Του Μαρκ Μαζαουερ
Καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια.
Σε τι χρησιμεύει το παρελθόν – και ειδικότερα, το παρελθόν της Ευρώπης;
Η ερώτηση δεν επιδέχεται απάντησης διότι αυτό που έχουμε ανάγκη από την Ιστορία μεταβάλλεται ανάλογα με τις καταστάσεις που βιώνουμε. Μολονότι κυοφορούνταν κάμποσο καιρό, το βιβλίο μου, «Σκοτεινή Ηπειρος», γράφτηκε σε μια εποχή κατά την οποία ο Ψυχρός Πόλεμος γινόταν παρελθόν. Τη δεκαετία του ’90, η Ευρώπη έμοιαζε ξαφνικά να διχάζεται και πάλι. Στα Βαλκάνια, η Γιουγκοσλαβία βούλιαζε στον εμφύλιο πόλεμο, μια διένεξη που άφησε βαθιά σημάδια στην περιοχή. Την ίδια όμως εποχή –το 1992 για να είμαστε ακριβείς– οι αρχιτέκτονες της Ε.E. έσπασαν κάθε προηγούμενο ρεκόρ ύβρεως, προβλέποντας ότι η Συνθήκη του Μάαστριχτ θα οδηγούσε στην αναβίωση της ευρωπαϊκής ηπείρου ως παγκόσμιας υπερδύναμης.
Το βιβλίο προσπάθησε να απευθύνει μια προειδοποίηση προς τους «ευρω-ενθουσιώδεις» να μην βιάζονται και κυρίως να μην λησμονούν πόσο εύθραυστη, πόσο νωπή ήταν ακόμα η επίτευξη της μεταπολεμικής δημοκρατίας. Κύριος σκοπός του βιβλίου υπήρξε η ανάλυση του θριάμβου της φιλελεύθερης δημοκρατίας, ώστε όλοι να γνωρίζουν πόσο κοντά περάσαμε από την απολυταρχία του φασισμού και του κομμουνισμού.
Το θέμα παραμένει και σήμερα εξόχως επίκαιρο. Η επινόηση του ευρώ εξαπέλυσε τον ευρω-ενθουσιασμό σε νέα ύψη ανευθυνότητας και έλλειψης επαφής με την πραγματικότητα. Η δε ύφεση του 2008 δεν οδήγησε στην επιθυμητή ενόραση, παρά μόνο σε ορυμαγδό αλληλοκατηγοριών και εθνικών στερεοτύπων. Η κρίση μάς θύμισε πόσο λίγο γνωρίζουν οι λαοί της Ευρώπης ο ένας τον άλλον και πόσο γρήγορα σπεύδουν να αλληλοκατηγορηθούν για τα προβλήματά τους. Μας θύμισε επίσης πόσο καιροσκοπική έχει γίνει η πολιτική και πόσο οδυνηρά ασθενής είναι η μνήμη των πολιτικών μας.
Αν έγραφα σήμερα το βιβλίο, θα άλλαζα βέβαια ορισμένα πράγματα. Θα έγραφα πολλά περισσότερα για την οικονομία και τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος άλλαξε ριζικά τη δεκαετία του 1990, χάρη στην παγκοσμιοποίηση του χρήματος. Στην κορυφαία αυτή εξέλιξη δεν είχα δώσει την απαιτούμενη έμφαση, παρότι συντελείτο την εποχή που έγραφα το βιβλίο. Θα ήθελα επίσης να ξανασκεφτώ την αφήγηση της ανόδου του σύγχρονου ευρωπαϊκού έθνους-κράτους και να αναρωτηθώ τι απέμεινε από την κρατική κυριαρχία σε αυτόν τον παγκοσμιοποιημένο κόσμο. Το βιβλίο μου απέτυχε έτσι να προβλέψει τη δραματική μεταβολή στην παγκόσμια ισχύ, που κατέστησε την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση τόσο επίπονη, αλλά και απαραίτητη.
Μπορεί άραγε να υπάρξει μια μορφή ολοκλήρωσης, η οποία να μην ακυρώνει την έννοια της εθνικής κυριαρχίας των ευρωπαϊκών κρατών;
Υπάρχει άραγε μέλλον για το έθνος-κράτος;
