ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΚΗΦΗΝΟΚΡΑΤΙΣΤΗΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Οι εχθροί του φιλελευθερισμού

Γράφει ο Μιχαήλ Γ. Ιακωβίδης 

Κατέχει την Εδρα Sir Donald Gordon Chair Καινοτομίας και Επιχειρηματικότητας στο London Business School όπου είναι καθηγητής Στρατηγικής.

Στην Ελλάδα, η λέξη «φιλελεύθερος» τείνει να χρησιμοποιείται ως σκιάχτρο μιας αδιευκρίνιστης ιστορικά φιλοσοφίας, στην οποία ο άκρατος ανταγωνισμός (και οι στυγεροί κεφαλαιοκράτες) περιφρονεί τις κοινωνικές ανάγκες. 

Στην πραγματικότητα όμως, ο φιλελευθερισμός, που άρχισε με τον John Locke και τον David Hume, βασίστηκε στην υπεράσπιση των ατομικών δικαιωμάτων. 

Βασικός πυλώνας του φιλελευθερισμού είναι η αντίθεση στην ανεξέλεγκτη δράση της κεντρικής εξουσίας. 

Τόσο η «Ενδοξη Επανάσταση» του 1688, που εκδίωξε τον Ιάκωβο Β΄ στην Αγγλία, όσο και η αμερικανική επανάσταση του 1776 ήταν κατεξοχήν εκφάνσεις του φιλελευθερισμού, στις οποίες περιορίστηκαν σφόδρα οι δυνατότητες της κεντρικής εξουσίας να επιβάλλει τη θέλησή της. Πολιτικοί σαν τον Τζέφερσον υποστήριξαν τα ατομικά δικαιώματα και οραματίστηκαν το κράτος ως υπηρέτη του κοινωνικού συνόλου, σχεδιάζοντάς το με σειρά ασφαλιστικών δικλίδων για να αποφύγουν τον απολυταρχισμό.

Η έννοια του φιλελεύθερου έχει διευρυνθεί τόσο, ώστε είναι δύσκολο σήμερα να οριστεί. Το γεωγραφικό χάσμα μεταξύ Αμερικής, όπου φιλελεύθεροι λογίζονται οι σοσιαλδημοκράτες (και όπου ο όρος χρησιμοποιείται απαξιωτικά από τους Συντηρητικούς), Αγγλίας, όπου οι φιλελεύθεροι λαμβάνουν τον μεσαίο πολιτικό χώρο, με προοδευτικές κοινωνικές ιδέες, και κεντρικής Ευρώπης, όπου η έμφαση είναι στα θεμελιώδη δικαιώματα των ανθρώπων, είναι μεγάλο. Ομως, όποια ερμηνεία και να χρησιμοποιήσει κανείς, ο φιλελευθερισμός, ως πολιτική αρχή, βάλλεται πανταχόθεν, και δη από συντηρητικούς και συγκεντρωτιστές.

Στην Αγγλία, ο Μπόρις Τζόνσον, ειδικά με τον πρόσφατο ανασχηματισμό, συγκέντρωσε ισχύ στον πρωθυπουργικό θώκο και αποδυνάμωσε τις άλλες θεσμικές δικλίδες ασφαλείας, και δη τον έλεγχο εξουσίας. Απέπεμψε τον υπουργό Οικονομικών του, Τζάβιντ, βάζοντας έναν νεαρότερο, ελατό και όλκιμο υπουργό και αντικατέστησε τον έμπειρο νομικό σύμβουλο Κοξ από τη νεότερη Μπρέιβερμαν, η οποία είχε δηλώσει λίγο πριν από την υπουργοποίησή της ότι θα πρέπει να «ελέγξουμε τους δικαστές που δεν λογοδοτούν σε κανέναν... και να ξαναπάρει το Κοινοβούλιο την κυριαρχία». Ετερος υπουργός, ο Γκόουβ, έχει δηλώσει ότι θα κάνει έρευνα για την «πολιτική εμπλοκή των δικαστών», στέλνοντας μήνυμα στη δικαστική εξουσία να σταματήσει να ελέγχει την κυβέρνηση – όπως είχε κάνει με την πρόσφατη απόφασή της να αποτρέψει την παύση λειτουργίας του Κοινοβουλίου που επιχείρησε ο Τζόνσον πριν από τις εκλογές. Ο σύμβουλος του Τζόνσον, Κάμιγκς, έχει βαλθεί να υποτάξει τον ίδιο τον κρατικό μηχανισμό, γνωστό μέχρι σήμερα για την ανεξαρτησία του.

Στην Αμερική, ο πρόεδρος Τραμπ, συνεπικουρούμενος από τον αρχηγό της Γερουσίας Μακόνελ, έχει καταφέρει να αδρανοποιήσει τους επικριτές του στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα και έχει αλώσει την ανεξαρτησία του κρατικού μηχανισμού. Απέλυσε χωρίς δισταγμό όχι μόνον τον Αλεξάντερ Βίντμαν, υπάλληλο του Λευκού Οίκου που ανέφερε την επικοινωνία του με τον Ουκρανό πρόεδρο, αλλά και τον δίδυμο αδελφό του, ο οποίος είχε το λάθος επώνυμο. Και δεν δίστασε  να απαιτήσει να εξαιρεθούν δύο από τους εννέα ανώτατους δικαστές από υποθέσεις που τον αφορούν διότι ήταν «πολύ φιλελεύθεροι». Κατάφερε να πιέσει τους εισαγγελείς του καταδικασμένου φίλου του Στόουν να μειώσουν την ποινή του, κάνοντας ακόμη και τον ίδιο τον γενικό εισαγγελέα Μπαρ να αντιδράσει. Αλλά, έτι χειρότερο, έπεισε τους γερουσιαστές να κρατήσουν τη γραμμή ότι «όποιος ψηφίζει να καταδικάσει στο ειδικό δικαστήριο τον Τραμπ, ακυρώνει την εκλογή του», ένα εξόχως αντιφιλελεύθερο μήνυμα που καταλύει τη διάκριση των εξουσιών και τη δυνατότητα ελέγχου.

Αν κάτι κερδίσαμε από την άνοδο του φιλελευθερισμού τους τελευταίους τρεις αιώνες είναι η ικανότητα να μπορούμε να ελέγχουμε τη εξουσία, επιτρέποντας να προστατεύουμε τις ελευθερίες μας. Δυστυχώς, όμως, η πρόοδος που έχουμε κάνει θεσμικά και πολιτικά βρίσκεται σε κίνδυνο στις γενέτειρες του φιλελευθερισμού. Ο κίνδυνος ολίσθησης είναι μεγάλος.

Στην Ελλάδα, μια χώρα με φιλελεύθερο έλλειμμα, με ασθενή και εξαρτημένη δικαστική εξουσία (ίδε Novartis) και κυρίως με περιορισμένη κρατική ανεξαρτησία, οι εχθροί του φιλελευθερισμού έρχονται...

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Κεκτημένα, εκπροσώπηση και διαρθρωτική στασιμότητα

Του Μιχαηλ Γ. Ιακωβιδη

Επισκέπτη καθηγητή στο NYU-Stern. - Κατέχει την Εδρα Επιχειρηματικότητας και Καινοτομίας Sir Donald Gordon στο London Business School

Αν και η εβδομάδα αυτή αναλώθηκε στην αναμονή των τελικών αποφάσεων των Ευρωπαίων δανειστών μας και του ΔΝΤ, το ενδιαφέρον σύντομα θα ξαναστραφεί στην ελληνική πραγματικότητα. 

Μετά την παροχή της επόμενης δόσης, και την όποια διευθέτηση των δανειακών μας υποχρεώσεων, θα πρέπει να αντιμετωπίσουμε τα προβλήματα της εφαρμογής του πολυνομοσχεδίου.  

Το σημαντικότερο τμήμα του νόμου αυτού είναι οι διαρθρωτικές αλλαγές που αφορούν, σχεδόν στο σύνολό τους, την κατάργηση των προνομίων συγκεκριμένων ομάδων και την αύξηση του ανταγωνισμού. Οπως ξέρουμε από την οικονομική επιστήμη, αυτό οδηγεί σε σημαντική αύξηση του συνολικού ΑΕΠ. Μικρά και μεγάλα μονοπώλια θα χάσουν την προνομιακή τους θέση, επιτρέποντας την ορθολογική αναδιάρθρωση των παραγωγικών δυνάμεων και τον περιορισμό των κοινωνικά άδικων μονοπωλιακών κερδών. Οι διαρθρωτικές αλλαγές θα έπρεπε, λοιπόν, να βρίσκουν ως πρώτο υπέρμαχο το ΚΚΕ, το οποίο δικαίως παραπονείται για τη δύναμη των μονοπωλίων στην Ελλάδα. Αλλωστε, το Μνημόνιο στοχεύει και στην εντατικοποίηση της αστυνόμευσης της αγοράς.

Κι όμως, στη χώρα μας έχει συντελεστεί μια οργουελική διαστροφή, όπου το μαύρο έχει γίνει άσπρο. Η προστασία των προνομίων όσων «έχουν και κατέχουν» (μια άδεια συμβολαιογραφείου, ή ειδική προστασία από τον ανταγωνισμό για τους φαρμακοποιούς, ή μία μόνιμη δουλειά στο Δημόσιο δίχως αξιολόγηση) θεωρείται «προοδευτική». Αντίθετα η προσπάθεια να υπάρξει ανταγωνισμός με την κατάργηση προνομίων συχνά λοιδορείται ως «νεοφιλελεύθερη» - επίθετο υποτιμητικό, συνήθως κενό περιεχομένου. Η επανάσταση της «νέας αριστεράς» όχι μόνο του Μπλερ, αλλά και των σκανδιναβικών κυβερνήσεων της προηγούμενης δεκαετίας που βρέθηκαν αντιμέτωπες με κρίση χρέους αλλά και με αναποτελεσματικό κράτος, τα οποία αντιμετώπισαν με εξορθολογίκευση, φαίνεται να μας διαφεύγει.

Στον δημόσιο τομέα, τους ΟΤΑ και κυρίως τις ΔΕΚΟ, το συνδικαλιστικό κίνημα έχει εκφυλιστεί σε μεγάλο βαθμό σε όργανο προστασίας συμφερόντων και κατανομής προνομίων και πόρων. Επαγγελματικές ομάδες αγωνίζονται για τη διατήρηση των προνομίων τους μέσω των ενώσεών τους. Με την επίφαση του κοινωνικού αγώνα και την επίκληση του εργασιακού μεσαίωνα, συνδικαλιστικές οργανώσεις αγωνίζονται να διατηρήσουν ιδιότυπα και κοινωνικώς άδικα καθεστώτα, που διαστρεβλώνουν τον ανταγωνισμό ή προσπορίζονται πόρους. 

Η πρόσφατη συζήτηση για τα σκανδαλώδη προνόμια των εργαζομένων της Βουλής, αλλά και η στυγνή χρήση εκβιασμού από μέρους τους για να καταφέρουν να τα διατηρήσουν, προαναγγέλλουν την πραγματική, τριπλή πρόκληση της Ελλάδας: 

Πρώτον, τη λυσσαλέα προσπάθεια των προνομιούχων να διατηρήσουν τα «κεκτημένα» τους (κεκτημένα από το κράτος, άρα από το σύνολο των φορολογουμένων)· 

Δεύτερον, την αδυναμία της κυβέρνησης να παρέμβει αποτελεσματικά· και 

Τρίτον, τη διαστροφή του πολιτικού λόγου.

Πολιτικά, το παράδοξο είναι ότι η Αριστερά έχει σηκώσει το λάβαρο της συντήρησης. 

Σε όλους τους τόνους, ο ΣΥΡΙΖΑ διακηρύττει ότι θα διαφυλάξει, ή θα επαναφέρει, όλες τις ρυθμίσεις που επιτρέπουν σε μικρο-ομάδες να ωφελούνται σε βάρος του κοινωνικού συνόλου. Αρνείται επίσης να ξανασχεδιάσει τη δημόσια διοίκηση, καίτοι η αναποτελεσματικότητά της είναι προφανής. 

Η ΔΗΜΑΡ επαμφοτερίζει, με τον απελπιστικά αποτυχημένο κ. Μανιτάκη να προστατεύει τους δημοσίους υπαλλήλους αντί να δοκιμάζει να κάνει τις απαραίτητες τομές στη δημόσια διοίκηση. Προστατεύει όσους έχουν την τύχη να έχουν προσληφθεί στο παρελθόν, και δεν δείχνει να αντιλαμβάνεται ότι έτσι αποκλείει δυνητικά ικανότερους και νεότερους δημοσίους υπαλλήλους. Αυτό δεν επιτρέπει να δημιουργηθεί μια αποτελεσματική δημόσια διοίκηση, με αξιολογήσεις, επιλεκτικές (και διαφανείς) απολύσεις και προσλήψεις, που να αξιοποιεί σωστά τους λιγοστούς πόρους, να υπηρετεί τους κοινωνικά ασθενέστερους και να φορολογεί αυτούς που έχουν εισόδημα και δεν συμβάλλουν. Με την ολιγωρία του, αλλά και την ατολμία της κυβέρνησης, συντηρούμε προνόμια καταρρακώνοντας την οικονομία και εντείνοντας την κοινωνική ανισότητα.

Η ισχύς των συντεχνιών στην Ελλάδα σήμερα παραπέμπει στον πραγματικό μεσαίωνα, βυζαντινό όσο και δυτικό. Και το σημερινό μας πρόβλημα δεν διαφέρει από αυτό που περιέγραφε ο Φλωρεντινός στοχαστής και πολιτικός Νικολό Μακιαβέλι, καθώς η μεσαιωνική οργάνωση έδινε τη θέση της στην Αναγέννηση: «Δεν υπάρχει τίποτε πιο δύσκολο να σχεδιαστεί, πιο αβέβαιο ως προς την επιτυχία του, και επίπονο στη διαχείρισή του, από τη δημιουργία ενός νέου συστήματος. Γιατί ο καινοτόμος έχει την εχθρότητα όλων όσοι έχουν να χάσουν από την αλλαγή, και μόνο χλιαρή υποστήριξη από όσους θα μπορούσαν να ωφεληθούν από το νέο σύστημα». (Ηγεμών, 1513)

Το πρόβλημα σήμερα είναι ότι όσοι θα είχαν να κερδίσουν δεν είναι οργανωμένοι, δεν αντιπροσωπεύονται, δεν ακούγονται. Δεν βγαίνουν με κροκοδείλια δάκρυα και πύρινους λόγους να πείσουν τα ακροατήρια ότι η συντήρηση, ακόμη και μέσα σε αυτή την καταρρέουσα πραγματικότητα, είναι η σωστή (μόνη;) λύση.  

Ακούμε τους βολεμένους μόνιμους δημοσίους υπαλλήλους, όχι το 50% και πλέον των νέων που είναι άνεργοι και θα μπορούσαν να ξανασχεδιάσουν τη δημόσια διοίκηση χωρίς τα άχθη του παρελθόντος. 

Ακούμε τους συνδικαλιστές να ζητούν προνόμια για όσους εκπροσωπούν, όχι να επιζητούν την ανάπτυξη. 

ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ: Γιατί οι απολύσεις στο Δημόσιο είναι αναγκαίες

Γράφει ο  Μιχαηλ Γ. Ιακωβιδης

(Κατέχει την Εδρα Επιχειρηματικότητας και Καινοτομίας Sir Donald Gordon στο London Business School.)

Καθώς η κυβέρνηση συγκλίνει στις προγραμματικές της δηλώσεις, η αναδιαπραγμάτευση της απόλυσης δημοσίων υπαλλήλων φαίνεται να αποτελεί προτεραιότητα. Στο όνομα της κοινωνικής πολιτικής, με την πίεση της ΔΗΜΑΡ αλλά και του ΠΑΣΟΚ, η Ν.Δ. προτείνει την προστασία της απασχόλησης των υπαλλήλων που δεν έχει να τους πληρώσει. Ετοιμάζεται δε να αναλώσει και πολύτιμο -σχεδόν ανύπαρκτο- πολιτικό κεφάλαιο για την προστασία 15.000 υπαλήλλων που είχε συμφωνηθεί ότι θα απολυθούν.

Η προστασία των δημοσίων υπαλλήλων έχει εσφαλμένα ταυτιστεί με την προστασία της απασχόλησης. Τίποτε δεν θα μπορούσε να απέχει περισσότερο από την πραγματικότητα. Προφανώς, σε μια χώρα με ύφεση, μέτρα τα οποία συμβάλλουν στη συρρίκνωση της απασχόλησης και οξύνουν την κοινωνική ένταση, και δυνητικά χειροτερεύουν την ύφεση, πλήττοντας τα φορολογικά έσοδα. Ομως η Ελλάδα αποτελεί μια ξεχωριστή περίπτωση όπου το κράτος είναι τόσο ανίκανο και αντιπαραγωγικό, ώστε η ανάταξή του, συμπεριλαμβανομένων των απολύσεων, μπορεί να έχει ουσιαστικά οφέλη. 

Η απόλυση όσων δεν συμβάλλουν στη βελτίωση του Δημοσίου όχι μόνο θα μειώσει τα δημόσια έξοδα, αλλά θα μπορέσει να βοηθήσει στην αναδιάρθρωση του κράτους. Τα στατιστικά στοιχεία για την απασχόληση στον ιδιωτικό τομέα καταδεικνύουν το μέγεθος του διαρθρωτικού προβλήματος. Αν δει κανείς την κατάταξη των χωρών του ΟΟΣΑ για το πόσες ώρες εργάζονται κατά μέσο όρο οι υπάλληλοι το 2010, τη δεύτερη θέση μετά την Κορέα λαμβάνει... η Ελλάδα! Η Ολλανδία είναι τελευταία στην κατάταξη, με τη Γερμανία προτελευταία. Τα στοιχεία αυτά θα εξέπλητταν αρκετούς από τους ξένους σχολιαστές που φαίνεται να πιστεύουν ότι ενώ οι οκνοί Ελληνες πίνουν το ποτό τους στην παραλία, οι εργατικοί Γερμανοί δουλεύουν πυρετωδώς στο εργοστάσιο. Η αλήθεια, βέβαια, είναι πολύ διαφορετική.

Το πρόβλημα με την Ελλάδα είναι η ανταγωνιστικότητα. Οι Γερμανοί και οι Ολλανδοί χρειάζονται σημαντικά λιγότερο χρόνο εργασίας για να έχουν ένα πολύ μεγαλύτερο αποτέλεσμα από πλευράς παραγωγής. Δεν έχουν το Δημόσιο να δυσκολεύει το κάθε τους επιχειρηματικό βήμα, να φορολογεί κατά βούληση και να βρίσκει ευκαιρίες για να απαιτήσει χρήματα για κάποιο μπαχτσίσι, συχνά για αυτονόητες υπηρεσίες. Εχουν αξιόπιστο και λειτουργικό δικαστικό σύστημα, και αποτελεσματική παιδεία και υγεία. Εμείς έχουμε ένα Δημόσιο που πλήττει την παραγωγή και που διαχειρίζεται αναποτελεσματικά τους πόρους που συγκεντρώνει.

Ολοι συμφωνούμε ότι το Δημόσιο χρειάζεται μια εκ βάθρων εκλογίκευση. Αυτή θα απαιτήσει και πόρους και δεξιότητες που λείπουν. Αντί να δοκιμάζει να προστατεύσει τους δημόσιους υπαλλήλους εις βάρος του κοινωνικού συνόλου, καλά θα έκανε η κυβέρνηση να ζητήσει περισσότερη βοήθεια για να μπορέσει να αντεπεξέλθει σ’ αυτό το τιτάνιο έργο. Χρειάζονται χρήματα, άνθρωποι και δομές βασισμένες σε διαφάνεια.

Οσο για τις απολύσεις, αυτές είναι απολύτως απαραίτητες υπό τις τρέχουσες συνθήκες. Το πώς έγιναν οι προσλήψεις την τελευταία εικοσαετία είναι γνωστό. Προφανώς, υπάρχουν πολλοί ικανοί, έντιμοι, αποτελεσματικοί δημόσιοι υπάλληλοι - χάρη σ’ αυτούς άλλωστε λειτουργεί ακόμη το Δημόσιο. Αλλά υπάρχει και ένα τμήμα των δημοσίων υπαλλήλων που δεν έχουν ούτε τις δεξιότητες, ούτε τις γνώσεις, ούτε την ικανότητα, και μερικές φορές ούτε την ηθική να είναι υπηρέτες του δημοσίου συμφέροντος. Αρκετοί απλώς δεν έχουν τα προσόντα που χρειάζονται σήμερα. Αλλοι αντιτίθενται στην αλλαγή που απαιτείται, εμμένοντας στην τυπολατρία και την προστασία των γραφειοκρατικών κεκτημένων τους. Γιατί πρέπει να τους προστατέψουμε; Γιατί σε μια τόσο κρίσιμη περίοδο δεν θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε τις απολύσεις ως μοχλό οργανωτικής αλλαγής;