RADAR: Ο ΑΓΡΥΠΝΟΣ ΦΡΟΥΡΟΣ: ΡΗΓΑΤΟΣ Γ.

Eπίκουρου καθηγητή Ιατρικής ΕΚΠΑ

Λίγες ημέρες πριν από τις ευρωεκλογές, ο Γάλλος ακροδεξιός Ζαν Μαρί Λεπέν είπε ότι στηρίζει τις... ελπίδες του για τον περιορισμό της μετανάστευσης Αφρικανών στη χώρα του στον ιό Εμπολα (Ebola).

Με δήλωση αποδοκιμάστηκε δημόσια από το κόμμα του και από την ηγέτιδα κόρη του, όμως, δυστυχώς, πολλοί ήταν εκείνοι που συμμερίζονταν την άποψή του.

Ηταν ο Λεπέν απλώς «μάντης κακών» που επαληθεύθηκε ή ήξερε κάτι παραπάνω;

Σε διάστημα λίγων εβδομάδων ο ιός ήρθε στο προσκήνιο, χτυπώντας ξανά τις χώρες της Δυτικής υποσαχάριας Αφρικής. Αλλά όχι μόνο: αν και μικρό σε αριθμό, αυτή τη στιγμή υπάρχουν κρούσματα σε άλλες τρεις ηπείρους εκτός από την Αφρική. Το θέμα απασχολεί καθημερινά τον Τύπο, ενώ ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προειδοποιεί για την ανάγκη λήψης δραστικών μέτρων, προς αποτροπή του κινδύνου μιας νεοφανούς φονικής επιδημίας («Κατάσταση έκτακτης ανάγκης»).

Η νόσος από τον ιό Εμπολα ανακαλύφθηκε πρώτη φορά το 1976 σε μια μικροεπιδημία στην πόλη Γιαμπούκου, στον ποταμό Εμπολα, από τον οποίο πήρε και την ονομασία της. Μετά τις αρχικές εκδηλώσεις, δηλαδή τον πυρετό, τον πονόλαιμο, τους μυϊκούς πόνους, την κεφαλαλγία και τη ναυτία, η νόσος συνεχίζεται με έντονες διάρροιες. Η προσβολή του ήπατος (συκωτιού) και των νεφρών επιβαρύνει την κατάσταση και ευνοεί τις αιμορραγίες. Πρόκειται δηλαδή για έναν αιμορραγικό πυρετό από ιό που έχει αποτελέσει μαζί με άλλους συγγενείς ιούς ιδιαίτερη ομάδα, την οικογένεια των φιλοβιρίδων. Στην οικογένεια αυτή έχουν καταταχθεί οι ιοί Marburg, οι ιοί Cueva και πέντε στελέχη του Εμπολα, που προκαλούν ανάλογης κλινικής εικόνας και ανάλογης βαρύτητας νοσήματα.

Οι πέντε ιοί Εμπολα εμφανίζουν ορισμένη γεωγραφική κατανομή, ενώ ένας από αυτούς απαντά σε πιθήκους σε ασιατικές χώρες.

Η θνησιμότητα του αιμορραγικού πυρετού Εμπολα είναι πολύ υψηλή, αναφερόμενη σε ποσοστό από 50% έως 90% των αρρώστων.

Η μόλυνση γίνεται κατά την επαφή με το αίμα, τα βιολογικά υγρά και τους σωματικούς ιστούς των ανθρώπων που πάσχουν, καθώς και από τους αντίστοιχους ιστούς ζώων που πάσχουν, δηλαδή κατά βάση διαφόρων ειδών πιθήκων. Οι πίθηκοι όχι μόνο μεταδίδουν στον άνθρωπο, αλλά νοσούν και οι ίδιοι, αναφέρονται δε κατά περίπτωση μαζικές απώλειές τους. Από τα οικιακά ζώα δυνητικά η νόσος μπορεί να μεταδοθεί και από χοίρους και σκύλους, είδη τα οποία επίσης προσβάλλονται, ενώ οι νυχτερίδες μπορεί να μεταδώσουν τη νόσο χωρίς οι ίδιες να πάσχουν.

Για την αντιμετώπιση ενός τέτοιου νοσήματος δεν αρκεί η θεραπεία των πασχόντων που, επί του παρόντος, δεν είναι διαθέσιμη αλλά ακόμα υπό έρευνα, καθώς θα απαιτούσε τη σύνθεση μονοκλωνικού αντισώματος ή/και παρασκευή εμβολίου. Απαιτούνται παράλληλα πολλά μέτρα και από διάφορες πλευρές:

Του ΓΕΡΑΣΙΜΟΥ Α. ΡΗΓΑΤΟΥ

Συγγραφέα - Λαογράφου

Τα χρόνια που ήμουν παιδί, πολλοί από τους ενήλικες ήταν άνθρωποι απλοϊκοί, με πίστεις και αντιλήψεις που προσπαθούσαν να εξηγήσουν τον κόσμο και τα γύρω τους φαινόμενα με ανορθολογικό και μεταφυσικό τρόπο.

Αυτές οι μέρες, από την παραμονή των Χριστουγέννων ώς την ημέρα των Φώτων, αποτελούσαν το Δωδεκαήμερο, φορτωμένο με πρωτόγονους φόβους, με αρχαίες αντιλήψεις και με μαγικές πρακτικές.

Ανάμεσά τους ιδιαίτερα διαδεδομένη ήταν η «πίστη» στους καλικαντζάρους, που σε διάφορες περιοχές φέρονται και με άλλα ονόματα.

Ηταν δε αυτοί οι καλικάντζαροι της λαϊκής πίστης κακοποιά-δαιμονικά πλάσματα, που έρχονταν για να κάνουν κακό στους ανθρώπους. «Μπαίνουν τη νύχτα στα σπίτια και δέρνουν, πνίγουν, σκοτώνουν ή τρώγουν τους ανθρώπους ή και τους παίρνουν μαζί τους», υποστηρίζει αθηναϊκή παράδοση που καταγράφει ο Νικόλαος Πολίτης. Κι αλλού πίστευαν πως «κυνηγούν και πνίγουν τ' αβάφτιστα παιδιά» και πως βασανίζουν τις κοπέλες «που το γνέμα τους το βρήκαν αλαφρό, γιατί ήσαν ακαμάτρες».

Σε άλλα μέρη «κανείς δεν τολμά να βγει τη νύχτα στους δρόμους, γιατί θα τον πειράξουν, ούτε κανένα κορίτσι να κάνει νυχτέρι με το λυχνάρι», γιατί οι καλικάντζαροι την εντοπίζουν από το φως και «η κόρη που δουλεύει θα βουβαθεί ή θα σακατευθεί».

Οσο για εκείνον τον άτυχο άνθρωπο που θα συναντήσουν βράδυ (ή νύχτα) στο δρόμο τους, «τον σηκώνουν και τον ρίχνουν και τον ξαναρίχνουν από τα ψηλότερα μέρη».

Ακόμα τα δαιμονικά αυτά πλάσματα της φαντασίας των απλών ανθρώπων μαγαρίζουν τα πράγματα: το νερό στις στάμνες, το κρασί στα βαρέλια, τα γεννήματα και το ζυμάρι που φτιάχνανε το ψωμί.

Τους καταμαρτυρούσαν και άλλα, όμως φτάνουν ως δείγματα αυτά που είπαμε.

Πώς βρέθηκαν στη γη μας, στον τόπο μας οι καλικάντζαροι;

Ερχονται από τόπους διαφορετικούς, μακρινούς και ξένους. Ερχονται «από τη γης από κάτου». Κι άλλοι λέγαν' πως «έχουν την κατοικία τους στον Αδη», όπου κρύβονται για τον υπόλοιπο χρόνο και απεργάζονται το κακό: «αυτόν (:τον καλικάντζαρο) τόσο τον κυριεύει ο διάβολος που άλλο τίποτα δεν μελετά παρά πώς να κάμει κακό στους άλλους». Ετσι, μελετημένοι, φτάνουν στο δικό μας τον κόσμο, έρχονται στον τόπο μας και μπαίνουν στα ίδια μας τα σπίτια. «Μπαίνουν και από την πόρτα του σπιτιού, αλλά τις περισσότερες φορές από την τρύπα της καμινάδας», που τη λένε κατά τόπους και καπνολόγο.

Πώς είναι τούτα τα πλάσματα;

Σάμπως και να τους είδε κανείς για να ξέρει; Κάποιοι τους φαντάζονταν κανονικούς ανθρώπους, κάποιοι δύσμορφους, κάποιοι τερατόμορφους. «Ο Καλικάντζαρος μοιάζει σαν άνθρωπος, μόν' είναι κακομούτσουνος και με κάτι νύχια μακριά, πολύ μακριά». Αλλοι τους φαντάζονται μαυριδερούς, με κόκκινα μάτια, τράγινα πόδια, με χέρια σαν της μαϊμούς και τριχωτό όλο το σώμα: «Αλλοι είναι κουτσοί, άλλοι στραβοί, άλλοι μονόματοι, μονοπόδαροι, στραβοπόδαροι, στραβόστομοι, στραβοπρόσωποι, στραβομούρηδες, στραβοχέρηδες, ξεπλατισμένοι [...] όλα τα κουσούρια τα βρίσκεις απάνω τους». Κι ακόμα δεν ήταν ιδιαίτερα έξυπνοι, γι' αυτό -και παρά τη δαιμονική τους φύση- συχνά τους ξεγελούσαν ακόμα και οι απλοϊκοί άνθρωποι, αποφεύγοντας τις κακοποιούς ενέργειές τους.

Αυτά έλεγαν για τους καλικαντζάρους εκείνα τα χρόνια των περασμένων δεκαετιών, που τις θεωρούσαμε τότε δύσκολες. Και ήταν δύσκολες, ο κόσμος είχε μπροστά του ανήφορο. Αλλά είχε και προοπτικές, οι ιδέες ήταν ακόμα «στρογγυλές», τα χρώματα ευδιάκριτα, το καλό και το κακό ξεχώριζαν μεταξύ τους. Τότε οι καλικάντζαροι ήταν στα μέρη μας μόνο ορισμένες ημέρες του χρόνου, ήταν εύκολα αναγνωρίσιμοι από τον κόσμο.

Σήμερα τα χρόνια είναι πιο δύσκολα. Γιατί ο κόσμος βλέπει τον κατήφορο και μάλιστα έναν κατήφορο ολισθηρό. Οι ιδέες κάνουν πολλές γωνίες, τα χρώματα γίνονται απροσδιόριστα από τις αναμίξεις, το καλό και το κακό μπλέκονται.

Οι σύγχρονοι καλικάντζαροι δεν είναι αναγνωρίσιμοι: