Γράφει ο Αντώνης Κλάψης
Αναπληρωτής καθηγητής στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Διεθνών Σχέσεων του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου
Οταν πριν από μιάμιση δεκαετία ξέσπασαν η μία μετά την άλλη οι εξεγέρσεις που έμειναν γνωστές ως Αραβική Ανοιξη, πολλοί στον δυτικό κόσμο τις υποδέχθηκαν με ενθουσιασμό. Οι πιο αισιόδοξοι τις είδαν ως το παλιρροϊκό κύμα που θα σάρωνε τα αυταρχικά καθεστώτα, τα οποία υπήρχαν διάσπαρτα στη Βόρεια Αφρική και στη Μέση Ανατολή. Οι ίδιοι προφήτευσαν ότι το (περίπου) μοιραίο αποτέλεσμα θα ήταν μια διαδικασία δημοκρατικής μετάβασης που θα έμοιαζε με εκείνη που είχε επικρατήσει στην Ανατολική Ευρώπη μετά το 1989. Ομως οι εξελίξεις δεν άργησαν να τους διαψεύσουν.
Εκείνο που πρώτα απ’ όλα είχαν σταθμίσει λανθασμένα ήταν ότι δεν υπήρχαν οι προϋποθέσεις για την άνθηση της δημοκρατίας σε χώρες που δεν ήταν κατάλληλα προετοιμασμένες για αυτή. Η στοιχειώδης μελέτη της Ιστορίας αποδεικνύει ότι ούτε στην Ευρώπη ο κοινοβουλευτισμός εμπεδώθηκε μονομιάς. Οι ωδίνες του τοκετού κράτησαν πολλές δεκαετίες και συνδυάστηκαν με επαναστάσεις, εμφύλιες συγκρούσεις, διακρατικούς πολέμους – όχι με ευχολόγια και απλή εκδήλωση καλών προθέσεων.
Οι Δυτικοί θαυμαστές της Αραβικής Ανοιξης διακρίνονταν επίσης από ασυγκράτητη αυτοαναφορικότητα. Εμοιαζαν πεπεισμένοι ότι εκείνο που ήταν λειτουργικό στο πλαίσιο του δυτικού κόσμου δεν θα μπορούσε παρά να είναι εξίσου αποτελεσματικό στον αραβικό. Ωστόσο, παραγνώριζαν εντελώς ότι οι ιστορικές καταβολές, οι κοινωνικές συνθήκες και η κουλτούρα διέφεραν ριζικά – σε τέτοιο βαθμό ώστε κάθε αναλογία να είναι απλώς εκτός πραγματικότητας.
Τρίτον, δεν μπόρεσαν να καταλάβουν ότι οι βαθύτερες αιτίες που είχαν προκαλέσει την Αραβική Ανοιξη λειτουργούσαν ταυτόχρονα ως ανασταλτικοί παράγοντες της μεσοπρόθεσμης επιτυχίας της. Οι εξεγέρσεις των αρχών της δεκαετίας του 2010 υπήρξαν το αποτέλεσμα της μεγάλης δυσαρέσκειας που δημιουργούσαν στους αραβικούς λαούς η διαφθορά των κυβερνήσεών τους, η οικονομική καχεξία, οι αυξανόμενες ανισότητες, η έλλειψη ρεαλιστικών προοπτικών για ένα καλύτερο μέλλον (στοιχείο καθοριστικής σημασίας εάν ληφθεί υπόψη ότι ένα εντυπωσιακά μεγάλο τμήμα του πληθυσμού είχε ηλικία μικρότερη των 25 ετών). Ομως αυτές οι παράμετροι συνέχισαν να προσδιορίζουν τις εξελίξεις και μετά την εκδήλωση της Αραβικής Ανοιξης: η αιτία γινόταν αποτέλεσμα και το αποτέλεσμα αιτία, με τον φαύλο κύκλο να συνεχίζει να ασκεί τη φθοροποιό του επίδραση.
Ακόμα και στις περιπτώσεις που οι εξεγέρσεις οδήγησαν στην ανατροπή των παλιών καθεστώτων, η διάδοχος κατάσταση ήταν κατά τεκμήριο πιο χαοτική από την προηγούμενη. Η κατάρρευση των κρατικών δομών, η επικράτηση συνθηκών γενικευμένης αναρχίας, η διολίσθηση σε εμφύλιους πολέμους υπήρξαν οι πιο προφανείς αρνητικές συνέπειες. Σε αυτές δεν μπορούσε παρά να προστεθεί και η διεθνής αστάθεια που μοιραία προκλήθηκε και η οποία όξυνε τους περιφερειακούς ανταγωνισμούς, ανοίγοντας τον δρόμο για την παρεμβολή τρίτων χωρών που επιδίωξαν να καλύψουν τα γεωπολιτικά κενά προς όφελος της εξυπηρέτησης των δικών τους εθνικών συμφερόντων.
Μέσα σε αυτό το ρευστό περιβάλλον, οι φυγόκεντρες τάσεις ενισχύθηκαν και οι πόλεμοι δι’ αντιπροσώπων πολλαπλασιάστηκαν.
Η άνοδος του Ισλαμικού Κράτους αποτέλεσε ακραία έκφραση της απορρύθμισης: ένας μη κρατικός δρων που αμφισβήτησε όχι απλώς σύνορα, αλλά την ίδια την έννοια της κρατικής κυριαρχίας· μία τρομοκρατική οργάνωση που διεκδικούσε τη μετατροπή της σε κρατική οντότητα, με αξιώσεις επιρροής πολύ πέρα από την εδαφική έκταση που βρισκόταν υπό τον έλεγχό της.
Σήμερα, εξακολουθούμε να τσαλαβουτάμε στα απόνερα της Αραβικής Ανοιξης, η οποία δεν άργησε να μοιάσει περισσότερο με χειμώνα. Το εντυπωσιακό είναι ότι φαίνεται πως τα παθήματα δεν έγιναν απαραίτητα μαθήματα – τουλάχιστον όχι για όλους.
Ισως το πιο σημαντικό από αυτά είναι ότι …
η κατεδάφιση είναι πάντα πιο εύκολη από την ανοικοδόμηση – μόνο που χωρίς την ανοικοδόμηση, εκείνο που απομένει είναι τα συντρίμμια.
Εάν τα ίδια σφάλματα επαναληφθούν στην περίπτωση του Ιράν, το μέλλον θα προβάλει δυσοίωνο όχι μόνο για την ίδια τη χώρα και τον λαό της, αλλά πιθανόν και για την ευρύτερη περιοχή.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου