Photo: Η γέφυρα Glienicke,η οποία είχε μετατραπεί σε σημείο τελετουργικών ανταλλαγών κρατουμένων πρακτόρων
Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΤΣΙΑΡΑ
Αμέτρητα κατασκοπικά μυθιστορήματα και ταινίες του Χόλιγουντ έχουν συμβάλει ώστε σήμερα, δύο δεκαετίες μετά την πτώση του Τείχους, το Βερολίνο να διατηρεί ακόμη στο συλλογικό μας υποσυνείδητο τη σπάνια ατμόσφαιρα σασπένς του «Τρίτου Ανθρώπου», με τον «κακό» μαυραγορίτη Χάρι Λάιμ (Ορσον Γουέλς) να κρύβεται στην εσοχή μιας πόρτας. Συγγραφείς, όπως ο Τζον Λε Καρέ, αποθέωσαν για δεκαετίες τους ψυχροπολεμικούς κατασκόπους, παρουσιάζοντάς τους σαν το αρχέτυπο της μάχης ανάμεσα στο Καλό και στο Κακό, στο φως της Δύσης και στο σκότος του Παραπετάσματος. Και η αλήθεια είναι ότι η σχεδόν ισοπεδωμένη πρωτεύουσα της ναζιστικής Γερμανίας μετατράπηκε, στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου, σε «σημείο επαφής» των δύο υπερδυνάμεων- την ιδανική πυριτιδαποθήκη για την έκρηξη ενός νέου, πυρηνικού αυτή τη φορά Αρμαγεδδώνα στην καρδιά της Ευρώπης.
Κάτι ήξερε και ο Νικήτα Χρουστσόφ, ο σοβιετικός ηγέτης που διέταξε την κατασκευή του Τείχους το 1961, που είχε αποκαλέσει το Βερολίνο «φωλιά των κατασκόπων». Αυτός άλλωστε ήταν και ένας από τους λόγους που οδήγησαν τελικά την ΕΣΣΔ στο σφράγισμα του Βερολίνου: η Μόσχα είχε αποφασίσει ότι ο δεκαπενταετής «πόλεμος της σιωπής» ανάμεσα στους πράκτορες της CΙΑ και της ΚGΒ στο Βερολίνο, καθ΄ όλη τη δεκαετία του 1950, έπρεπε να τερματιστεί προτού συμβεί κάτι αποτρόπαιο- σαν αυτό που λίγο έλειψε να γίνει μόλις έναν χρόνο αργότερα, στα ανοιχτά της Κούβας...
Τελετουργικές ανταλλαγές
Και το κατάφερε: μετά το 1961, η μάχη των κατασκόπων στο Βερολίνο υποβαθμίστηκε δραματικά. Η θρυλική πόλη των κατασκόπων μετατράπηκε σε ένα σημείο τελετουργικών ανταλλαγών κρατουμένων πρακτόρων κατά μήκος της γέφυρας Glienike- ένα «Νo Μan΄s Land», που εκτός από τους ανατολικογερμανούς πολίτες θα κρατούσε μακριά και τους δυτικούς κατασκόπους. Αλλες πόλεις όπως η Βιέννη, το Λονδίνο και το Παρίσι θα μετατρέπονταν σε κέντρα της ψυχροπολεμικής κατασκοπευτικής δράσης. Μετά την Κορέα, άλλωστε, είχε αποφασιστεί ότι εφεξής οι υπερδυνάμεις θα πολεμούσαν μόνο «δι΄ αντιπροσώπων»- στο Βιετνάμ, στο Αφγανιστάν και σε άλλα ατυχή πεδία μάχης της ψυχροπολεμικής σκακιέρας.
Η πραγματική «υπόγεια» ιστορία του μεταπολεμικού Βερολίνου, του Βερολίνου των χιλιάδων (συχνά διπλών και τριπλών) πρακτόρων και της μαύρης αγοράς, ουδεμία σχέση έχει με το δραματικό και σέξι σασπένς και την απροκάλυπτη προπαγάνδα που ξέρουμε από τις ταινίες και τα μπεστ σέλερ. Για την ακρίβεια, οι φανατικοί της ιστορίας που προσπαθούν να αναπλάσουν, έστω και με τη φαντασία τους, το παγωμένο, μισογκρεμισμένο, γεμάτο στενά και κατακόμβες Βερολίνο του «Τρίτου Ανθρώπου» δυσκολεύονται ιδιαίτερα να το καταφέρουν στη σύγχρονη μεγαλούπολη. Πιο πολύ μιλούν για εκείνη την πρώτη μεταπολεμική εποχή, τα λιγοστά κενά που έχουν απομείνει ανάμεσα στα μοντέρνα κτίρια, σαν δόντια που λείπουν, σε οικόπεδα όπου τον Μάιο του 1945 υπήρχαν βομβαρδισμένα κτίρια, που δεν ξαναχτίστηκαν ποτέ.
Η σημερινή Ποτσντάμερ Πλατς, για παράδειγμα, δεν θυμίζει σε τίποτε τη σχεδόν ισοπεδωμένη περιοχή του 1945- το θρυλικό «τριεθνές» όπου βρίσκονταν τα σύνορα μεταξύ του αμερικανικού, του ρωσικού και του βρετανικού τομέα στο κατεχόμενο από τους Συμμάχους Βερολίνο. Είχε βομβαρδιστεί τόσο συστηματικά ώστε θύμιζε σεληνιακό τοπίο: ήταν ο παράδεισος της μαύρης αγοράς και της κατασκοπείας, το «παραθυράκι» από όπου περνούσαν καθημερινά παράνομα αγαθά και απόρρητες πληροφορίες για όποιον πλήρωνε καλύτερα- ή ρισκάριζε περισσότερο.
Κάτι ήξερε και ο Νικήτα Χρουστσόφ, ο σοβιετικός ηγέτης που διέταξε την κατασκευή του Τείχους το 1961, που είχε αποκαλέσει το Βερολίνο «φωλιά των κατασκόπων». Αυτός άλλωστε ήταν και ένας από τους λόγους που οδήγησαν τελικά την ΕΣΣΔ στο σφράγισμα του Βερολίνου: η Μόσχα είχε αποφασίσει ότι ο δεκαπενταετής «πόλεμος της σιωπής» ανάμεσα στους πράκτορες της CΙΑ και της ΚGΒ στο Βερολίνο, καθ΄ όλη τη δεκαετία του 1950, έπρεπε να τερματιστεί προτού συμβεί κάτι αποτρόπαιο- σαν αυτό που λίγο έλειψε να γίνει μόλις έναν χρόνο αργότερα, στα ανοιχτά της Κούβας...
Τελετουργικές ανταλλαγές
Και το κατάφερε: μετά το 1961, η μάχη των κατασκόπων στο Βερολίνο υποβαθμίστηκε δραματικά. Η θρυλική πόλη των κατασκόπων μετατράπηκε σε ένα σημείο τελετουργικών ανταλλαγών κρατουμένων πρακτόρων κατά μήκος της γέφυρας Glienike- ένα «Νo Μan΄s Land», που εκτός από τους ανατολικογερμανούς πολίτες θα κρατούσε μακριά και τους δυτικούς κατασκόπους. Αλλες πόλεις όπως η Βιέννη, το Λονδίνο και το Παρίσι θα μετατρέπονταν σε κέντρα της ψυχροπολεμικής κατασκοπευτικής δράσης. Μετά την Κορέα, άλλωστε, είχε αποφασιστεί ότι εφεξής οι υπερδυνάμεις θα πολεμούσαν μόνο «δι΄ αντιπροσώπων»- στο Βιετνάμ, στο Αφγανιστάν και σε άλλα ατυχή πεδία μάχης της ψυχροπολεμικής σκακιέρας.
Η πραγματική «υπόγεια» ιστορία του μεταπολεμικού Βερολίνου, του Βερολίνου των χιλιάδων (συχνά διπλών και τριπλών) πρακτόρων και της μαύρης αγοράς, ουδεμία σχέση έχει με το δραματικό και σέξι σασπένς και την απροκάλυπτη προπαγάνδα που ξέρουμε από τις ταινίες και τα μπεστ σέλερ. Για την ακρίβεια, οι φανατικοί της ιστορίας που προσπαθούν να αναπλάσουν, έστω και με τη φαντασία τους, το παγωμένο, μισογκρεμισμένο, γεμάτο στενά και κατακόμβες Βερολίνο του «Τρίτου Ανθρώπου» δυσκολεύονται ιδιαίτερα να το καταφέρουν στη σύγχρονη μεγαλούπολη. Πιο πολύ μιλούν για εκείνη την πρώτη μεταπολεμική εποχή, τα λιγοστά κενά που έχουν απομείνει ανάμεσα στα μοντέρνα κτίρια, σαν δόντια που λείπουν, σε οικόπεδα όπου τον Μάιο του 1945 υπήρχαν βομβαρδισμένα κτίρια, που δεν ξαναχτίστηκαν ποτέ.
Η σημερινή Ποτσντάμερ Πλατς, για παράδειγμα, δεν θυμίζει σε τίποτε τη σχεδόν ισοπεδωμένη περιοχή του 1945- το θρυλικό «τριεθνές» όπου βρίσκονταν τα σύνορα μεταξύ του αμερικανικού, του ρωσικού και του βρετανικού τομέα στο κατεχόμενο από τους Συμμάχους Βερολίνο. Είχε βομβαρδιστεί τόσο συστηματικά ώστε θύμιζε σεληνιακό τοπίο: ήταν ο παράδεισος της μαύρης αγοράς και της κατασκοπείας, το «παραθυράκι» από όπου περνούσαν καθημερινά παράνομα αγαθά και απόρρητες πληροφορίες για όποιον πλήρωνε καλύτερα- ή ρισκάριζε περισσότερο.
Τη δεκαετία του 1950, στο αποκορύφωμα της «Μάχης της Σιωπής», υπήρχαν 80 διαφορετικές κατασκοπικές ομάδες στην πόλη, και από τις δύο πλευρές: μόνον η ΚGΒ είχε 800 πράκτορες στην πόλη. Για να αντιγράψουμε τον Λε Καρέ, το Βερολίνο ήταν «μια ντουλάπα γεμάτη άχρηστα, ρευστά μυστικά... μια παιδική χαρά για κάθε αλχημιστή, θαυματοποιό και «αρουραίο» που έγινε ποτέ κατάσκοπος».
πηγη ΒΗΜΑ
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου