ΘΡΗΣΚΕΙΑ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΑΝΘΡΩΠΟΣ: Η εσωτερική αναγέννηση

Του Ηλια Μαγκλινη

Σε μια σκηνή της ταινίας «Σολάρις» (1972) του Αντρέι Ταρκόφσκι παρακολουθούμε την επώδυνη, αγωνιώδη ανάσταση μιας γυναίκας. Στο φιλμ, ο μυστηριώδης, πηχτός ωκεανός που περιβάλλει τον πλανήτη Σολάρις «διαβάζει» το υποσυνείδητο των κοσμοναυτών φέρνοντας στην επιφάνεια μορφές από το παρελθόν τους. Ο νεοφερμένος στον διαστημικό σταθμό Κρις Κέλβιν παρακολουθεί έντρομος τη γυναίκα που κάποτε αυτοκτόνησε εξαιτίας του να πεθαίνει ξανά (πάλι εξαιτίας του) και να ξαναζωντανεύει μπροστά του. Οπως και η γέννηση, έτσι και η ανα-γέννηση περιέχει πόνο και αγωνία. Είναι κάτι που αντιβαίνει κάθε φυσικό –ακόμα και ηθικό– νόμο. Και όμως η ιδέα της ανάστασης –της ανέλπιστης αναίρεσης του οριστικού που χαρακτηρίζει τον θάνατο– είναι κομβικής σημασίας για τον χριστιανισμό. Αναστάσιμα επεισόδια εξάλλου απαντούν και σε μύθους της προχριστιανικής εποχής.

Ο κύκλος της ζωής Ενδεικτικά, η μυθολογία των Φοινίκων παρουσιάζει την Αστάρτη να είναι ερωτευμένη με τον Αδωνι, με τον οποίο είναι ταυτόχρονα ερωτευμένη η Περσεφόνη. Ο Δίας λύνει τη διαφορά ορίζοντας ότι ο Αδωνις θα μένει το φθινόπωρο και τον χειμώνα με τη βασίλισσα του Αδη και την άνοιξη και το καλοκαίρι θα επιστρέφει στην Αστάρτη. Στη δε μυθολογία της Φρυγίας, ο θεός που πεθαίνει είναι ο Αττις, η θεά που τον φέρνει στη ζωή η Κυβέλη και κάθε χρόνο στα τέλη του Μάρτη στη Φρυγία τελούνταν οργιαστικές τελετές για τον θάνατο και την ανάστασή του. Από τα παραπάνω, γίνεται φανερό ότι οι «αναστάσεις» ή οι σχετιζόμενες με αυτές τελετές συμπίπτουν πάντοτε με την εποχή της άνοιξης – όπως και το χριστιανικό Πάσχα. «Ουσιαστικά, αυτό που κρύβεται πίσω από όλους αυτούς τους μύθους των θεών που πεθαίνουν και ανασταίνονται είναι ο ίδιος ο κύκλος της φύσης, με την ετήσια περιοδική του κίνηση από τη βλάστηση και την ανάπτυξη στη γήρανση και στον θάνατο κ.ο.κ. και η επιθυμία του ανθρώπου να αναπαραστήσει και να ενισχύσει τη συνέχιση αυτού του κύκλου» (Σ. Ψάλτου, «Θρησκειολογικό Λεξικό», Ελληνικά Γράμματα).

Από αυτή την έννοια του κύκλου, ο άνθρωπος αρχίζει να βγαίνει σιγά σιγά μέσω του ζωροαστρισμού, όπου για πρώτη φορά εμφανίζεται η ιδέα της γραμμικής πορείας του χρόνου, η ιδέα της ημέρας της Κρίσεως και της ανάστασης των νεκρών. Καθώς έχουμε πια περάσει μέσα σε μυθολογίες που κυριαρχούνται από το αίτημα της λύτρωσης, ο χαρακτήρας της ανάστασης μετατοπίζεται: από συμβολική αναπαράσταση του κύκλου της φύσης γίνεται αίτημα εξόδου από αυτόν. Στους μεσσιανικούς ψαλμούς προαναγγέλλεται η εκ νεκρών ανάσταση του πάσχοντος δούλου (Ησ. 52,13, 53,10) και ταυτόχρονα προαναγγέλλεται η ανάσταση των δικαίων στη μεσσιανική εποχή.

Η ανάσταση ως νίκη εναντίον των φυσικών νόμων και του κακού που υπάρχει σε αυτούς πέρασε από την ιουδαϊκή στη χριστιανική γραμματεία. Στην Καινή Διαθήκη συναντάμε πέντε αφηγήσεις ανάστασης νεκρών από τον Ιησού ή τους Αποστόλους, με πιο γνωστή εκείνη του Λαζάρου (Ιω. 11,17-45). Ωστόσο, το απόλυτο θεμέλιο της χριστιανικής θεολογίας είναι ο θάνατος και η ανάσταση του ίδιου του Ιησού, που θα γίνει η κεντρική διδασκαλία της νέας θρησκείας, όπως φαίνεται από τα πρώτα κηρύγματα του Πέτρου και του Παύλου στις Πράξεις των Αποστόλων.

Σύμφωνα με τους Mircea Eliade και Ioan P. Couliano («Λεξικό των θρησκειών», μτφρ. Ευάγγελος Γαζής, εκδ. Χατζηνικολή), «ο Παύλος ήταν αυτός που τοποθέτησε την Ανάσταση στο επίκεντρο του χριστιανικού μηνύματος». Ως γνωστόν, οι μαθητές του Ιησού δηλώνουν ότι αναστήθηκε ύστερα από τρεις ημέρες και ότι έζησε μαζί τους για σαράντα ημέρες ακόμη (οι απόκρυφες παραδόσεις των γνωστικών μάς δίνουν έναν πολύ μεγαλύτερο αριθμό ημερών). Το ερώτημα εάν η Ανάσταση του Ιησού συνέβη πραγματικά ελάχιστη σημασία έχει για τον σκεπτόμενο άνθρωπο, θρησκευόμενο ή μη. Το ενδιαφέρον στοιχείο εδώ δεν είναι το απίθανο συμβάν, αλλά η αφήγηση γύρω από την ανάγκη του ανθρώπου να σπάσει τα δεσμά του, να υπερβεί τα όριά του, έστω και μεταφορικά. Ο ίδιος ο Παύλος, αυτός ο «ιδιοφυής ιδεολόγος του χριστιανισμού», δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για γεγονότα, για τη διδασκαλία του Ιησού, την οποία πολύ σπάνια παραθέτει, ή τα περιστατικά της επίγειας ζωής του. «Ακόμα κι αν γνωρίζαμε κάποτε τον Χριστό κατά σάρκα», γράφει στους Κορίνθιους πιστούς, «σήμερα δεν τον ξέρουμε με αυτήν τη μορφή». Οπως γράφει η Κάρεν Αρμστρονγκ: «Ο Παύλος είχε μετατρέψει τον Ιησού στον διαχρονικό, μυθικό ήρωα που πεθαίνει κι ανασταίνεται σε καινούργια ζωή. [...] Οι χριστιανοί... ήξεραν ότι αυτός ο μύθος είναι αληθινός όχι λόγω των ιστορικών αποδείξεων, αλλά γιατί είχαν οι ίδιοι πράγματι μεταμορφωθεί. Μ’ αυτή την έννοια ο θάνατος και η “ανάσταση” του Ιησού ήταν ένας μύθος: είχε συμβεί μία φορά στον Ιησού και έκτοτε συμβαίνει συνεχώς («Σύντομη ιστορία του μύθου», μτφρ. Λεων. Καρατζάς, εκδ. Ωκεανίδα).

Σε μια εποχή απομάγευσης είναι δύσκολο να κατανοήσει κανείς το είδος της ανατροπής που συνιστά η ιδέα της ανάστασης:

  Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Πίνδαρος διασώζει έναν μύθο (Πυθιονίκης, στ. 55), στον οποίο αναφέρεται ότι ο Ασκληπιός επανέφερε στη ζωή κάποιον άνθρωπο που είχε πεθάνει έναντι χρηματικής αμοιβής. Η πράξη αυτή όμως θεωρήθηκε ότι ανατρέπει τη φυσική τάξη των πραγμάτων, γι’ αυτό και ο Ασκληπιός δέχθηκε πλήγματα από τους κεραυνούς του Διός. Μέσα από αυτή την προοπτική μιας αδιανόητης ανατροπής των φυσικών νόμων προσεγγίζει ακόμα και το θαύμα της ανάστασης του Λαζάρου ο Ρώσος συγγραφέας Λεονίντ Αντρέγιεφ (1871-1919) με τη «λοξή» νουβέλα «Λάζαρος».

Εσωτερικό σπινθήρισμα Το αιρετικό κείμενο ξεκινά μετά το θαύμα της ανάστασης, αποτυπώνοντας με πολλή φαντασία ποια μπορεί να είναι η καθημερινότητα ενός θνητού που επέστρεψε από το Επέκεινα. Στην ουσία, παρουσιάζει τον αναστημένο Λάζαρο σαν έναν απόβλητο που προκαλεί τρόμο σε όλους: «Ακόμα κι ο ίδιος ο θάνατος να περνούσε, δεν θα φοβούνταν περισσότερο οι άνθρωποι, επειδή ίσαμε τότε ήταν έτσι τα πράγματα, ώστε ο θάνατος ήταν γνωστός μονάχα στους νεκρούς και η ζωή γνωστή μονάχα στους ζωντανούς, κι ανάμεσά τους δεν υπήρχε καμιά γέφυρα. Αυτός όμως ο παράξενος άνθρωπος γνώρισε τον θάνατο και τούτη η γνώση του ήταν αινιγματική και καταραμένη». Ετσι, οι πάντες αποστρέφονται το βλέμμα του Λάζαρου, «τα σκούρα και φοβερά κρύσταλλα μέσα από τα οποία κοιτούσε τους ανθρώπους το ίδιο το ασύλληπτο Υπερπέραν».

Βεβαίως, η αφήγηση της Ανάστασης του ίδιου του Ιησού απέχει έτη φωτός από αυτόν τον απόκοσμο τρόμο. Ετσι όπως ο καθένας από εμάς κουβαλάει ήδη μέσα του το τέλος του (θνητοί γαρ άρα δυνάμει νεκροί, ανά πάσα στιγμή), όλο το αφήγημα των Παθών συνιστά θρίαμβο επί της φθοράς, επί της άρνησης αυτής της ανυπέρβλητης ενέργειας που λέγεται ζωή.  

Είναι το εσωτερικό σπινθήρισμα που χρειαζόμαστε κάθε μέρα – έως την τελευταία.