RADAR: Ο ΑΓΡΥΠΝΟΣ ΦΡΟΥΡΟΣ: ΦΙΛΗΝΔΡΑ

Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Ιλινόι - Σικάγο.

Το Πουέρτο Ρίκο είναι μία από τις πιο φτωχές περιοχές της Βόρειας Αμερικής. Η ανεργία κυμαίνεται στο 15% και κάθε βδομάδα κάπου 1.000 κάτοικοι του νησιού το εγκαταλείπουν για να βρουν δουλειά στις ΗΠΑ. Κάπου 5 εκατ. Πορτορικανοί ζουν και δουλεύουν εκτός του νησιού, ενώ ο πληθυσμός του Πουέρτο Ρίκο έχει συρρικνωθεί στα 3,5 εκατομμύρια.

Είναι στην επικράτεια των Ηνωμένων Πολιτειών από το 1898. Οι κάτοικοι, για διάφορους λόγους που είχαν να κάνουν με τα πολιτικά συμφέροντα κομμάτων και ομάδων, απέρριψαν με την ψήφο τους την «ένωση» με τις ΗΠΑ και την αναγνώριση του νησιού ως ισότιμης πολιτείας. Για την ακρίβεια, είπαν το «μεγάλο ΟΧΙ» τρεις φορές από το 1967 μέχρι σήμερα.

Το αποτέλεσμα αυτής της απόφασης ήταν ότι οι ΗΠΑ αντιμετωπίζουν το Πουέρτο Ρίκο ως δευτεροκλασάτο μέλος της ομοσπονδίας με λιγότερα δικαιώματα και χαμηλότερο στάτους. Παρόλο που οι κάτοικοι του νησιού είναι Αμερικανοί πολίτες, δεν έχουν το δικαίωμα να ψηφίσουν στις προεδρικές εκλογές των ΗΠΑ και το νησί δεν έχει πλήρη εκπροσώπηση στο Κογκρέσο.

Εδώ και έναν αιώνα λοιπόν, το Πουέρτο Ρίκο είναι μια ημιτελής δημοκρατία που εξαρτάται από τις ΗΠΑ χωρίς όμως να έχει ίσο λόγο στις πολιτικές αποφάσεις που το αφορούν.

Η ιστορία του Πουέρτο Ρίκο αφορά άμεσα την Ελλάδα:

Η οικονομική κρίση έχει πλέον κάνει τους Ευρωπαίους ηγέτες να αντιληφθούν ότι η νομισματική ενοποίηση χωρίς φορολογική ενοποίηση και πολιτική εμβάθυνση δεν είναι βιώσιμη. Ακόμα και αν η λέξη «ομοσπονδία» θεωρείται ταμπού στους διαδρόμους της Κομισιόν, πολλοί έχουν αρχίσει να αναγνωρίζουν ότι η συγκρότηση μιας σωστής ομοσπονδίας είναι ο μόνος τρόπος να διατηρηθεί η Ενωση.

Αν η Ελλάδα πει το «μεγάλο ΝΑΙ» θα περάσει μερικά δύσκολα χρόνια, αλλά έχει πολλά να κερδίσει στο μέλλον. Η παραμονή μας στην Ενωση μας δίνει μια ισότιμη θέση στο τραπέζι των αποφάσεων και στο μέλλον θα συνεχίσουμε να είμαστε ισότιμοι πολίτες μιας Ενωμένης Ευρώπης.

Αν η Ελλάδα αποφασίσει να πει το «μεγάλο ΟΧΙ» στο μνημόνιο και στην Ε.Ε., υπάρχουν δύο πιθανά σενάρια εκ των οποίων η τύχη του Πουέρτο Ρίκο φαντάζει ως η αισιόδοξη εκδοχή.

Αν φτάσουμε σήμερα στη ρήξη, μπορεί κάποια στιγμή στο μέλλον να καταφέρουμε με πολύ κόπο και προσπάθεια να πετύχουμε μια συμφωνία σύνδεσης που θα μας επιτρέπει να λαμβάνουμε κάποιους περιορισμένους πόρους χωρίς να μπορούμε να επηρεάσουμε την πολιτική κατεύθυνση της Ενωσης.

Εξίσου πιθανό είναι:

EΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Γράφει η Αλεξάνδρα Φιλήνδρα

Καθηγήτρια Πολιτικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόι-Σικάγο.

Στο βιβλίο του «Η πολιτική στον χρόνο», ο Paul Pierson εξηγεί ότι οι επιλογές μιας χώρας περιορίζονται από τους ισχύοντες θεσμούς.

Οι θεσμοί δημιουργούν συνθήκες θετικής ανάδρασης (positive feedback), δηλαδή οι επιλογές που είναι συμβατές με τους θεσμούς παρέχουν περισσότερα οφέλη σε ομάδες οι οποίες και συνεχίζουν να στηρίζουν τους θεσμούς. Συν τω χρόνω, η χώρα μπαίνει σε ένα κανάλι του οποίου η κατεύθυνση είναι προκαθορισμένη, καθώς μια σειρά από συμφέροντα δένονται με το υπάρχον σύστημα. Η πολιτική ηγεσία αποκλείει την όποια θεσμική αλλαγή απειλεί τα οφέλη προνομιούχων ομάδων, με αποτέλεσμα να είναι πολύ δύσκολο να επιβληθούν θεσμικές αλλαγές.

Μερικές από τις θεσμικές επιλογές που δύσκολα αλλάζουν αφορούν τον συνήθη και αναμενόμενο τρόπο συναλλαγής με μέλη της πολιτικής ελίτ. Κάποιοι αποκαλούν αυτούς τους ανεπίσημους θεσμούς «πολιτική κουλτούρα», αλλά στην ουσία πρόκειται για ευρύτατα διαδεδομένους κανόνες συναλλαγής μεταξύ πολιτών και εξουσίας.

Το θεσμικό πλαίσιο μέσα στο οποίο λειτουργεί η Ελλάδα είναι αυτό της «πελατειακής» δημοκρατίας. Οι πολιτικές ελίτ δημιούργησαν εκλογικές βάσεις με τη διανομή πολιτικών οφελών και κυρίως εργασιακών θέσεων, συνδικαλιστικών προνομίων και συμβάσεων δημοσίων έργων. Ολα τα κόμματα που βρέθηκαν στην εξουσία έχουν συμμετάσχει σ’ αυτές τις συναλλαγές.

Σύμφωνα με τον Pierson, ριζικές αλλαγές γίνονται μόνο σε εποχές μεγάλης εξωγενούς κρίσης. Τέτοιες κρίσεις διακόπτουν την ομαλή λειτουργία του συστήματος και αλλάζουν την εσωτερική ισορροπία δυνάμεων. Σε τέτοιες στιγμές, μια χώρα έχει την ευκαιρία να αλλάξει πορεία. Η αποδυνάμωση των παγιωμένων ελίτ φέρνει στο τραπέζι προτάσεις οι οποίες μπορούν να συνεισφέρουν στην εξυγίανση του πολιτικού συστήματος.

Πολλοί αναλυτές θεωρούν την είσοδο της χώρας στην ΕΟΚ/Ε.Ε. το 1981 μια τέτοια κομβική πολιτική στιγμή για τη χώρα. Δυστυχώς, η είσοδος στην Ε.Ε. δεν ήταν το είδος της εξωγενούς «κρίσης» που θα επέτρεπε αλλαγή πορείας. Αντίθετα, η εισροή ευρωπαϊκών κεφαλαίων ενδυνάμωσε το πελατειακό σύστημα.

Η οικονομική κρίση των τελευταίων ετών αποτελεί το είδος του κομβικού σημείου που περιγράφει ο Pierson. Το μονοπάτι τού όλο και διευρυνόμενου πελατειακού κράτους έχει χάσει τα οφέλη του. Αυτό σημαίνει ότι το μονοπάτι των θεσμικών αλλαγών είναι εν δυνάμει ανοιχτό.

Το πρόβλημα είναι ότι ο εκμοντερνισμός και οι επενδύσεις σε τομείς όπως η εκπαίδευση, η υγεία και η τεχνολογία έχουν μεγάλο άμεσο κόστος και τα οφέλη είναι μελλοντικά και έχουν ρίσκο. Αντίθετα, τα (πλέον) πενιχρά οφέλη του συρρικνωμένου πελατειακού κράτους είναι γνωστά, παρόλο που το συνολικό κόστος είναι γιγάντιο.
Η ανάπτυξη χρειάζεται ένα νέο πλαίσιο λειτουργίας του κράτους και του ιδιωτικού τομέα. Τέτοιος προγραμματισμός είναι εφικτός αλλά χρονοβόρος και με μεγάλο κόστος. Η αναμόρφωση της δημόσιας διοίκησης απαιτεί πολιτική θυσία αλλά και γνώση από καλά συστήματα.

Οι ευρωπαϊκές προτάσεις, πολλές από τις οποίες έχουν ως έμμεσο στόχο τη διατάραξη των πελατειακών θεσμών, δείχνουν ξεκάθαρα πόσο μεγάλο θα είναι το κόστος για κάποιες προνομιούχες ομάδες και για τους πολιτικούς τους φίλους.

Οι επιλογές των κυβερνήσεων της τελευταίας πενταετίας δείχνουν πόσο βαθιά ριζωμένη είναι η αντίληψη ότι η διατήρηση της εξουσίας εξαρτάται από τη διασφάλιση μιας σταθερής πελατείας.

Με δεδομένο το πόσο βαθιές είναι οι ρίζες του πελατειακού συστήματος στο ελληνικό πολιτικό σύστημα, δεν είναι παράξενο ότι η κυβέρνηση αναλώθηκε στο «game of chicken», κατασπατάλησε όποιο πολιτικό κεφάλαιο είχε στην Ε.Ε. και έχει αρχίσει επίσημα να προετοιμάζει τον κόσμο για ρήξη.

Διότι: