ΔΙΕΘΝΗ ΚΑΘΑΡΜΑΤΑ - ΣΤΑΛΙΝ: : Ο «πατερούλης» που στιγμάτισε τον 20ό αιώνα

ΤΗΣ Γ. ΚΑΤΣΟΒΣΚΑ - ΜΑΛΙΓΚΟΥΔΗ

Καθηγήτριας ΑΠΘ, συγγραφέως του βιβλίου «Ιστορία της Σοβιετικής Ενωσης», εκδ. Gutenberg, Αθήνα 2012

Σήμερα 5 Μαρτίου 2013, κλείνουν 60 χρόνια από το θάνατο του Ι. Β. Στάλιν, ατόμου που επηρέασε βαθύτατα την πορεία της Σοβιετικής Ενωσης, καθώς και πολλών άλλων χωρών και καθεστώτων κατά τον 20ό αιώνα.

 

Η 25ετής περίοδος αποκλειστικής διακυβέρνησης της Σ.Ε. από τον Στάλιν (1928-1953) επιγράφεται από την ιστοριογραφία ως «σταλινισμός». Με τον όρο αυτό χαρακτηρίζονται τα μέτρα του για την προώθηση της ταχείας εκβιομηχάνισης και κολεκτιβοποίησης της Σ.Ε. μέσα από πενταετή, κεντρικά σχεδιασμένα, προγράμματα, όπως επίσης και οι πρακτικές του για εφαρμογή της μαρξιστικής ιδεολογίας. Μέτρα, που επιβάλλονται βίαια, χωρίς νομικούς και ηθικούς φραγμούς με αποτέλεσμα την πλήρη παραμόρφωση της αρχικής μαρξιστικής θεωρίας.

 

Ο Στάλιν ασκούσε την προσωπική εξουσία πάνω στο Κ.Κ. της Σ.Ε., απερίσπαστος από τα κομματικά και κρατικά όργανα, μέσω της προσωπικής του γραμματείας. 

Η πραγματοποίηση των αποφάσεών του εφαρμόστηκε με την ανάλογη στελέχωση των σημαντικότερων θέσεων στις κορυφές της αστυνομίας, του στρατού, του ανώτατου δικαστηρίου, της κρατικής ασφάλειας, της οικονομίας και άλλων οργάνων από απόλυτα πιστούς δικούς του ανθρώπους.

Αυτοί οι παράλληλοι σύνδεσμοι του Στάλιν εκτελούσαν τις προσωπικές του διαταγές, παρουσιάζοντάς τες ως αποτέλεσμα συλλογικών αποφάσεων. Ετσι, το σοβιετικό κράτος, το οποίο ξεκίνησε με το σύνθημα «όλη η εξουσία στο λαό», αντικατέστησε, μέσα σε μία μόνο δεκαετία, τη δικτατορία του προλεταριάτου με τη δικτατορία του Κ.Κ. αρχικά, με τη δικτατορία των μηχανισμών του Κ.Κ. αργότερα, για να διαμορφωθεί τελικά σε ένα κράτος με ολοκληρωτικό καθεστώς υπό την προσωπική δικτατορία του Στάλιν.

Στον θεωρητικό τομέα ο Στάλιν άλλαξε πολλά χαρακτηριστικά στοιχεία όχι μόνο της μαρξιστικής, αλλά και της προσαρμοσμένης θεωρίας του Λένιν (δηλαδή του λεγόμενου λενινισμού): σε αντίθεση με την αρχική θεωρία, τόνιζε π.χ. την αναγκαιότητα της μέγιστης ενδυνάμωσης του κράτους και της ταξικής πάλης, ενώ ο ηγετικός ρόλος του Κ.Κ. και το αλάθητο του κόμματος και του ηγέτη του, που διαμορφώθηκαν από τον Στάλιν, είχε ως συνέπεια τις σε τακτά διαστήματα εκκαθαρίσεις του κόμματος και του κράτους από δήθεν ιδεολογικούς αντιπάλους όχι μόνο στο εσωτερικό, αλλά και στο διεθνές κομμουνιστικό κίνημα.

Οι εκκαθαρίσεις αυτές των, πραγματικών και μη, αντιπάλων οδήγησαν βαθμιαία στη δημιουργία ενός όλο και μεγαλύτερου δικτύου «αναμορφωτικών στρατοπέδων» και αποικιών αναγκαστικής εργασίας, γνωστών ως Gulag, από τις εγκαταστάσεις των οποίων πέρασαν, σύμφωνα με τα νέα στοιχεία των ανοιχτών πλέον σοβιετικών αρχείων, περίπου 18 εκατομμύρια άτομα. Σε αυτά πέθαναν, από φυσικό θάνατο (δηλαδή κακουχίες, κρύο, πείνα, έλλειψη ιατρικής βοήθειας ή απλώς από εξάντληση), περίπου 5-6 εκατομμύρια. Πέραν τούτου εκτελέστηκαν, ως ιδεολογικοί εχθροί, άλλα 800.000 άτομα της Σ.Ε., ενώ ένας αριθμός ανθρώπων πέθαναν μετά τη σύλληψή τους μεν, αλλά πριν από την καταδίκη ή εξορία - με αποτέλεσμα, ο ακριβής αριθμός τους να παραμείνει άγνωστος για πάντα.

Ο Στάλιν, ο οποίος υπολόγιζε και προετοίμαζε προσεκτικά τα πάντα, δεν υπολόγισε σωστά τη δική του παρουσία στον κόσμο τούτο. Υπέφερε από υπέρταση, ωστόσο δεν έκανε τακτικούς ιατρικούς ελέγχους. Το πρωί της 1ης/3/1953, έπειτα από κινηματογραφική παράσταση στο Κρεμλίνο και δείπνο με 2-3 συντρόφους, που τελείωσε αργά μετά τα μεσάνυχτα, έπαθε εγκεφαλικό επεισόδιο. Το προσωπικό της ντάτσας του δεν τολμούσε επί ώρες να επισκεφτεί την κρεβατοκάμαρά του. Μόλις το απόγευμα έμαθαν οι Μαλενκόφ, Μπέρια, Χρουστσόφ και Μπουλγάνιν, ως πρώτοι, για μια ενδεχόμενη αδιαθεσία του Ηγέτη. Ωστόσο, δεν βιάστηκαν να καλέσουν ιατρική βοήθεια. Αποφάσισαν ότι χρειάζονταν λίγο χρόνο για το μελλοντικό καταμερισμό της εξουσίας. Αλλωστε, προτιμούσαν την ταχεία έλευση του μοιραίου από μια μακροχρόνια αρρώστια, όπως έγινε στην περίπτωση του Λένιν. Ετσι, μόνο ύστερα από 24 ώρες επιτρέπεται η παροχή ιατρικής βοήθειας στον παράλυτο Στάλιν. Ο θάνατός του επήλθε στις 5/3, σε ηλικία 73 ετών.

Ο Στάλιν άφησε μια ολέθρια κληρονομιά: 

Αποδεκάτισε τη χώρα για πολλά χρόνια από ικανά και μορφωμένα άτομα και στελέχη κάθε είδους, γεγονός που καθυστέρησε την ανάπτυξη και την τεχνολογική πρόοδο της χώρας. Με την επιμονή του στη συνεταιριστική μορφή της αγροτικής παραγωγής και την πίεσή του για την ταχεία ανάπτυξη της βαριάς και της στρατιωτικής βιομηχανίας προκάλεσε μόνιμες ελλείψεις τροφίμων και κάθε είδους καταναλωτικά αγαθά.

Διέλυσε παραδοσιακούς θεσμούς της ρωσικής κοινωνίας, χωρίς να πετύχει το στόχο του, τη δημιουργία δηλαδή μιας αταξικής κομμουνιστικής κοινωνίας. Αντίθετα, ανέπτυξε μια νέα τάξη προνομιούχων, τη νομενκλατούρα, στα μέλη της οποίας η κομματική ταυτότητα εξασφάλιζε πρόσβαση σε αγαθά και υπηρεσίες υλικές και πνευματικές, αποκλειστικά στους ίδιους και τις οικογένειές τους - από κρατικό διαμέρισμα, εξοχική ντάτσα, ντόπια και ξένα τρόφιμα, ιατρική περίθαλψη σε ειδικά νοσοκομεία μέχρι την εισαγωγή των παιδιών τους σε παιδικούς σταθμούς, πρωτοποριακά σχολεία, πανεπιστήμια και εργασία σε κρατικούς και κομματικούς φορείς και ιδρύματα.

Στην απέναντι όχθη παρέμεινε ένα πλήθος ανθρώπων, οι οποίοι πέρασαν από στρατόπεδα εργασίας και στιγματίστηκαν αυτοί, οι οικογένειές τους, οι συγγενείς και οι φίλοι τους ακόμη, για δεκαετίες. Η περιθωριοποίηση της παλαιάς αστικής ή μικροαστικής μερίδας του πληθυσμού και η αντικατάστασή της από μια κάστα νεόπλουτων στελεχών με προνόμια οδήγησαν στην επαναδιαμόρφωση μιας ταξικής κοινωνίας και όχι στην κατάργησή της.