ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Ενας πόλεμος ενάντια στην κακογουστιά

 

Του ΑΝΤΩΝΗ ΠΑΝΟΥΤΣΟΥ

Πριν από μερικές ημέρες πήγα για πρώτη φορά στη νέα Εθνική Πινακοθήκη. Επειδή είμαι αρκετά μεγάλος για να ξέρω ότι δεν πηγαίνεις σε ένα μουσείο «για να το δεις», με αποτέλεσμα να μη βλέπεις τίποτα, πήγα ειδικά για να δω την έκθεση για τα 200 χρόνια από το 1821 που φιλοξενείται στον πρώτο όροφο του μουσείου. 

 Ηταν εντυπωσιακή, όχι για τη σπουδαιότητα των έργων της στην παγκόσμια τέχνη, αλλά για τη σημασία που έχουν για κάθε Ελληνα. Γενιές Ελλήνων μεγάλωσαν βλέποντας τους πίνακες του ’21. Το να διαπιστώνεις ότι αυτό που ατελείωτες μέρες χάζευες στους τοίχους του Δημοτικού και στα τετράδια στο θρανίο, τώρα το βλέπεις αυθεντικό, είναι εμπειρία.  

Το θέμα, όμως, δεν είναι η συγκεκριμένη έκθεση, αλλά η Πινακοθήκη ως κτίριο. Οχι από την άποψη του φωτισμού, που είναι μια χαρά, αλλά από την εικόνα που το κτίριο προβάλλει. Ας πούμε ότι είσαι ξένος και έρχεσαι πρώτη φορά στην Ελλάδα και σε πάνε στο Αρχαιολογικό Μουσείο, στο Νομισματικό Μουσείο και στην Εθνική Πινακοθήκη και μετά σου λένε: «Ενα από αυτά είναι γραφείο ασφαλιστικής εταιρείας». Υπάρχει η παραμικρή περίπτωση να μην πεις ότι είναι η Πινακοθήκη; 

 Το ωραιότερο σημερινό δημόσιο κτίριο είναι αμφίβολο αν έχει το μεγαλείο και την προσοχή στη λεπτομέρεια με ένα αντίστοιχο κτίριο της Δύσης του 19ου αιώνα. Οι προηγούμενες γενιές, όταν σκέφτονταν τι θα αφήσουν στις μελλοντικές, δεν σκέφτονταν την οικολογία αλλά την αρχιτεκτονική. Το δημόσιο κτίριο ήταν στην Ιστορία. Χτιζόταν για να χρησιμοποιείται 100-200 ή περισσότερα χρόνια και όχι για να γίνει μετά από κάποιες δεκαετίες μερικοί τόνοι παλιοσίδερα και γυαλί που περιμένουν κάποιον να τα σηκώσει.  

Το θέμα δεν θα είχε τόσο μεγάλη σημασία αν δεν ήταν παγκόσμια τάση. Σαν κανόνας, πέραν της αισθητικής, τα δημόσια κτίρια δίνουν πλέον την αίσθηση του εφήμερου. Κτίρια που χτίζονται περισσότερο για τους αρχιτέκτονές τους και λιγότερο για την Ιστορία. Στην Ελλάδα σήμερα δεν υπάρχουν ένας Πικιώνης ή ένας Κωνσταντινίδης για να προτείνουν κάτι διαφορετικό. Οπότε, το «μία, δύο, τρεις πολλές πινακοθήκες» προβλέπεται να είναι το σύνθημα. Οι οποίες, αν είναι τουλάχιστον χρηστικές, αντέχονται. Το θέμα, όμως, είναι να διατηρηθούν τα δημόσια κτίρια με διαχρονική αξία που υπάρχουν. Οπως το 1964 ο Λίντον Μπ. Τζόνσον είχε κηρύξει τον «Πόλεμο κατά της φτώχειας», ο Κυριάκος Μητσοτάκης να κηρύξει τον «Πόλεμο κατά της εγκατάλειψης των δημοσίων κτιρίων».  

Μπορεί σήμερα το κράτος να μην μπορεί να χτίσει ένα νέο Αρχαιολογικό Μουσείο, ένα Πολυτεχνείο ή μία Τράπεζα της Ελλάδος, αλλά τουλάχιστον μπορεί να τα διατηρήσει.  

Να ασχοληθεί με...

 

ΕΛΛΑΔΑ ΤΗΣ ΕΛΠΙΔΑΣ: Ελληνίδα αρχιτέκτονας απέσπασε παγκόσμια διάκριση νικώντας φημισμένα ξένα πανεπιστήμια

Tης ΜΑΡΙΑΣ ΨΑΡΑ

Οταν έφτασε στην Κουάλα Λουμπούρ για να συμμετάσχει στο συνέδριο της Διεθνούς Ακαδημίας Θεραπευτικής Αρχιτεκτονικής, όλοι τη ρωτούσαν για την οικονομική κρίση στην Ελλάδα. Μόλις, όμως, η έρευνά της απέσπασε το Βραβείου του Καλύτερου Εργου, πολλοί εκπρόσωποι από χώρες του πλανήτη έσπευσαν να της ζητήσουν τη συμβουλή της για τη βελτίωση στην αρχιτεκτονική των δομών ψυχικής υγείας!

Με το βραβείο που της απονεμήθηκε, η αρχιτέκτονας-νοσοκομειολόγος δρ Ευαγγελία Χρυσικού κατάφερε να αλλάξει την εικόνα για τη χώρα μας και να δηλώσει έμπρακτα πως, παρά τα οικονομικά προβλήματα, η Ελλάδα εξακολουθεί να πρωτοπορεί.

«Αν και πήγα μουδιασμένη, γιατί έπρεπε να βρίσκομαι σε αμυντική στάση, αντιμετωπίζοντας συνέδρους από χώρες που δεν γνωρίζω καν να με ρωτούν για το ελληνικό πρόβλημα, τελικά, η διάκρισή μας συζητήθηκε πολύ και απέδειξε ότι κι εμείς κάνουμε κάτι!», λέει η δρ Χρυσικού.

«Ανταγωνιστές» της ήταν μερικά από τα κορυφαία διεθνή πανεπιστημιακά ιδρύματα, όπως το Imperial College του Λονδίνου, το Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ και το Πανεπιστήμιο του Ορεγκον, που επίσης έλαβαν διακρίσεις. «Ηταν μία αίσθηση Δαβίδ με Γολιάθ», σχολιάζει με νόημα η Ελληνίδα επιστήμονας. «Αλλά τα καταφέραμε!»

Η Διεθνής Ακαδημία Θεραπευτικής Αρχιτεκτονικής είναι ο κορυφαίος οργανισμός παγκοσμίως για τα θέματα που αφορούν σε αρχιτεκτονική και υγεία. Με έδρα τη Σουηδία, έχει οργανωθεί ένα δίκτυο επιστημόνων και ερευνητών από όλον τον κόσμο που ανταλλάσσουν απόψεις, συνεργάζονται και συμβάλουν στη βελτίωση των κτιρίων -και όχι μόνο- των υγειονομικών υπηρεσιών. Τα ετήσια βραβεία αποτελούν την κορυφαία παγκόσμια διοργάνωση του κλάδου και αναγνωρίζουν την επαγγελματική αριστεία για την έρευνα και τον σχεδιασμό θεραπευτικών χώρων.

Η αρχιτέκτονας-νοσοκομειολόγος δρ Χρυσικού έλαβε τη διάκριση για την έρευνα της στην αρχιτεκτονική κτιρίων για την ψυχική υγεία και συγκεκριμένα για τη δημιουργία πρότυπου μοντέλου σχεδιασμού των δομών αυτών.

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Μνημείο εγκατάλειψης και αδιαφορίας η μεγαλύτερη πέτρινη θολωτή οδογέφυρα της Ελλάδας

Της ΚΑΤΕΡΙΝΑΣ ΡΟΒΒΑ

Εδώ κατευόδωναν οι φτωχοί χωριανοί τα άγουρα αγόρια τους, παιδιά 12 και 13 ετών, όταν τα έστελναν μετανάστες στην Αμερική και την Αφρική. Εδώ, έσμιγαν η χαρά με τη λύπη και οι αγωνίες με την ελπίδα για ένα καλύτερο αύριο. Σε απόσταση 15 χιλιομέτρων από την Τρίπολη η γέφυρα Μάναρη και η ομώνυμη Στάση αποτελούν δύο μνημεία μεγάλης ιστορικής και πολιτιστικής αξίας που μετρούν περισσότερα από 110 χρόνια ζωής.

Πρόκειται για μια πέτρινη θολωτή οδογέφυρα -τη μεγαλύτερη της Ελλάδας- με ακτίνα κύκλου 165,84 μέτρα και τόξο σχεδόν 40 μοιρών. Πάνω της φέρει ράγες της σιδηροδρομικής γραμμής Μύλων - Καλαμάτας και έχει χαρακτηριστεί διατηρητέο μνημείο νεότερης αρχιτεκτονικής. Κατασκευάστηκε λίγα χρόνια μετά την ίδρυση του ελληνικού κράτους από τη γαλλική εταιρεία Societe Anonyme Internationale de construction et d' enterprise des Traneaux Publiques με σχέδια του Γάλλου αρχιμηχανικού A. Cotteland και η κατασκευή της κράτησε τέσσερα χρόνια, από το 1892 έως το 1896.

Λίγο παραπέρα, η στάση Μάναρη, μια παραδοσιακή πέτρινη στάση εκείνης της εποχής, θεωρείται κομψοτέχνημα. 

Κι όμως τα σημαντικά αυτά μνημεία, όπως καταγγέλλουν οι ντόπιοι, δεν έχουν την απαιτούμενη φροντίδα από την πολιτεία.

Σήμερα το κτίριο της στάσης είναι ερειπωμένο, με ορθάνοιχτα παράθυρα και πόρτες και κατεστραμμένα ταβάνια, ενώ η γέφυρα έχει υποστεί ακρωτηριασμό των άκρων της από εργολάβους που ανέλαβαν τη συντήρησή της.

Οι μόνοι που δίνουν έναν επίμονο αγώνα με πάθος, μεράκι και πολύ προσωπικό χρόνο είναι τα μέλη του συλλόγου Μαναριωτών που ζουν στην Αθήνα με πρωτοπόρο τον πρόεδρό του, έναν συνταξιούχο δάσκαλο, τον Παναγιώτη Σιαμπέκο. Είναι οι άνθρωποι που πριν από λίγο καιρό κατόρθωσαν έπειτα από πολυετή αγώνα να ληφθεί η απόφαση για φωταγώγηση της γέφυρας βάσει επιστημονικής μελέτης, ενώ χωρίς τη δράση τους η γέφυρα θα είχε εγκαταλειφθεί στην τύχη της όπως πολλά ακόμη ελληνικά αρχιτεκτονήματα.

Κατεδαφίζεται το Μον Παρνές

O κύβος ερρίφθη. Το ξενοδοχείο Μον Παρνές, όπως το ξέρουμε σήμερα, κατεδαφίζεται. Στη θέση του ένα νέο συγκρότημα πρόκειται να ανεγερθεί, αφού το υπάρχον κρίθηκε ετοιμόρροπο.  

Την απόφαση έλαβε κατά πλειοψηφία την περασμένη Πέμπτη το Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων του υπουργείου Πολιτισμού, ανατρέποντας προηγούμενη δική του απόφαση του 2007, σύμφωνα με την οποία το κέλυφος του κτιρίου κρινόταν διατηρητέο, άρα δεν μπορούσε να κατεδαφιστεί.

Το θετικό της υπόθεσης είναι ότι το νέο συγκρότημα θα ακολουθεί το πνεύμα του μεταπολεμικού μοντερνισμού του δημιουργού του, αρχιτέκτονα Παύλου Μυλωνά (1915- 2005), όπως δήλωσαν στο ΚΣΝΜ εκπρόσωποι της «Εταιρείας Ελληνικό Καζίνο Πάρνηθας ΑΕ». Υπεύθυνος άλλωστε του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού είναι ένας άλλος σημαντικός αρχιτέκτονας, ο Νίκος Βαλσαμάκης, κατ΄ επιθυμία του οποίου θα διατηρηθεί το αρχικό σχέδιο. 

Η κατάσταση στην οποία είχε περιέλθει το ξενοδοχείο, ιδιαίτερα μετά τον σεισμό της Πάρνηθας το 1999, αποτέλεσε το βασικό επιχείρημα της εταιρείας για την κατεδάφισή του. Αντιθέτως, η εισήγηση της Διεύθυνσης Νεώτερης και Σύγχρονης Ελληνικής Κληρονομιάς του ΥΠΠΟ πρότεινε την κατεδάφιση μόνο του 1/3 του κτιρίου, που είναι το πιο βεβαρημένο. Πρόκειται για τη ΒΑ πτέρυγα, η οποία έχει αποκολληθεί από το υπόλοιπο κτίριο, παρουσιάζοντας απόκλιση από την κατακόρυφο.

Ολική είναι η καταστροφή στο εσωτερικό του ξενοδοχείου με την πλήρη απογύμνωση των δωματίων (πολλά έργα τέχνης και αντικείμενα αξίας έχουν εξαφανισθεί). Τώρα, πάντως, όπως διαβεβαίωσαν στο συμβούλιο οι εκπρόσωποι της ιδιοκτήτριας εταιρείας, θα επανατοποθετηθούν στη θέση τους η εντυπωσιακή ελικοειδής κλίμακα που οδηγεί από τον χώρο υποδοχής στους ορόφους και μοιάζει σαν να αιωρείται στο κενό, το Μακεδονικό Σαλόνι, αντίγραφο του αρχοντικού Σβαρτς στα Αμπελάκια, το Υδραίικο Σαλόνι και διάφορα αντικείμενα όπως έπιπλα, ταπισερί και φυσικά τα έργα τέχνης που φέρουν την υπογραφή μεγάλων ελλήνων καλλιτεχνών: Γιάννης Τσαρούχης, Γιάννης Μόραλης, Νίκος Χατζηκυριάκος-Γκίκας (είχε σχεδιάσει και την πισίνα), Γιώργος Μαυροΐδης, Παναγιώτης Τέτσης, Δημοσθένης Κοκκινίδης, Γιάννης Χαΐνης, Σπύρος Βασιλείου, Ευγένιος Σπαθάρης και πολλοί άλλοι.

Το ξενοδοχείο έπαψε να λειτουργεί το 1974 καθώς δεν είχε την αποδοχή που αναμενόταν.

Επένδυση ακριβή, για λίγους και εκλεκτούς

Μισόν αιώνα λειτουργίας θα έκλεινε του χρόνου το Μον Παρνές, καμάρι μιας εποχής της οποίας η κοινωνία αναπτυσσόταν μονομερώς. Ηταν η περίοδος όπου δίνονταν οι μεγάλοι αγώνες για την Παιδεία και ο Γεώργιος Παπανδρέου έλεγε την ιστορική φράση «όταν οι αριθμοί ευημερούν,οι άνθρωποι υποφέρουν» ενώ ο Κωνσταντίνος Καραμανλής οραματιζόταν την τουριστική ανάπτυξη της Ελλάδας στα όρη- πράγμα στο οποίο το Μον Παρνές ουδέποτε συνεισέφερε. 

Ο ίδιος διέμενε εκεί τα Σαββατοκύριακα, συγκεκριμένα στη ΒΑ πτέρυγα, τη λεγόμενη «Πτέρυγα των εκδρομέων», και μάλιστα στο υψηλότερο και ακραίο δωμάτιό της. Από το ύψος των 1.078 μέτρων όπου βρίσκεται- θέση Μαυροβούνι- καταλαμβάνει 90 στρέμματα, είναι πενταώροφο και διαθέτει 240 δωμάτια. Ο επιχειρηματικός και ο καλλιτεχνικός κόσμος «ανέβαιναν στο βουνό» εκείνη την εποχή. Η πελατεία ήταν εκλεκτή και το περιβάλλον λαμπερό. Για τους κοινούς θνητούς όμως το Μον Παρνές δεν προσφερόταν, αφού η παραμονή σε μονόκλινο μετά διατροφής κόστιζε 308 δραχμές τη βραδιά.

Στα εγκαίνια του 1961 η Αθήνα χωρίστηκε σε δύο στρατόπεδα: τους υποστηρικτές και τους φανατικούς πολέμιους του μεγαλειώδους, κατά τους μεν, εκτρώματος κατά τους δε, πολίτες. Εγινε δηλαδή αμέσως αντικείμενο συζήτησης και οξείας αντιπαράθεσης τόσο στον πολιτικό όσο και στον αρχιτεκτονικό χώρο. Ο ίδιος ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, άλλωστε, ο οποίος έκοψε την κορδέλα των εγκαινίων, έγραφε αργότερα: «Πρόκειται για ένα έργο που κατά τη γνώμη μου και καλλιτεχνικά και οικονομικά αποτελούσε μιαν αποτυχία».

ΒΗΜΑ

Η δικτατορία του μοντέρνου είναι συντηρητισμός

Του Αλεξανδρου Α. Λαβδα

(O Αλέξανδρος Α. Λάβδας είναι διδάκτωρ Νευροβιολογίας University College London και ερευνητής Γ΄ (βαθμ. επίκ. καθηγητή) στο Ελληνικό Ινστιτούτο Pasteur.)

Στη Δρέσδη, την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές, βρίσκεται σε εξέλιξη ένα μεγάλο πρόγραμμα ανακατασκευής ιστορικών κτιρίων που χάθηκαν. Κάτι που έχει ήδη γίνει προ πολλού σε άλλες πόλεις που επλήγησαν σοβαρά από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο (π.χ. Βαρσοβία). Στην Ελλάδα, όποιος διανοηθεί να προτείνει την ανακατασκευή χαμένων κτιρίων ή και την οικοδόμηση νέων στο πλαίσιο ενός ιστορισμού, λιθοβολείται πανταχόθεν ως οπισθοδρομικός, κακόγουστος και χίλια δυο άλλα (ενώ ταυτόχρονα χιλιάδες κτίρια–τούρτες, με διακοσμητικά στοιχεία ατάκτως ερριμμένα, μας κατακλύζουν ανενόχλητα).

Η δικτατορία του μοντέρνου αποτελεί εκδήλωση ενός βαθέος συντηρητισμού: Η παράδοση των αρχιτεκτόνων σήμερα δεν είναι βέβαια ούτε τα νεοκλασικά ούτε τα εκλεκτικιστικά. Είναι η μεταπολεμική εκδοχή του μοντερνισμού. Οσο πιο πολύ ξεφεύγει κάτι από αυτήν την παράδοση, τόσο πιο απαράδεκτο θεωρείται.

Μια από τις γνωστές λεκτικές ακροβασίες των απολογητών της σημερινής κατάστασης είναι η βιολογική αναλογία: «νέα κύτταρα στον ιστό της πόλης», «χωρίς ανανέωση ένας οργανισμός πεθαίνει» και άλλα τέτοια.

Μα, ο κάθε ιστός του σώματος ανανεώνεται με κύτταρα ίδια με αυτά που πεθαίνουν. Κύτταρα «νέου» τύπου σε έναν ιστό δεν είναι ανανέωση – είναι νεοπλασία, καρκίνος.

Αν ακολουθήσουμε τη βιολογική αναλογία με συνέπεια, η πορεία πολλών ευρωπαϊκών πόλεων μοιάζει υγιής, ενώ της μεταπολεμικής Αθήνας με ασθενή με πολλαπλά καρκινώματα.

Πέρα από αυτό: ο νευροβιολογικός μας εξοπλισμός, από τον αμφιβληστροειδή μέχρι τις οπτικές περιοχές του εγκεφαλικού φλοιού, είναι φτιαγμένος για να επεξεργάζεται πρότυπα, να κατανοεί καλύτερα κλίμακες που ορίζονται από ορισμένες σχέσεις. Η δομημένη περιπλοκότητα, σαν κι αυτή που απαντάται στη φύση και στα προ-μοντέρνα κτίρια, αποτελεί το φυσικό περιβάλλον λειτουργίας και ανάπτυξης της οπτικής μας αντίληψης. Αλλά δεν χρειάζεται να ψάξουμε στη λειτουργία του εγκεφάλου για να αντιληφθούμε το στοιχειώδες: ένα ιστορικό οικιστικό σύνολο που χάνει την αισθητική του συνοχή, υποβαθμίζεται

Και η μοντέρνα αρχιτεκτονική δεν έχει θέση; Ασφαλώς! Στα περίχωρα, όπως σε τόσες άλλες χώρες.

Αλλά και αυτή την ευνουχίσαμε. Τίποτε ψηλότερο από 27 μέτρα δεν επιτρέπεται σε όλην την επικράτεια. Παράνοια.