Η αδυναμία αυτοκατανόησης του νέου Ελληνισμού ευρίσκεται στη βάση πολύ περισσότερων προβλημάτων από όσο νομίζουμε.
Όχι τυχαία, ο διαχρονικός θαυμασμός για την αρχαία Ελλάδα δεν οφείλεται στα (αδιαμφισβήτητα) επιστημονικά επιτεύγματα των αρχαίων, αλλά στη φιλοσοφία που αυτοί ανέπτυξαν.
Ακόμη και τα ‘παραμυθάκια’ της Ιλιάδας και της Οδύσσειας, με τα οποία μεγάλωναν τα Ελληνόπουλα τόσο στην αρχαιότητα, όσο και στη ‘βυζαντινή’ περίοδο, περιέχουν εκπληκτικής σε έκταση και βάθος ατομική και συλλογική ανθρωπογνωσία, που ο νέος Ελληνισμός αδυνατεί αυξανόμενα να παρακολουθήσει.
Αγνοούμε σήμερα τα συλλογικά μας ελαττώματα, ώστε να τα διορθώσουμε.
Αγνοούμε τις συλλογικές μας αρετές, ώστε να τις αξιοποιήσουμε.
Τούτο δε κυρίως, διότι ο σημερινός δημόσιος λόγος περιφρονεί υπέρμετρα την επικρατούσα θρησκεία και τις κοινωνιολογικές και φιλοσοφικές διαστάσεις της.
Αντιθέτως, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, παρά την κυριαρχία (αλλά ίσως ορθότερα: εξαιτίας αυτής) των φαινομενικά απλοϊκών θρησκευτικού χαρακτήρα διηγήσεων, αντανακλούν με ακρίβεια την κοινωνιολογική και ανθρωπολογική εικόνα του τότε Ελληνισμού και, σε μεγάλο βαθμό, ακόμη και του σημερινού.
Η ολοκληρωμένη μελέτη του σημερινού συλλογικού εαυτού μας προϋποθέτει συνεπώς ολοκληρωμένη γνώση του τι πραγματικά πιστεύει η επικρατούσα θρησκεία. Και, συνακόλουθα, πώς αυτή επιδρά φιλοσοφικά και κοινωνιολογικά στην ελληνικότητα.
Στο εορταζόμενο λοιπόν Πάσχα βλέπουμε μια περίσταση υπερβολικά "νεοελληνική":
Σταυρώνεται ο Χριστός, που ισχυρίζεται ότι είναι Υιός του Θεού και Θεός.
Γιατί λοιπόν δεν κατεβαίνει από τον Σταυρό να σωθεί, αν πράγματι είναι έτσι;
Την απορία εξέφραζαν ανοικτά όλοι οι παριστάμενοι στη Σταύρωση: "Ἄλλους ἔσωσεν, ἑαυτὸν οὐ δύναται σῶσαι· εἰ βασιλεὺς Ἰσραήλ ἐστι, καταβάτω νῦν ἀπὸ τοῦ σταυροῦ καὶ πιστεύσομεν ἐπ᾿ αὐτῷ" ("Άλλους έσωσε, αλλά δεν μπορεί να σώσει τον εαυτό του. Αν είναι βασιλιάς του Ισραήλ, να κατεβεί τώρα από τον σταυρό να τον πιστέψουμε", Ματθ. κζ΄, 41-42).
Όμοια ακριβώς και στο κατά Μάρκον (ιε΄ 32) και παρόμοια στο κατά Λουκάν Ευαγγέλιο (κγ΄, 39).
Στη συνέχεια βέβαια της ευαγγελικής διήγησης, ο Χριστός παραμένει στον Σταυρό. Και τελικά ανασταίνεται την τρίτη ημέρα.
Γιατί ο Χριστός δεν κατέβηκε από το Σταυρό ενώπιον όλων, να δείξει τη δύναμή Του, να εντυπωσιάσει και να γίνουν αμέσως όλοι πιστοί της νέας θρησκείας;
Και καταρχάς γιατί να σταυρωθεί και να υποφέρει;
Και τελικά, γιατί να πιστέψει κανείς σε μια Ανάσταση που γίνεται έτσι στα κρυφά;
Πόσο εύκολο είναι το περίφημο "ξέρεις ποιος είμαι εγώ ρε;". Πόσοι και πόσοι δεν το έχουμε πει. Ιδίως όταν μας πλήττει κάποιος που θεωρούμε κατώτερό μας. Ένας π.χ. νεαρός αστυφύλακας κόβει κλήση για παράνομο παρκάρισμα σε εμάς, τους τόσο ‘σημαντικούς’. Δεν λέει να καταλάβει, ο τάχα ‘ασήμαντος’, ότι ‘δεν έχει τέτοιο δικαίωμα’ απέναντί μας.
Αυτή η νοοτροπία βρίσκεται στη βάση πλήθους νεοελληνικών προσωπικών, κοινωνικών και εν γένει συλλογικών συγκρούσεων.
Ανόθευτη έκφανση αυτής της νοοτροπίας βλέπουμε στην υποστήριξη των ποδοσφαιρικών ομάδων. Περισσότερο από την υποστήριξη της ομάδας μας, ικανοποιούμαστε ψυχικά καταφρονώντας τους αντιπάλους.
Η συμπεριφορά του Χριστού επί του Σταυρού ευρίσκεται στο ακριβώς αντίθετο άκρο: Αν και παντοδύναμος Υιός του Θεού και Θεός, αποδέχεται την υπέρτατη καταφρόνηση από τους εντελώς κατώτερούς Του. Δεν κάνει καμία κίνηση προς την αντίθετη κατεύθυνση. Έστω στο τέλος, να έλεγε "σας δοκίμασα, σας ήλεγξα, είδα τώρα πώς φέρεστε, αλλά τώρα θα δείτε σε ποιον τα κάνατε αυτά".
Τίποτε. Η φιλοσοφία που διέπει τις επιλογές του Χριστού (ακόμη κι αν τις θεωρήσει κανείς "παραμυθάκι" τύπου Ιλιάδας και Οδύσσειας) ευρίσκεται στην ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση του "ξέρεις ποιος είμαι εγώ".
Εντέλει όμως μια τέτοια φιλοσοφική στάση επιλύει στη ρίζα της κάθε ψυχική αιτία διαμάχης, προσωπικής και συλλογικής. Φαινομενικά εις βάρος του φορέα της, αλλά πάντως τις επιλύει.
Όχι τυχαία το "ξέρεις ποιος είμαι εγώ" κυριαρχεί στην ατομιστική Ελλάδα.
Η κοινωνική ηθικολογία και η πατερναλιστική εξουσία της προτεσταντικής και καθολικής, αντίστοιχα, Δύσης δεν επιτρέπει στον άνθρωπο να αισθανθεί υπέρμετρα σημαντικός. Το ίδιο συμβαίνει στη σλαβική Ορθόδοξη Ανατολή, κοινωνίες στις οποίες στοιχεία βαρβαρικού δεσποτισμού ενυπάρχουν ακόμη.
Η Ελλάδα όμως της αρχαίας αντίληψης ελευθερίας και ατομισμού κυριαρχείται από το "ξέρεις ποιος είμαι εγώ".
Να πώς βοηθά την κοινωνία μας, την αυτοκατανόησή της και τη βελτίωσή της το φιλοσοφικό και αξιακό παράδειγμα του Εσταυρωμένου.
Και στο οικονομικό ακόμη επίπεδο, η ταπείνωση είναι αρετή αναγκαία για γνήσια και διαρκή πρόοδο.
"Μήπως όμως αρθρογράφε", θα αναρωτηθεί ο δύσπιστος αναγνώστης, "προσπαθείς έτσι απλώς να μας πλασάρεις μια ‘απάτη’;".
Ακριβώς όμως η ευχέρεια αντίκρουσης της Ανάστασης ως πραγματικού γεγονότος (και η ευχερής, συνακόλουθα, θεώρησή της ως "απάτης") αναδεικνύει άλλο τεράστιο φιλοσοφικό μήνυμα:
Την απόλυτη, βαθιά και γνήσια ελευθερία του ανθρώπου να απορρίψει το γεγονός στο οποίο βασίζεται ολόκληρη η Ορθόδοξη Χριστιανική θρησκεία.
Καμία άλλη θρησκεία δεν βασίζεται πάνω σε ένα γεγονός. Όλες οι άλλες βασίζονται σε διδασκαλίες. Ακόμη και ο καθολικισμός και ο προτεσταντισμός βασίζονται πάνω στην Αγία Γραφή – όχι στο γεγονός της Αναστάσεως καθαυτό.
Το γεγονός είναι επαληθεύσιμο. Είναι σωστό ή λάθος. Υπάρχει ή δεν υπάρχει. Διαψεύδεται, αν δεν συνέβη.
Και αυτό αποτελεί τη μέγιστη ελευθερία του ανθρώπου: Να αποδεχθεί ή να μην αποδεχθεί κάτι που καθόλου δεν πιέζει την ανθρώπινη λογική:
Ένα εντυπωσιακό θαύμα όπως η κάθοδος του Χριστού από τον Σταυρό, θα εκβίαζε τη βούληση των παρισταμένων να πιστέψουν "με το ζόρι". Κανένας δεν θα μπορούσε να αρνηθεί τη θεότητα Κάποιου που, ενώ Τον έχουν σταυρώσει, βγάζει τα καρφιά μόνος Του και κατεβαίνει από τον Σταυρό.
Μια τέτοια πίστη δεν θα ήταν καρπός ελεύθερης βούλησης.
Θα ήταν αποτέλεσμα του λογικού καταναγκασμού, που ένα τέτοιο εντυπωσιακό θαύμα θα ασκούσε στο νου των ανθρώπων.
Με την ‘κρυφή’ αντιθέτως Ανάσταση που είδαν μόνον οι Ρωμαίοι στρατιώτες που φύλαγαν τον Τάφο, όποιος θέλει πιστεύει, όποιος δεν θέλει δεν πιστεύει.
Στην Ορθοδοξία γίνεται λοιπόν απόλυτα σεβαστή ακόμη και η λογική τού ανθρώπου. Ο Θεός θέλει να κερδίσει τη λογική του ανθρώπου. Δεν την πιέζει, δεν την εκβιάζει, δεν την δεσμεύει.
Μπορεί καθένας να έχει οποιαδήποτε άποψη για την Ορθοδοξία ως θρησκεία.
Όμως …
οι αξίες τής ταπείνωσης και της ελευθερίας δεν υπάρχουν πουθενά αλλού ολοκληρωμένες, σε θρησκεία ή άλλο φιλοσοφικό σύστημα.
Αξίζει να τις κατανοήσουμε και να τις βιώσουμε.
Καλό Πάσχα!
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου