθνούς οργανισμού έλαβε μία μη δεσμευτική απόφαση να συμπεριλάβει τον «δείκτη ευτυχίας» ανάμεσα σε αυτούς που υποδεικνύουν την ανάπτυξη κάθε κράτους.

Ανάπτυξη ή ευτυχία;

Του ΜΙΧΑΛΗ ΜΗΤΣΟΥ

Ο Χανς Ντίφενµπαχερ είναι ένας γερµανός οικονοµολόγος που διδάσκει στο Πανεπιστήµιο της Χαϊδελβέργης. Αλλά δεν είναι σαν τους άλλους οικονοµολόγους. Πρώτα απ’ όλα µοιάζει µε αιώνιο φοιτητή. ∆εύτερον, δέχεται τους επισκέπτες του σε µια προτεσταντική εκκλησία. Τρίτον, ασχολείται εδώ και τριάντα χρόνια µε τη δηµιουργία ενός δείκτη που µετρά την ευηµερία µιας χώρας µε βάση κριτήρια που δεν εξαντλούνται στο Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν.

Οπως γράφει ο ανταποκριτής της «Μοντ» στη Γερµανία, αφετηρίατων µελετών του Ντίφενµπαχερ ήταν µια διαπίστωση: παρόλο που η ανάπτυξη των Γερµανών είναι ασταµάτητη από το 1950, µόλις το 1976 το ποσοστό των ανθρώπων που δήλωναν ευχαριστηµένοι ξεπέρασε το 50% (φτάνοντας το 62%). Από τότε κυµαίνεται από 50% ώς 60%. 

Ο οικονοµολόγος διερωτάται λοιπόν το εξής:

Αν αποδειχθεί ότι τουλάχιστον τα τελευταία χρόνια η οικονοµική ανάπτυξη δεν οδήγησε πάντα στη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των ανθρώπων και ότι τα οφέλη αυτής της ανάπτυξης κατανεµήθηκαν µε άνισο τρόπο, αυτό δεν θα πρέπει να έχει συνέπειες στην οικονοµική πολιτική που ακολουθείται;

Οι προβληµατισµοί αυτοί απασχολούσαν επί δεκαετίες ελάχιστους ανθρώπους.

Ξαφνικά όµως η σύνδεση της οικονοµικής ανάπτυξης µε την ευτυχία έγινε της µόδας. Ο Κάµερον ζήτησε από τη Στατιστική Υπηρεσία να καταρτίσει έναν µηχανισµό που θα µελετήσει αυτό το θέµα, ο Σαρκοζί ζήτησε από τους νοµπελίστες Αµάρτυα Σεν και ΤζόζεφΣτίγκλιτς να προεδρεύσουν σχετικής επιτροπής και η Μπούντεσταγκ ζήτησε τη βοήθεια του Ντίφενµπαχερ. Ο τελευταίος έκανε κάτι πιο πρακτικό από τους άλλους: δηµιούργησε έναν ενιαίο δείκτη µε βάση 21 κριτήρια, άλλα θετικά, άλλα αρνητικά.

Αφού πραγµατοποίησε µερικές έρευνες σε εθνικό επίπεδο, επικέντρωσε το ενδιαφέρον του στο Σλέσβιγκ-Χολστάιν, ένα µάλλον αγροτικό κρατίδιο στα σύνορα µε τη ∆ανία. Κι εκεί ανακάλυψε κάτι πολύ ενδιαφέρον.

Πριν από είκοσι χρόνια, το ΑΕΠ αυτού του κρατιδίου ήταν κοντά στον µέσο όρο της Γερµανίας. Τη δεκαετία 1999-2008, όµως, αυξήθηκε µόνο κατά 0,2% (έναντι µέσης αύξησης 7,4%). Καταστροφή; Καθόλου. Γιατί, σύµφωνα µε τις µετρήσεις της οµάδας του Ντίφενµπαχερ, ο δείκτης περιφερειακής ευηµερίας αυξήθηκε την ίδια περίοδο κατά 9,4%, ενώ σε εθνικό επίπεδο µειώθηκε κατά 3,2%. Η εξήγηση βρίσκεται στο ότι η αύξηση των εσόδων µπορεί να ήταν στο συγκεκριµένο κρατίδιο µικρότερη από αλλού, ήταν όµως λιγότερο άνιση. Παράλληλα, η κατανάλωση ενέργειας µειώθηκε, οι ανανεώσιµες πηγές ενέργειας αναπτύχθηκαν ταχύτερα από την υπόλοιπη χώρα και το κόστος της µάχης κατά της εγκληµατικότητας µειώθηκε.

Οι Πράσινοι του κρατιδίου, που παρήγγειλαν την έρευνα, ενθουσιάστηκαν.

«Μπορούµε πλέον να αλλάξουµε τους κανόνες του παιχνιδιού και να κάνουµε σαφή διάκριση ανάµεσα στην καλή και την κακή ανάπτυξη», λέει ο πρόεδρος της κοινοβουλευτικής τους οµάδας Ρόµπερτ Χάµπεκ. Οι συνάδελφοί τους στην οµοσπονδιακή Βουλή δεν είναι τόσο ενθουσιώδεις. Αλλά ο Ντίφενµπαχερ δεν θεωρείται πλέον τόσο περιθωριακός, τον καλούν και στα µεγάλα σαλόνια.