ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: 250 χρόνια από τον Πλούτο των Εθνών: Το βιβλίο που απελευθέρωσε τον κόσμο

Τέτοια μέρα, πριν 250 χρόνια ο Σκώτος οικονομολόγος και φιλόσοφος Άνταμ Σμιθ εξέδωσε στην Γκλασκώβη το κλασσικό πλέον έργο "Ο πλούτος των εθνών".
Θα έπρεπε να να το βάλουμε στα Δημοτικά ως υποχρεωτικό μάθημα μπας και ξεκολλήση ο Έλληνας από την οικονομική αμορφωσιά του. pic.twitter.com/RsIbarIph6

— Κουφοκώτσιος Μάλαμας (@GdtlJ3lAQ0TA5fW) March 9, 2026

 

Γράφει ο Αλέξανδρος Σκούρας

Όταν ο Άνταμ Σμιθ εξέδωσε τον Πλούτο των Εθνών στις 9 Μαρτίου 1776, ο κόσμος ήταν σχεδόν παντού φτωχός. Οι περισσότεροι άνθρωποι ζούσαν κοντά στο όριο της επιβίωσης. Οι κυβερνήτες πίστευαν ότι ο πλούτος γεννιέται στα θησαυροφυλάκια, στα μονοπώλια, στους δασμούς και στην ασφυκτική επιτήρηση του εμπορίου.

Ο Σμιθ τόλμησε να πει κάτι σχεδόν αδιανόητο για την εποχή του: ότι ένα έθνος δεν πλουτίζει όταν το κράτος στοιβάζει χρυσό, αλλά όταν οι άνθρωποι είναι ελεύθεροι να παράγουν, να καταναλώνουν, να ανταλλάσσουν και να επινοούν.

Λίγα βιβλία άλλαξαν τόσο βαθιά τον τρόπο με τον οποίο η ανθρωπότητα κατανοεί την ευημερία.

Η μεγάλη του ανακάλυψη δεν ήταν ένα τεχνικό μοντέλο αλλά μια νέα οπτική για την κοινωνία.

Ο Σμιθ είδε ότι ο πλούτος δεν είναι λάφυρο της εξουσίας αλλά αποτέλεσμα συνεργασίας. Στο περίφημο παράδειγμα του εργοστασίου καρφιτσών έδειξε πως ο καταμερισμός της εργασίας εκτοξεύει την παραγωγικότητα, επειδή επιτρέπει στους ανθρώπους να εξειδικεύονται, να μαθαίνουν και να γίνονται καλύτεροι σε αυτό που κάνουν.

Είδε επίσης ότι το εμπόριο δεν είναι πόλεμος με άλλα μέσα. Είναι αμοιβαίο όφελος. Δύο άνθρωποι ανταλλάσσουν μόνο όταν και οι δύο πιστεύουν ότι θα βγουν κερδισμένοι. Αυτό ήταν επαναστατικό. Σήμαινε ότι η ευημερία δεν εξαρτάται από τη βούληση του υπουργού ή του βασιλιά αλλά από εκατομμύρια καθημερινές, εθελοντικές συναλλαγές μεταξύ απλών ανθρώπων.

Από εκεί και πέρα, η ιστορία δεν έγινε αμέσως φιλελεύθερη, αλλά άρχισε να κινείται προς τα εκεί. Σταδιακά, η Ευρώπη και οι Ηνωμένες Πολιτείες απομακρύνθηκαν από τον μερκαντιλισμό, άνοιξαν περισσότερο το εμπόριο, ανέχθηκαν περισσότερο τον ανταγωνισμό και έδωσαν μεγαλύτερο χώρο στην ιδιωτική πρωτοβουλία.

Το αποτέλεσμα ήταν αυτό που οι οικονομικοί ιστορικοί ονομάζουν σήμερα Μεγάλο Εμπλουτισμό. Μέσα σε δυόμισι αιώνες, τα εισοδήματα εκτινάχθηκαν, η ακραία φτώχεια υποχώρησε δραματικά και το προσδόκιμο ζωής αυξήθηκε από επίπεδα κάτω των 40 ετών πριν από δύο αιώνες σε πάνω από 70 παγκοσμίως στις αρχές του 21ου αιώνα. Εκεί όπου άλλοτε η πείνα, η παιδική θνησιμότητα και η αθλιότητα ήταν η κανονικότητα, εμφανίστηκαν η αφθονία, η μαζική πρόσβαση σε αγαθά και μια πρωτοφανής τεχνολογική πρόοδος.

Ο Σμιθ δεν προκάλεσε μόνος του αυτή τη μεταμόρφωση. Βοήθησε όμως να γίνει κατανοητή. Έδωσε στις ελεύθερες κοινωνίες το λεξιλόγιο και την αυτοπεποίθηση να εμπιστευθούν την ανθρώπινη δημιουργικότητα.

Γι’ αυτό και ο Σμιθ παραμένει επίκαιρος. Ακόμα συζητούμε αν η ευημερία έρχεται από την αυτάρκεια ή από το άνοιγμα των αγορών, από την κρατική καθοδήγηση ή από την επιχειρηματικότητα, από την προστασία των κατεστημένων ή από τον ελεύθερο ανταγωνισμό. 

 

#τσιπρας : παρέμβαση για Οικονομία και
προοδευτική διακυβέρνηση.#Σινουαρ#συριζα_πραξικοπημα #Συνεδριο_τωρα #Ειμαι_εδω #Ελλάδα #εσυ#ΣΥΡΙΖΑ_ΠΣ #δολοφονια #Λίβανο #Καναπες_challenge #Κασσελακης_τελος #γκλετσος #Μητσοτακης #Με_τον_Κασσελακη #Survivor pic.twitter.com/tGrPFL4Gb3

— Balodimos Demeter (@balosd) October 21, 2024

 

Η απάντησή του δεν ήταν ότι οι αγορές είναι τέλειες. Ήταν ότι καμία κυβέρνηση δεν μπορεί να συγκεντρώσει τη γνώση, τη φαντασία και τις τοπικές πληροφορίες που διαθέτουν εκατομμύρια πολίτες όταν δρουν ελεύθερα. Όταν το κράτος προσπαθεί να μικροδιαχειριστεί την οικονομία, πνίγει ακριβώς εκείνη τη διάχυτη ευφυΐα που παράγει πρόοδο. Όταν αφήνει χώρο στην πρωτοβουλία, στην εξειδίκευση και στην ανταλλαγή, απελευθερώνει δυνάμεις που κανένας σχεδιαστής δεν θα μπορούσε να προβλέψει.

Αυτό είναι ίσως το πιο αισιόδοξο στοιχείο του βιβλίου. Ο Πλούτος των Εθνών δεν είναι τελικά ένα βιβλίο μόνο για τα οικονομικά. Είναι ένα βιβλίο για…

 

ΒΙΒΛΙΟ: Το «Καληνύχτα Ελλάδα» ξανά στο Βιβλιοπωλείο ΝΕΣΤΩΡ Κατερίνης

  

Του συγγραφέα Γιώργου Πιπερόπουλου

     Ανέστη φίλε μου σου έχω πολύ ευχάριστα νέα μετά το παράπονό σου ότι ΔΕΝ βρήκες το βιβλίο μου «Καληνύχτα Ελλάδα» στο αγαπητό μας βιβλιοπωλείο ΝΕΣΤΩΡ της Κατερίνης.

     Ανέστη σήμερα θα ευχαριστήσω πάλι μέσα από τον αγαπημένο ιστότοπο που με φιλοξενεί κάθε εβδομάδα, την Οικογένεια Νέστωρος και το γνωστό σε όλους βιβλιοπωλείο τους ΝΕΣΤΩΡ που διαθέτει ξανά στους βιβλιόφιλους συμπολίτες μας μερικά αντίτυπα του βιβλίου μου με τίτλο ΚΑΛΗΝΥΧΤΑ ΕΛΛΑΔΑ που κυκλοφόρησε το 2008 και συνεχίζει να διατίθεται με παραγγελία από όλα τα μεγάλα βιβλιοπωλεία της Ελλάδας μας…

    Έγραψα το 2008 και δυστυχώς, μολονότι η διαπίστωση μου προξενεί θλίψη και πόνο τολμώ να πω ότι ισχύουν και σήμερα:

      «Βρισκόμαστε, τελικά, ως Έθνος, λαός και κοινωνία στο μάτι ενός κυκλώνα, στη δίνη προβληματισμών, με τον κλυδωνισμό θεσμών και δομών, με την ακύρωση παραδοσιακών προτύπων συμπεριφοράς και πλαισίων αναφοράς. Προβάλλει επιτακτική η ανάγκη για μια προσεκτική ψυχοκοινωνική αξιολόγηση των δεδομένων χωρίς προκαταλήψεις, χωρίς φόβο και πάθος και χωρίς υστερικές αντιδράσεις. Μήπως όλα τα παραπάνω αποτελούν πικρόχολες διαπιστώσεις υποκειμενικού τύπου πίσω από τις οποίες υποκρύπτονται κάποιες μικροπολιτικές σκοπιμότητες; Κατηγορηματικά ΟΧΙ!.. Έχουμε τελματώσει σε έναν απίστευτα βρώμικο και δύσοσμο βούρκο…Κολλήσαμε! Εάν περάσει στο συλλογικό, εθνικό μας υποσυνείδητο η αίσθηση ότι ΔΕΝ υπάρχει πια στέρεο, υγιές, ηθικό κομμάτι γης για να σταθούμε, τότε το επόμενο βήμα είναι ο ΚΥΝΙΣΜΟΣ, η απώλεια της ιδεολογίας, η προσφυγή στην απάθεια και την άρνηση που αποτελούν το ικρίωμα θανάτωσης της κοινωνικής αλληλεγγύης, καθώς το δημιουργικό ΕΜΕΙΣ υποκαθίσταται από το μικροπρεπές…ΕΓΩ!.. Καιρός να…Ξυπνήσουμε, να θυμηθούμε το “εμείς”, να διαπιστώσουμε ότι ακόμα υπάρχει ΕΛΠΙΔΑ!. Αλλιώς, ο τελευταίος ας φροντίσει, παρακαλώ, να ρίξει την αυλαία και να σβήσει τα φώτα, και… Καληνύχτα Ελλάδα!..»

     Παραφράζοντας τον Καζαντζάκη είχα προλογίσει το βιβλίο μου με λίγες λέξεις που  σήμερα με αγάπη θα τις αναφέρω ξανά για να τις διαβάσουν ΟΛΟΙ οι πολιτικοί άνδρες και γυναίκες από τη Δεξιά μέχρι την Αριστερά και μαζί ΟΛΟΙ οι ενήλικοι συμπολίτες και συμπολίτισσές μου σε ΟΛΗ την Ελλάδα μας:

     «Να αγαπάς την Ελλάδα…Να λες: Εγώ μονάχος έχω χρέος να τη σώσω. Εάν δεν σωθεί εγώ φταίω!...»

     Στις 26 Ιανουαρίου και στις 28 Φεβρουαρίου οι σιωπηρές Λαοθάλασσες των εντός και εκτός Ελλάδος Συλλαλητηρίων συμπαράστασης στους γονείς και τις οικογένειες των θυμάτων, νεκρών και τραυματιών, των Τεμπών γέννησαν ξανά την ΕΛΠΙΔΑ ότι

 

ΠΡΟΣΩΠΑ: Τζον Κένεντι και Καρλ Μαρξ

Του Γιάννη Σουλιώτη

Mια άγνωστη στο ευρύ κοινό αλλά ενδιαφέρουσα ιστορία –ειδικά για τους εργαζομένους στον Τύπο– με πρωταγωνιστές τον πρόεδρο των ΗΠΑ Τζον Κένεντι και τον Γερμανό φιλόσοφο Καρλ Μαρξ παραθέτει η συνάδελφος Μαριάννα Τζιαντζή, στην εισαγωγή βιβλίου με δημοσιογραφικά κείμενα του Μαρξ για λογαριασμό της εφημερίδας New York Daily Tribune.

Το βιβλίο έχει τίτλο «Του ανταποκριτή μας στο Λονδίνο Καρλ Μαρξ» και σε αυτό φιλοξενούνται 22 από τις 350 ανταποκρίσεις του Γερμανού φιλοσόφου από το Λονδίνο για λογαριασμό της μεγαλύτερης σε κυκλοφορία εφημερίδας στη Νέα Υόρκη, γνωστή εν συντομία ως Trib. Η εφημερίδα ιδρύθηκε τo 1841, πριν από τους New York Times, και τη δεκαετία του 1850 μετρούσε πάνω από 200.000 συνδρομητές, ενώ ήταν η πρώτη αμερικανική εφημερίδα που προσέλαβε ανταποκριτές στο εξωτερικό.

Σύμφωνα με τον ιδρυτή της, Χόρας Γκρίλι, η Tribune φιλοδοξούσε να είναι μια «εφημερίδα για την Πολιτική, τη Λογοτεχνία και τη Γενική Ενημέρωση». 

Ο Μαρξ εργάστηκε εκεί για περίπου δέκα χρόνια και η αμοιβή του ήταν πέντε δολάρια, περίπου μία αγγλική λίρα για κάθε άρθρο.

To 1856 η εφημερίδα διέκοψε λόγω οικονομικών προβλημάτων τη συνεργασία με όλους τους ξένους ανταποκριτές πλην του Μαρξ, στον οποίο έκανε μείωση μισθού 50%. 

Εκείνος αποχώρησε το 1862 και ενώ «το ενδιαφέρον των Αμερικανών μονοπωλούσαν το ζήτημα της δουλοκτησίας και ο αμερικανικός εμφύλιος που, αργά ή γρήγορα, θα ξεσπούσε» όπως αναφέρεται στην εισαγωγή του βιβλίου.

Η αποχώρηση του Μαρξ από την Tribune ενέπνευσε την ομιλία που απηύθυνε έναν αιώνα αργότερα, το 1961, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Τζον Κένεντι στην Αμερικανική Ενωση Εκδοτών Εφημερίδων. 

Στην εισαγωγική ομιλία του στους Αμερικανούς εκδότες, ο JFK είπε ότι ο Μαρξ διέκοψε τη συνεργασία του με την Tribune και διοχέτευσε όλο του το ταλέντο αποκλειστικά στην υπόθεση που θα κληροδοτούσε στον κόσμο τους σπόρους του λενινισμού, του σταλινισμού και του Ψυχρού Πολέμου.

Και συνέχισε με μια διαπίστωση – προτροπή εν είδει ανεκδότου: «Εάν αυτή η καπιταλιστική εφημερίδα τού φερόταν πιο ευγενικά, εάν ο Καρλ Μαρξ παρέμενε μόνο ένας ανταποκριτής στο εξωτερικό...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ: PayPal, το χρονικό μιας εταιρείας

In the early 2000s, a group of early PayPal employees and founders came to be known as the “PayPal Mafia”. This group of men came to dominate Silicon Valley.

Over two decades later, there’s a new mafia that’s quietly emerging — except this time, it’s women who are leading… pic.twitter.com/XIRRecgn5W

— Loewen Cavill (@loewenkc) March 8, 2024

 Toυ Ηλία Μαγκλίνη

Δύο αξιοσημείωτα αντικείμενα υπήρχαν στα γραφεία της πλατφόρμας ηλεκτρονικών πληρωμών PayPal:

Το πρώτο ήταν ένας ηλεκτρονικός πίνακας, ο αποκαλούμενος «Δείκτης Παγκόσμιας Κυριαρχίας», που μετρούσε τους καθημερινούς χρήστες της πλατφόρμας.

Το δεύτερο ήταν ένα μπάνερ με τις εξής λέξεις: «Memento Mori». Στα λατινικά, αυτό σημαίνει «Να θυμάσαι πως θα πεθάνεις».

Ενδιαφέρον το ότι στα γραφεία ενός τέτοιου εταιρικού και τεχνολογικού κολοσσού υπήρχε αναρτημένο ένα μπάνερ φιλοσοφικού χαρακτήρα.

Μάλλον όμως δεν είχε κάποια επίδραση στο προσωπικό. Συνήθως, μια τέτοια στάση ζωής σε κάνει πιο στωικό, νηφάλιο. Οσοι πέρασαν όμως από την εταιρεία τη θυμούνται σαν αρένα – «μια εταιρεία δημιουργική και αμείλικτα εξαντλητική», γράφει ο Τζίμι Σόνι, συγγραφέας του βιβλίου «Οι ιδρυτές. Η ιστορία της PayPal και των επιχειρηματιών που άλλαξαν για πάντα τη Σίλικον Βάλεϊ» (μτφρ. Χρήστος Μπαρουξής, εκδ. Ψυχογιός).

Ο Σόνι περιγράφει μια υπάλληλο στην πρώτη της ώρα στην εταιρεία: στα δεξιά της βλέπει μια τεράστια στοίβα Tylenol (παυσίπονα και ηρεμιστικά μαζί) και από την άλλη, μια συνάδελφό της να φωνάζει στον άνδρα της στο τηλέφωνο «Μη με περιμένεις απόψε, γι’ αυτό σταμάτα να με ρωτάς».

Ο Σόνι έχει άλλη άποψη για τη σημασία του μπάνερ: «Τα στελέχη της PayPal ή θα κατακτούσαν τον κόσμο ή θα πέθαιναν προσπαθώντας».

Συχνά, στην πορεία της εταιρείας, πλησίασαν σοβαρά στο να πάθουν το δεύτερο…

Το βιβλίο του Σόνι (βραβευμένου συγγραφέα στις ΗΠΑ και βιογράφου του Κλοντ Σάνον, από τους πρωτεργάτες της πληροφορικής) ξεκινάει με μια συνάντηση στο σαλόνι ενός από τους ιδρυτές της PayPal, του Ελον Μασκ το 2019. Υποτίθεται ότι θα περνούσαν μία ώρα μαζί· πέρασαν κάτι περισσότερο από τρεις. Οι ιστορίες του Μασκ γύρω από την PayPal δεν είχαν τελειωμό.

Το εκπληκτικό είναι ότι οι περίφημοι ιδρυτές της (ο Μασκ αλλά και οι Μαξ Λέβτσιν, Πίτερ Τιλ κ.ά.) ήταν παιδιά όταν μπήκαν σε αυτή την περιπέτεια: εικοσάρηδες που μόλις είχαν τελειώσει τις σπουδές τους. Τους περισσότερους τους γνωρίζουμε από όσα κατάφεραν αφού πούλησαν την εταιρεία (όπως τον Μασκ).

Κι ωστόσο, τα «παιδιά» αυτά δεν είχαν μονάχα θαυμαστές, αλλά και εχθρούς: «μια μικρή ομάδα ελευθεριστών τεχνο-ουτοπιστών που συγκεντρώνει στα χέρια της πρωτοφανή για τα ιστορικά δεδομένα δύναμη». Η αξία της PayPal σήμερα ανέρχεται στα 300 δισ. δολάρια περίπου· το 2001 η eBay την είχε αγοράσει έναντι 1,5 δισ. δολαρίων…

Τους αποκάλεσαν «μαφία».

«Είναι προσβολή για τη μαφία να μας αποκαλούν έτσι», είχε πει αστειευόμενος ο Τζον Μαλόι, ένα από τα πρώτα μέλη του διοικητικού συμβουλίου. «Η μαφία είναι πολύ πιο οργανωμένη απ’ ό,τι ήμαστε τότε εμείς».

Το βιβλίο του Σόνι είναι ένα συναρπαστικό χρονικό μιας εταιρείας αλλά και μιας εποχής – της δικής μας εποχής.

Οι δυσαρμονίες που γεννούν καινοτομίες

«Η δημιουργία της PayPal είναι μία από τις απίστευτες ιστορίες της εποχής της ραγδαίας εξάπλωσης του διαδικτύου», γράφει ο Τζίμι Σόνι

Ο Σόνι γράφει πως η PayPal στη σημερινή της μορφή προέκυψε από τη συγχώνευση δύο εταιρειών.

Η μία ήταν η Fieldlink (μετέπειτα Confinity) που ιδρύθηκε το 1998 από δύο αγνώστους τότε, τους Μαξ Λέβτσιν και Πίτερ Τιλ. Η εταιρεία δημιούργησε την υποδομή που συνέδεσε τα χρήματα με το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο ονομάζοντάς την «PayPal». Οι πρώτοι πελάτες ήταν οι χρήστες της πλατφόρμας δημοπρασιών eBay.

Την ίδια περίοδο, ο Ελον Μασκ ξεκινούσε την X.com, «εταιρεία που επίσης έδινε τη δυνατότητα στους χρήστες να στέλνουν χρήματα μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου».

Οι δύο εταιρείες κονταροχτυπήθηκαν για το μερίδιο αγοράς στην πλατφόρμα της eBay. Αντιλαμβανόμενες όμως ότι είχαν μπει σε μια τροχιά αλληλοεξόντωσης, ξύπνησε μέσα τους το πολύ ισχυρό ένστικτο αυτοσυντήρησης και επέλεξαν μια «βίαιη» συγχώνευση.

Χρειάστηκε να περάσουν τέσσερα χρόνια και η νέα εταιρεία να επιβιώσει από την έκρηξη της «φούσκας» των εταιρειών τεχνολογίας, «τις έρευνες πολιτειακών εισαγγελέων και την προσπάθεια απομίμησης της υπηρεσίας της από έναν από τους επενδυτές της».

Την ίδια στιγμή, περισσότερες από δέκα άλλες εταιρείες εισήλθαν στο πεδίο των ηλεκτρονικών πληρωμών, ενώ, από την άλλη, οι «παραδοσιακοί» παίκτες (Visa, Mastercard, πανίσχυρες τράπεζες) την πίεζαν σε μια προσπάθεια να διεισδύσουν και αυτές σε αυτόν τον «νέο, θαυμαστό κόσμο».

Αλλά ο μεγαλύτερος πονοκέφαλος για τα στελέχη της PayPal ήταν η επιθετικότητα της eBay, στην πλατφόρμα δημοπρασιών της οποίας αναδείχθηκε. «Ετσι», εξηγεί ο Σόνι, «η eBay θα προχωρούσε στην εξαγορά και στο λανσάρισμα της δικής της πλατφόρμας ηλεκτρονικών πληρωμών προκειμένου να εκθρονίσει την PayPal…».

Κι όμως, η PayPal όχι μόνον επιβίωσε, αλλά κατόρθωσε να υπερπηδήσει όλα τα εμπόδια και, παρά τη χασούρα δεκάδων εκατομμυρίων δολαρίων, μπήκε στο χρηματιστήριο, η πρώτη που το κατάφερε μετά την 11η Σεπτεμβρίου. Την ίδια χρονιά, το 2001, ακολούθησε η εξαγορά της από την eBay έναντι 1,5 δισεκατομμυρίου δολαρίων.

Το δύσκολο δεν ήταν να τη δημιουργήσουμε, λέει ο Μασκ στον Σόνι.

 Το δύσκολο ήταν να την κρατήσουμε ζωντανή.  

«Πράγματι», σχολιάζει ο συγγραφέας, «είκοσι χρόνια μετά η PayPal μπορεί να υπερηφανεύεται για κάτι σπάνιο για εταιρεία εκείνης της εποχής: το γεγονός ότι υπάρχει ακόμη. Τελικά, η eBay προχώρησε σε ανεξαρτητοποίηση της PayPal, που πλέον είναι μία από τις ισχυρότερες εταιρείες του πλανήτη, με αξία που ανέρχεται περίπου στα 300 δισεκατομμύρια δολάρια».

Αλλά κάθε εταιρεία είναι οι άνθρωποί της. Και η ιδιαιτερότητα της PayPal είναι ότι «δεν υπάρχει ένας κεντρικός ήρωας ή ηρωίδα».

Το άλλο εκπληκτικό είναι ότι...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΑΡΙΣΤΕΡΟΚΑΘΑΡΜΑΤΟΠΛΗΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: 28 Αυγούστου 1948, στη Λια

Του ΣΑΚΗ ΜΟΥΜΤΖΗ

Αυτή την ημερομηνία οι αντάρτες εκτέλεσαν την Ελένη Γκατζογιάννη στο χωριό Λια στη Μουργκάνα, μαζί με άλλους 37 συγχωριανούς της. Η υπόθεση έγινε παγκοσμίως γνωστή το 1983, χάρη στο βιβλίο που συνέγραψε ο γιος της, γνωστός δημοσιογράφος στις ΗΠΑ, Νίκος Γκατζογιάννης. Δεν πρόκειται να ασχοληθώ με το περιεχόμενο του βιβλίου, που καθηλώνει τον αναγνώστη μέχρι το τέλος. Θα αναφερθώ στις συνθήκες που επικρατούσαν στην Ελλάδα όταν κυκλοφόρησε, το 1984.

Ζούσαμε τα πρώτα χρόνια της Αλλαγής.  

Ενα από τα ιδεολογήματά της ήταν η εθνική συμφιλίωση με την αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης, κάτι που αποτελούσε μια πρόκληση για τη συντηρητική παράταξη. Μέσα σε αυτό το κλίμα, πανεπιστημιακοί και διανοούμενοι της Αριστεράς άρχισαν να επανασυγγράφουν την ιστορία του εμφυλίου πολέμου, κάτι που είχε ξεκινήσει να γίνεται δειλά δειλά από τα μέσα της δεκαετίας του ’70. Ηδη το ιστορικό αφήγημα των νικητών είχε καταρρεύσει λόγω της δικτατορίας και στις αρχές της επόμενης δεκαετίας άρχισε να συγκροτείται το ερμηνευτικό σχήμα της Αριστεράς. Τότε προέκυψε το βιβλίο του Νίκου Γκατζογιάννη «Ελένη», που ήρθε να σπάσει αυτό το κλίμα, καθώς περιέγραφε τις βιαιότητες των ανταρτών. Ηταν απολύτως φυσιολογικό στην αρχή να το αγνοήσουν το βιβλίο και στη συνέχεια, όταν έγινε best seller, να το πολεμήσουν. Το τι αντιμετώπισε ο συγγραφέας το περιγράφει σε συνέντευξη που έδωσε στην κυρία Μαργαρίτα Πουρνάρα στην «Καθημερινή», την Κυριακή 3 Απριλίου 2011. Διηγείται ο Ν. Γκατζογιάννης:

«…Οταν το παρουσίασα στην Ελλάδα το 1984, ήρθαν στο ξενοδοχείο Μεγάλη Βρεταννία μονάχα ελάχιστοι άνθρωποι. Η μεγάλη μερίδα του Τύπου, που εθεωρείτο φιλικά προσκείμενη στην Αριστερά, το αγνόησε. Μετά, άρχισε να πουλάει χιλιάδες αντίτυπα και έτσι αναγκάστηκαν να ασχοληθούν μαζί του, με άρθρα που μιλούσαν για τα εγκλήματα των δεξιών κατά τη διάρκεια του Εμφυλίου. Ο “Ριζοσπάστης” έστειλε δημοσιογράφους να μιλήσουν σε όσους είχα κάνει συνεντεύξεις, όταν πραγματοποιούσα την έρευνα για το βιβλίο. Κανείς δεν τους είπε κάτι διαφορετικό από αυτά που έγραψα. Ολα τα στοιχεία ήταν αληθή».

Συμπληρωματικά, η τύχη της ομώνυμης ταινίας είναι γνωστή. Καταχωνιάστηκε ακόμη και...

 

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΑ: «Εικόνα και Λόγος»

 

Του ΚΩΣΤΑ ΓΕΩΡΓΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ

Ποιος είπε, χωρίς να το πολυσκεφτεί, πως η φωτογραφία είναι μια νεκρή εικόνα της ζωής;  

Πάντα κοιτώντας μια φωτογραφία στο παλιό οικογενειακό άλμπουμ ή ένα βιβλίο στα παλαιοπωλεία που διαθέτουν χιλιάδες φωτογραφίες, σε περιοδικά ή, αν είσαι φίλος των συγγραφικών εκθέσεων, θα έχεις, πιστεύω, μέσα σου συχνά ομολογήσει πως οι φωτογραφίες και κινούνται και ομιλούν και ακούνε.

Αρκεί να έχεις εκείνη την ειδητική ικανότητα, που λένε οι ψυχολόγοι, δηλαδή μια έκτη αίσθηση που ακούει και παρατηρεί πως σε κάθε εικόνα, ζωγραφική ή φωτογραφική, υπάρχει δυνάμει μια «ζωντάνια», πάντως την αίσθηση ότι αυτό που αποτύπωσε ο φακός είναι μια απειροελάχιστη στιγμή ακινησίας, πριν και μετά την κίνηση. Αλλά μέσα στη στάση που αποτυπώνεται στο φιλμ και στο χαρτί της φωτογραφίας υπάρχει «ο νους» της κίνησης. Νιώθεις πως το πρόσωπο που φαίνεται να ακινητεί στοχάζεται και φροντίζει αυθόρμητα μηχανικά να πραγματοποιήσει το άλλο βήμα.

Κάθε φωτογραφία είναι η ζωή εν στάσει κι όχι, όπως συνήθως νομίζεται, μια νεκρή ζωή. Γιατί υπάρχουν οι απαισιόδοξοι θεατές των φωτογραφιών που πιστεύουν πως οι φωτογραφίες είναι μια υπόμνηση της ακινησίας του θανάτου.  Εικόνες ακινητούσας ζωής, από την καθημερινότητα, τις γιορτές και τις επετείους, από νεογέννητα παιδιά της φαμίλιας, από παππούδες πριν από την αναχώρηση, από ανθρώπους με μια βαλίτσα στο χέρι, περιμένοντας το τρένο ή την ώρα που δένει το πλοίο, πέφτει η γέφυρα και ετοιμάζεται να επιβιβαστεί ο πατέρας, είτε για να πάει ταξίδι με επιστροφή ή στην εξορία ή στη φυλακή της Αίγινας ή στην Αφρική για να μπορέσει να εξασφαλίσει το μέλλον των παιδιών του, ή ακόμη και στα ευρωπαϊκά σκλαβοπάζαρα της απελπισμένης μετανάστευσης ως εργάτες της σύγχρονης τερατώδους βιομηχανίας.

Εχω περάσει ώρες πολλές με φωτογραφίες, ακόμη και 100 ετών, σε παλαιοπωλεία της οδού Ηφαίστου και έχω μέσα μου συγκρατήσει μικρές τραγωδίες ξενιτιάς, απώλειας, ευτυχίας, πένθους και γιορτής. Ενα οικογενειακό άλμπουμ είναι μια ιστορία της μείζονος οικογένειας από τους προπαππούδες έως χθες σε νεκρές στιγμές μιας ζωντανής ιστορίας.

Οι σκέψεις αυτές ήρθαν και ξαναεπιβλήθηκαν στη σκέψη, απολαμβάνοντας ένα έξοχο βιβλίο με τον σημαίνοντα τίτλο «Ελεγείες» (Εκδόσεις Μετρονόμος), με φωτογραφίες του Βασίλη Κολτούκη και κείμενα του φίλου Γιώργου Μανιώτη, σημαίνοντα ευαίσθητο συγγραφέα έντονων εμπειριών. Συγκεντρώθηκαν 70 φωτογραφίες και απέναντι βρίσκεται ένα ποίημα, εμπνευσμένο από αυτές. Προσοχή! Δεν πρόκειται για μια ποιητική περιγραφή, μια πιστή σε άλλη τέχνη απόδοση κάποιων φωτογραφικών στιγμών. Οχι! Είναι μια μετάβαση σε άλλο χώρο, συνοδεία μιας συναισθηματικής, γνωσιολογικής και ουσιαστικής στιγμής.

Ο φωτογράφος, επαγγελματίας στην τέχνη της φωτογραφίας, έχει ταξιδέψει στον κόσμο και έχει αποτυπώσει, πρώτα στο αρνητικό, ύστερα στο χαρτί, ό,τι ο φακός του αποτύπωσε, περιδιαβάζοντας μέσα στη φύση, στις πόλεις, στα δωμάτια, στα λιμάνια, στις αγορές σε Ανατολή και Δύση, στο φως της μέρας και στα φώτα της νύχτας. 

Και τι κάνει ο ποιητής;  

Ο,τι κάνει κάθε ποιητής, καταγράφει εν μέτρω και ρυθμώ τις εντυπώσεις του. Και για την ποίηση κάθε πραγματικότητα, φυσική, εικονική, φανταστική είναι υλικό που εμπνέει.

Ο ζωντανός Παπαδιαμάντης στο Μοναστηράκι ή ο Παπαδιαμάντης στη γνωστή φωτογραφία του στον υπαίθριο φωτογράφο στη Δεξαμενή της Αθήνας είναι για το μάτι του παρατηρητή ερεθίσματα για σκέψη και συναίσθημα. Οταν αντικρίζεις τη φωτογραφία του Αγγελου Σικελιανού μπροστά στο φέρετρο του Κωστή Παλαμά ή τη σύλληψη του Αλέκου Παναγούλη στη Γλυφάδα με το μαγιό από τους Εσατζήδες, τα συναισθήματα είναι ανάλογα, αν θέλετε ομόλογα, με τα συναισθήματα της ίδιας σκηνής στην πραγματικότητα. Οταν αντικρίζει κανείς το πτώμα του Λόρκα με το τραύμα στο μέτωπο που του «χάρισε» η ισπανική χούντα, δεν χρειάζεται άλλη εμπειρία στην αναζήτηση άλλης συγκίνησης των πραγματικών δεδομένων.

Σκέφτομαι συχνά, και δεν μπορώ να κάνω, όσο κι αν προσπαθώ, αφαιρέσεις, πώς ήταν ο κόσμος χωρίς φωτογραφίες, ταινίες, βίντεο. Τι τοπίο της Αττικής έβλεπε ο Σοφοκλής, ο Ρωμανός ο Μελωδός τι τοπίο της Μικράς Ασίας, ο Ρήγας τι τοπίο στα περίχωρα της Τεργέστης, τι τοπίο ο Διονύσιος Σολωμός, προσπαθώντας να κάνει ποίηση το Μεσολόγγι;

Ο Μανιώτης, μελετώντας τις φωτογραφίες του Κολτούκη, έκανε την ακινησία κίνηση. Εδωσε στα πρόσωπα ιδέες, συγκινήσεις, ακόμα και προθέσεις και όνειρα. Εφτασε να φέρει στο φως κρυμμένες επιθυμίες, αμαρτίες και εγκλήματα. Εχει συμβεί και η αντίστροφη πορεία, ένας φωτογράφος να φωτογραφίζει τοπία και ανθρώπους, εκκινώντας από τη συγκίνηση ή την εικόνα ή το αίσθημα ενός ποιήματος.  

Το ενδιαφέρον στα ποιήματα και στις εικόνες του Μανιώτη και του Κολτούκη βρίσκεται στο γεγονός πως...

 

ΥΠΑΡΚTΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Ουδείς αδιάβαστος

Γράφει ο Δρ. Κωνσταντίνος V. Νικολόπουλος 

Συγγραφέας, καθηγητής Οικονομικών και Κοινωνικής Πολιτικής.

Οι παλιομοδίτες δάσκαλοι και οι καθηγητές συνιστούσαν στις παλιότερες γενιές μαθητών να διαβάζουν εφημερίδες, ώστε να αποκτήσουν πλούσιο λεξιλόγιο, σωστό συντακτικό και γραμματική και εν γένει καλό λόγο με δεδομένο ότι η εφημερίδα είχε ορθά συνταγμένα και ορθογραφημένα κείμενα.  

Βέβαια, άλλες μορφές σπουδών τότε, κυρίαρχη η χειρωνακτική εργασία αλλά ίδια η ημιμάθεια, απλώς τώρα είναι διαφορετικά καμουφλαρισμένη.

Σήμερα, στα κοινωνικά δίκτυα είτε στα ιντερνετικά άρθρα, δεν μπορεί να ισχύσει το αξίωμα των παλαιότερων συντακτών και αρθρογράφων. Δεν εναντιώνομαι σ’ αυτό (θα το κουβεντιάσουμε ίσως άλλη φορά) ούτε έχω μένος ως προς τον σύγχρονο λόγο, γραπτό και προφορικό, των νεότερων γενεών εφόσον κυρίαρχος στόχος για τις γενιές αυτές είναι ο επικοινωνιακός ρόλος του Λόγου και ως εκ τούτου τα καταφέρνουν αποτελεσματικά.

Ποιος δεν διαβάζει σήμερα;  

Όλοι όσοι δεν είναι αναλφάβητοι διαβάζουν, όπως οι μαθητές (ακόμα κι αν "δεν διαβάζουν") και όλοι οι επαγγελματίες (από ένα ΦΕΚ, μια δικογραφία, μέχρι μια είδηση, reports στη δουλειά τους, εγχειρίδια, υλικά επιμόρφωσης κλπ.) έστω και ετεροπροσδιοριζόμενα.

Ποιος κόπτεται περισσότερο  αν διαβάζουν οι Έλληνες;

Μα η αγορά βιβλίου, οι εκδότες, οι χρηματοδότες και οι έμποροι.

Και τι σημαίνει διαβάζω; Κρατάω μπροστά μου ένα βιβλίο, και ποιου είδους, στην παραλία, στο λιοπύρι, μεταξύ μπύρας και σάντουιτς; Μυριάδες προτρεπτικοί τίτλοι διαφήμισης για "βιβλίο για την παραλία"· άραγε τι ειδικό έχουν αυτά περισσότερο από ένα αντιηλιακό;

Πάντως στις μέρες μας και οι αναλφάβητοι μπορούν να έχουν πρόσβαση, με άλλα μέσα, στην πληροφορία και στην ψυχαγωγία της τέχνης. Άλλωστε δεν λέγεται ότι μια εικόνα είναι χίλιες λέξεις -One Look Is Worth a Thousand Words (1911), παρότι και η σημασία της φράσης έχει ξεθωριάσει αλλά και το νόημά της διαφέρει από τότε. Επομένως διαβάζουμε!

Τότε πού εντοπίζεται η "αγωνία;"  

Εκτός αν το διάβασμα προσανατολίζεται σ’ αυτό που λέμε βιβλίο και στη μάλλον παρωχημένη αντίληψη ότι όποιος σήμερα διαβάζει βιβλίο αποκτά πλεονέκτημα.  

Και ποιο πλεονέκτημα είναι αυτό;

Τον Νοέμβριο του 2022 δημοσιεύτηκε μια έρευνα του Οργανισμού Συλλογικής Διαχείρισης Έργων του Λόγου (ΟΣΔΕΛ), την οποία διεκπεραίωσε η Metron Analysis, με θέμα την αναγνωστική συμπεριφορά μας.

Συγκρινόμενη με τις προηγούμενες αντίστοιχες, τότε πρωτοβουλίες του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου (ΕΚΕΒΙ), μεταξύ άλλων κατέληξε ότι το 2021 το 65% του πληθυσμού είχε διαβάσει κατά το τελευταίο έτος ένα βιβλίο (συμπεριλαμβανομένων των audiobooks/ebooks), ποσοστό εμφανώς αυξημένο έναντι του αντίστοιχου 43% το 2010 και 34% το 2004. Στην πρόσφατη αυτή έρευνα, διαπιστώθηκε ότι ο μέσος (προφανώς μη εξειδικευμένος κατ’ επάγγελμα κλπ.) αναγνώστης αγοράζει περίπου 6 βιβλία ετησίως (με διάμεση τιμή τα 4), εκ των οποίων το 25% αφορά παιδικά αναγνώσματα, 3 στα 10 προορίζονται για δώρα, ενώ στα non fiction βιβλία κυριαρχούν αυτά της μαγειρικής.

Ως προς άλλες σχετικές τάσεις, διαπιστώνεται ότι η "δύσκολη" ομάδα των εφήβων χαρακτηρίζεται εμπορικά αναπτυσσόμενη στην αγορά της βιβλιοανάγνωσης (βλ. "Γιατί το TikTok και τα Reels πουλάνε βιβλία και στην Ελλάδα", που πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της 19ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου Θεσσαλονίκης, Μάιος 2023), συνακόλουθα με διαπιστώσεις όπως το BookTokτης πλατφόρμας TikTok από το 2020, καθώς προβλήθηκε  στην Έκθεση Βιβλίου της Φρανκφούρτης τον Οκτώβριο του 2022. Άρα είναι ζήτημα Promotion!

Ποιοι νοιάζονται για αυτά; 

Μα η αγορά! Όσοι ασχολούνται είναι εκδότες και Marketing Directors και το ζητούμενο δεν είναι ούτε η μόρφωση, ούτε η πληροφορία, ούτε ο Λόγος, αλλά η πώληση!

Διαβάζω λοιπόν, δηλαδή κάνω ανάγνωση, απαγγέλω, μελετώ, ερμηνεύω, μεταβιβάζω ως διαβίβαση; Και τι καταφέρνω; 

Πληροφορούμαι, παπαγαλίζω, αποστηθίζω, μαθαίνω, γνωρίζω, διασκεδάζω, ψυχαγωγούμαι; 

Έχω μάθει να διαβάζω; 

Ποια ανάγκη ικανοποιώ;

Αν μείνουμε στον όρο "διαβιβάζω", σήμερα η πληροφορία δεν χρειάζεται το βιβλίο ούτε η γνώση απαιτεί καν τον δάσκαλο (λένε οι επαγγελλόμενοι της ΑΙ).

"Χρη των βιβλίων καθάπερ των οστέων τω μυελώ χρήσθαι, τα δε λοιπά απορρίπτειν ες κύνας"
Διογένης ο Κυνικός

Επιτρέψτε μου να αποδομήσω λίγο ακόμα το βιβλίο που αγοράζουμε στις μέρες μας! Πού βρίσκει κανείς "καλή έννοια" στους τόσο υπερτιμημένους και κακόηχους όρους όπως "βιβλιόφιλος" (στη μυρωδιά της σελιδοποίησης; Μα τι σχέση έχει αυτό με τη μελέτη;) ή μήπως στον τρομακτικό όρο "βιβλιοφάγος"; Εκτός αν αναφέρεται σε ποντίκια!

Πόσο διφορούμενη είναι η "αγιότητα" του βιβλίου; Σκεφτείτε ποιοι χρησιμοποιούν τον όρο και για ποιον σκοπό!

Επομένως, καμία ενοχή για όσους διαβάζουν λίγο (εξάλλου δεν είναι ποσοτικό το θέμα) και μην νιώσετε άσχημα να πείτε τη δική σας αλήθεια στην τρέχουσα έρευνα τής Metron Analysis, η οποία θα μας δώσει τα αποτελέσματά της προσεχώς. Εξάλλου, άντε να επιχειρηματολογήσεις σε κάποιον που έχει διαβάσει μόνο ένα βιβλίο στη ζωή του και σε ασύλληπτο βάθος μελέτης πχ. τη Βίβλο, ή το Κοράνι. Λέτε να είναι λιγότερο σοφός από εκείνον που έχει εξαντλήσει τα αστυνομικά μυθιστορήματα ή τα ρομάντζα (δεν το λέω υποτιμητικά, απλά συγκρίνω) ή από εκείνον που έχει εντρυφήσει στο φάσμα των αποχρώσεων του γκρι είτε διαβάζει τις (κατά τα άλλα πολύ λειτουργικές) συνταγές μαγειρικής, τους χρηστικούς οδηγούς κηπουρικής ή τις βιογραφίες όπως το διεθνώς ευπώλητο του Δούκα του Σάσεξ για τα ξεδιάντροπα παραλειπόμενα της βασιλικής αυλής;

Και πώς εντοπίζεται το "ψευδοδιάβασμα"; Όπως, όταν ο έκφυλος Γούντι Άλεν είχε σατιρικά αναφέρει ότι κατάφερε να διαβάσει τον "Οδυσσέα" του Τζόις σε έναν γύρο της ρόδας του Λούνα Παρκ, ή πόσοι άραγε από τους αναγνώστες του Προύστ αποτελείωσαν τον κατά τα άλλα ακίνητο Χαμένο του Χρόνο ή οι επηρμένοι "ειδικοί" που ξεπετάνε "το Κεφάλαιο" του Μαρξ τα μελαγχολικά δειλινά της ζωής τους, από την εφηβεία τους κιόλας;

"Άρα γε γιγνώσκεις ά αναγινώσκεις;"
Καινή Διαθήκη

Μεγάλες φόρμες, μικρές φόρμες, non fiction και... η ποίηση. Ενδεικτικά, αναφερόμενοι στην υπερεκδιδόμενη ελληνική ποίηση (βασικός αιμοδότης των εκδοτών μέσω της αυτοχρηματοδότησης) και στη βαρετή μεν, εμπορικότερη δε, επανάληψη των "κλασικών" διαπιστώνουμε ότι αγοράζεται λιγότερο αλλά και διαβάζεται ακόμα πιο λίγο ενώ προβάλλεται ελάχιστα (παρότι εκείνη έφερε τα δύο Νόμπελ στην Ελλάδα) συγκριτικά με τις μεγάλες φόρμες κάθε εποχή του χρόνου και πάντα μηδενικά το θέρος. 

Άραγε, τι παραπάνω θα σήμαινε για τον Έλληνα αν διάβαζε πχ. ποίηση; Τι περισσότερο από τις άλλες τέχνες; 

 Λέτε θα ήταν πιο δίκαιος, λιγότερο φοβικός, λιγότερο συντηρητικός, λιγότερο σοβινιστής και μισαλλόδοξος, περισσότερο αλληλέγγυος, πιο μορφωμένος;  

Αν ναι τότε ας  διεξάγουμε μια τέτοια δημοσκόπηση! Ίσως όμως να απογοητευτούμε, μολονότι δεν θα έχει εμπορικό αντίκτυπο το πόρισμαμιας τέτοιας έρευνας.

Οι Έλληνες είναι περισσότερο εξαρτημένοι από την θρησκεία τους  σε όλη την Ευρώπη καθώς το 80% των Ελλήνων πολιτών θεωρεί ότι η θρησκεία παίζει σημαντικό ρόλο στη ζωή του ενώ το 53% πως η πίστη στον Θεό αποτελεί κύριο παράγοντα ηθικής συμπεριφοράς (Pew Research Center, Ιούλιος 2020).  

Παράλληλα, οι Έλληνες είναι ο πολιτισμικά περισσότερο σοβινιστής λαός της Ευρώπης, αφού 9 στους 10 Έλληνες θεωρούν πως ο πολιτισμός τους είναι ανώτερος των άλλων (Pew Research Center, βλ.2018 και μεταγενέστερα 2021). Περαιτέρω, μπορούμε να δούμε ανάλογα αποτελέσματα στο Ευρωβαρόμετρο είτε στη"ΔιαΝΕΟσις"από την εγχώρια έρευνα (Τι πιστεύουν οι Έλληνες – δυναμική έρευνα από 2016 -2022) για τις πεποιθήσεις των Ελλήνωνπχ. ως προς τη θέση της γυναίκας, την εμπιστοσύνη στους θεσμούς, στον γείτονα κ.ά.

"Μου φτάνει που ξέρω να διαβάζω, γιατί έτσι μαθαίνω αυτά που δεν ξέρω, ενώ όταν γράφεις, γράφεις μόνο αυτά που ξέρεις ήδη"
Ουμπέρτο Έκο
Η σπουδαιότητα να μπορείς να διαβάζεις

Στις αρχές της περασμένης δεκαετίας, στις ΗΠΑ, 40 εκατ. Αμερικανοί ήταν αναλφάβητοι, σύμφωνα με πενταετή έρευνα και μερικά χρόνια πριν στη Γαλλία το 20% των ενηλίκων αλλά και των νέων παρουσίαζε μεγάλες δυσκολίες στον χειρισμό της γραπτής γλώσσας. Το 2019 τουλάχιστον 750 εκατομμύρια ανήλικοι και ενήλικοι παγκοσμίως δεν μπορούσαν να διαβάσουν και να γράψουν και 250 εκατ. παιδιά δεν γνώριζαν ούτε γραφή ούτε ανάγνωση, ενώ 103 εκατ. παιδιά δεν είχαν καμία πρόσβαση σε σχολείο, άρα ήταν αναλφάβητα (UNESCO). Εδώ εντοπίζεται η μέγιστη δυστυχία κι αν κάτι εγείρει ευθύνη και ενοχή είναι αυτό!  

Το κόστος και οι αμοιβές των επιτροπών, ακόμα και τα έπαθλα της λογοτεχνίας και των επιστημών, του διαβρωμένου θεσμού των Νόμπελ δεν θα ήταν αποδοτικότερο αν κατευθυνόταν σε προγράμματα κατά του αναλφαβητισμού;

Ο ΟΗΕ ορίζει ως αναλφαβητισμό την αδυναμία να διαβάσει ή να γράψει κανείς μια απλή πρόταση σε οποιαδήποτε γλώσσα.

Στην Ελλάδα (με κριτήρια ολοκλήρωσης τάξεων βασικής εκπαίδευσης) το ποσοστό των εγγράμματων ενηλίκων φθάνει το 91% του πληθυσμού (94% άνδρες και 88% γυναίκες με πάνω από μισό εκατομμύριο από αυτές να μην έχουν τελειώσει ούτε το δημοτικό). Σε ηλικίες έως 15 ετών, το 99,5% στο σύνολο με 99,4% άνδρες και 99,5% γυναίκες είναι εγγράμματα άτομα.

Άρα στην Ελλάδα μπορούμε να διαβάζουμε (αναγνωστική ικανότητα) κι εγώ εξακολουθώ να απομυθοποιώ το βιβλίο για το βιβλίο ως ένα διαρκές οικονομικό αγαθό όταν η αξία του εξαντλείται εκεί. Εφόσον γνωρίζουμε να διαβάζουμε (ανάγνωση) εάν δεν κατέχουμε το "πώς" και το "τι" διαβάζουμε τότε το ζήτημα είναι θέμα Παιδείας!

"Διάβαζε πολύ αλλά όχι πολλά βιβλία"
Γκ. Φλωμπέρ

Το ταλαίπωρο βιβλίο από την καύση στην αποθέωση! Ούτε όσοι το καίνε, ούτε όσοι το θεοποιούν κατανοούν τον απλό και φυσικό του ρόλο! Να μας κάνει να σκεφτόμαστε!

Συνοψίζοντας:

ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Ανοικτά παράθυρα φιλαναγνωσίας

 

Toυ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΛΑΚΑΣΑ

Ρίξτε µια ματιά γύρω σας, στις διπλανές ξαπλώστρες. Πόσοι νέοι 20-30 χρόνων κρατούν ένα λογοτεχνικό βιβλίο και, απορροφημένοι από τις σελίδες του, αγνοούν το σκρολάρισμα στο Ινσταγκραμ, όπως κάνει στα κινητά της η υπόλοιπη παρέα; 

Στοιχηματίζω πως μετριούνται –το πολύ– στα δάχτυλα ενός χεριού.  

Είναι όμως αυτό δείγμα εξαγωγής σοβαρών συμπερασμάτων;

Η υπόθεση ότι η νέα γενιά υπολείπεται σε φιλαναγνωσία συγκρινόμενη με τις προηγούμενες είναι το ίδιο στρεβλή όσο τα συμπεράσματα που εξάγονται από τα ετήσια γκάλοπ στην Ερμού τύπου «τι γνωρίζετε για το 1821;».

Και το σύνηθες συμπέρασμα είναι πως το σχολείο φταίει. Σαφώς το εκπαιδευτικό σύστημα έχει την ευθύνη για το μέσο μορφωτικό επίπεδο των πολιτών, ωστόσο το «κλειδί» για τη βελτίωσή του δεν είναι η επιστροφή στο παρελθόν. Οσοι μεγαλύτερης γενιάς ψέγουν το σημερινό σχολείο για ελλείμματα που εκείνοι διαπιστώνουν στους μαθητές, φοιτητές, ευρύτερα, είναι σαν να θεωρούν ότι το σχολείο στα χρόνια τους ήταν καλύτερο από σήμερα ή ακολουθούσε περισσότερο την εποχή του!

Αλλωστε, για το γεγονός ότι το ελληνικό σχολείο εμφανίζεται αμήχανο για τον τρόπο που διδάσκονται τα μαθήματα των ανθρωπιστικών επιστημών (όπως Ιστορία, Γλώσσα, Λογοτεχνία) ευθύνονται πολλοί εξ όσων κουνούν και το δάχτυλο, και όχι οι νέοι που υφίστανται την γκρίνια.

Στα νέα προγράμματα σπουδών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευση, βάσει των οποίων θα συγγραφούν τα βιβλία από τον προσεχή Οκτώβριο, προτείνονται συνολικά 63 λογοτεχνικά κείμενα: μυθιστορήματα, διηγήματα, νουβέλες, ποιήματα, θεατρικά κείμενα. Ο κατάλογος των συγγραφέων και ποιητών περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, τους Αντρέα Καμιλέρι, Πηνελόπη Δέλτα, Αμος Οζ, Οσκαρ Ουάιλντ, Aντώνη Σαμαράκη, Εριχ Σόερμαν, Ερνεστ Χέμινγουεϊ, Ιάκωβο Καμπανέλλη, Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα, Ουίλιαμ Σαίξπηρ, Μανόλη Αναγνωστάκη, Οδυσσέα Ελύτη, Κωνσταντίνο Καβάφη, Πάμπλο Νερούδα, Τίτο Πατρίκιο, Γιάννη Ρίτσο, Γιώργο Σεφέρη, Μάτση Χατζηλαζάρου, Νίκο Θέμελη, Τενεσί Ουίλιαμς, Φραντς Κάφκα, Αντον Τσέχοφ, Νικολάι Γκόγκολ.

Η δική μου γενιά, πριν από 35 χρόνια, ελάχιστα είχε ακούσει στο σχολείο τα ονόματα αυτά, όμως αρκετοί τα συναντήσαμε από τα φοιτητικά κιόλας χρόνια.  

Οι νέοι διαβάζουν όχι αυτά που θέλουν οι μεγαλύτεροι και ούτε με τον τρόπο που το κάνουν οι γονείς και οι παππούδες τους.  

Επιλέγουν τα κείμενα στα οποία...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ Μ@Λ@ΚΟΠΙΤΟΥΡΑΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Με αυτό το βιβλίο θα τραβήξετε όλα τα βλέμματα στην πλαζ

 

Από το ΕΜΟ ΤΕΑΜ

Με αυτό το βιβλίο θα τραβήξετε όλα τα βλέμματα στην πλαζ, κυρίως γιατί περιέχει πολλές επεξηγηματικές εικόνες.

Αφήστε που...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΕΘΝΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ: Σενάρια, προφητείες και στρατηγικές τακτικές

 

Του ΑΝΔΡΕΑ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

Σενάρια πολεμικών αναφλέξεων πλημμυρίζουν τις σελίδες εφημερίδων, συναθροίσεις ειδικών που ασχολούνται με «πολεμικές απομιμήσεις» (War Games) αλλά και τις εκδόσεις έγκυρων οίκων που αγκαλιάζουν την επικαιρότητα. Μερικές φορές το αντικείμενο της ενασχόλησης είναι εξαιρετικά επίκαιρο και πλησιάζει πολύ κοντά στην πραγματικότητα. Τότε προκαλούνται ανησυχίες και σοβαρές σκέψεις «μήπως κάτι έχει γίνει λάθος».

Ο πρώην υπαρχηγός του Συμμαχικού Στρατηγείου Ευρώπης του ΝΑΤΟ, DSACEUR, στρατηγός Richard Shirreff, έγραψε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο πολιτικοστρατιωτικής πρόβλεψης. Το «War with Russia» («Πόλεμος με τη Ρωσία»). Γραμμένο σε σχετικά ανύποπτο χρόνο, το 2016, αποτυπώνει ανησυχητικά και πολύ κοντά στην πραγματικότητα πολεμικά σενάρια εμπλοκής της Δύσης σε θανατηφόρα αναμέτρηση με τη Ρωσία. Το ενδιαφέρον του βιβλίου του Shirreff δεν βρίσκεται τόσο στις πολύ ακριβείς του προβλέψεις (έναρξη της ρήξης με εισβολή της Ρωσίας στο Ντονμπάς της Ουκρανίας) ούτε και με την επισήμανση του ιδιαίτερου ενδιαφέροντος της Μόσχας για καθυπόταξη των σχετικά πρόσφατα ανεξαρτητοποιηθέντων χωρών της Βαλτικής. Αυτό που είναι συναρπαστικό είναι η λεπτομερής περιγραφή των αδυναμιών του ΝΑΤΟ, και ιδιαίτερα της Βρετανίας, μετά τις μεγάλες περικοπές στρατιωτικών δαπανών σε κάποιους τομείς εκεί.

Εκεί όμως που το ενδιαφέρον του αναγνώστη, αλλά και του πολιτικού παρατηρητή, κορυφώνεται είναι στη δύσκολη και ριψοκίνδυνη επιλογή τoύ Καλίνινγκραντ (παλαιού πρωσικού Köningsberg) ως στόχου για την ανταπόδοση από το ΝΑΤΟ του χτυπήματος της Ρωσίας. Η αναφορά σε τεχνικές λεπτομέρειες και η ζαλιστική περιγραφή οπλικών συστημάτων, τεχνολογικών εξοπλισμών και δυνατοτήτων, ακόμη και πυρηνικών, κι από τις δύο πλευρές προβληματίζουν εύλογα τον αναγνώστη. Αυτό που γίνεται εξόφθαλμα φανερό είναι πως τέτοια σενάρια πολέμου έχουν δουλευτεί λεπτομερέστατα από όλους τους εμπλεκομένους. Είναι λοιπόν μάλλον απίθανο οι τρέχουσες συγκρούσεις στα εδάφη της Ουκρανίας να μην έχουν προβλεφθεί. Και οι «ειδικοί» να μην έχουν κάποια ιδέα για το πώς θα εξελιχθούν και για το πού θα καταλήξουν!

Αυτό μας φέρνει κοντύτερα στα δικά μας προβλήματα με την Τουρκία. Δεν μπορεί να μην έχουν εκπονηθεί σενάρια για τις διεκδικήσεις που κατά καιρούς προβάλλει η Αγκυρα. Και για τα δικά μας αντεπιχειρήματα κι αντίστοιχες εθνικές πρωτοβουλίες. Οπως λ.χ. το ΝΑΤΟ επέλεξε ως στόχο το Καλίνινγκραντ για να αντιπαραταχθεί στις ρωσικές κινήσεις κατά των Βαλτικών Χωρών, έτσι κι απέναντι στις τουρκικές αιτιάσεις για διεκδίκηση των νησιών μας λόγω παραβιάσεων της Συνθήκης της Λωζάννης θα μπορούσαμε να αντιπροβάλουμε διεκδικήσεις κατά περιοχών της Μικράς Ασίας για τους ίδιους ακριβώς λόγους (δηλ. στρατιωτικοποίηση). Οπως και για την Ιμβρο και την Τένεδο, που η Τουρκία τις χειρίζεται εντελώς διαφορετικά από τις προβλέψεις των Συνθηκών.

Με τόνο ενεργητικής πρωτοβουλίας με στρατηγικό βάθος θα έπρεπε να τοποθετούμε τα θέματά μας, ώστε όχι μόνο να μην παραμένουν οι κλιμακώσεις των διεκδικήσεων ουσιαστικά αναπάντητες, αλλά...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: H Ρωσία ως περιφερειακός αυταρχισμός

 

Toυ ΑΝΔΡΕΑ ΑΝΔΡΙΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

Ποιά είναι τα πραγματικά πολιτικά χαρακτηριστικά της Ρωσίας τώρα που βρίσκεται στο επίκεντρο του διεθνούς ενδιαφέροντος; 

Ο παληός μου γνωστός και Πρόεδρος του φιλελεύθερου κόμματος στη χώρα, «Γιαμπλόκο» (Μήλο), που ήταν μάλιστα δύο φορές (1996, 2000) υποψήφιος για την Προεδρία της Ρωσίας, Γκριγκόρι Γιαβλίνσκι, συνέγραψε σχετικά πρόσφατα ενα εξαιρετικα διαφωτιστικό βιβλίο. Το «Περιφεριειακός Αυταρχισμός: Τι Εχει Πετύχει η Ρωσία και Γιατί» (Peripheral Authoritarianism: What Russia Has Achieved and Why) παρουσιάζει ανάγλυφα και χωρίς φτιασίδια τι είναι η Ρωσία σήμερα και το πως έφασε μέχρι εκεί. 

Για τον Γιαβλίνσκι η μοναδική αλλαγή που μπορεί να υπάρξει είναι μέσα απο την αλλαγή του συστήματος κι όχι με την αντικατάσταση του ενός ηγέτη με κάποιον άλλο. Γι αυτο κι έχει συχνά δημόσια διατυπώσει τις επιφυλάξεις του για την αντιπολίτευση που με θόρυβο ασκεί ο Ναβάλνυ.

Παρομοιάζει το σημερινό πολιτικό σύστημα της Ρωσίας με ναρκοπέδιο. «Για να προχωρήσουμε μπροστά οφείλουμε να το καθαρίσουμε απο τις νάρκες»  επισημαίνει. Διαφορετικά, αυτές θα εκραγούν τινάζοντας τους πάντες στον αέρα, μιά και βρίσκονται εκεί γιά πάνω από 25 χρόνια. 

Πως γίνεται προσεκτικα, δίχως τον εξευτελισμό κανενός και χωρίς βία, προκαταλήψεις κι αιματοκύλισμα να υπονομεύσουμε, ακυρώνοντάς τον, αυτόν τον επικίνδυνο μηχανισμό;

Φοβάμαι πως τα ερωτήματα του Γιαβλίνσκι δεν ξεσηκώνουν τον μέσο Ρώσο ούτε και ακουμπούν σε ευαίσθητες χορδές του κοινωνικού σώματος. Εχουν γίνει πολλά στη Ρωσία που έχουν εμπεδώσει τους θεσμούς και τις αρρωστημένες αντιλήψεις που σήμερα κυριαρχούν. Το βιβλίο του Αρκάντι Οστρόνσκι (στα ελληνικα) «Η Επινόηση της Συγχρονης Ρωσίας», Εκδ. Επίκεντρο 2017, αναλύει σε βάθος αυτές τις εξελίξεις.

Ο υπερπληθωρισμός του 1992, οι εγκληματικές ιδιωτικοποιήσεις και οι προεδρικές εκλογές του 1996 που ξεκίνησαν την περιθωριοποίηση των ελεύθερων ΜΜΕ αποτελούν για τον Γιαβλίνσκι τα κορυφαία σύγχρονα κομβικά χρονικά σημεία που εδωσαν στο σημερινό σύστημα τον χαρακτήρα του. Υπάρχουν επίσης και διάφορες άλλες συνθήκες που όλοι φροντίζουν να ξεχνούν. Η άρνηση ανάλυσης κι αξιολόγησης μέσα στη χώρα των όσων συνέβησαν από την επανάσταση του 1917 είναι ένα απ’ αυτά.  Επίσης το είδος και η μέθοδος των μεταρρυθμίσεων μετά την κατάρρευση του σοβιετικού συστήματος είχαν μια καθαρά μπολσεβίκικη χροιά. Η ουσία ήταν  πως «ο σκοπός αγιάζει τα μέσα». Οπως ο κόσμος συνήθιζε να λέει τότε: «δίχως ανθρώπους  δεν υπάρχει πληθωρισμός». Ηταν το είδος της περιφρόνησης εκείνων για τους οποίους ολα θεωρητικά γίνονταν !! Ο τρόπος δηλ. πρακτικής λειτουργίας των μπολσεβίκων.

Πέρα από αυτά, ο Γιαβλίνσκι εξηγεί πως ένα πολιτικό σύστημα δίχως τον οποιοδήππτε ανταγωνισμό οικοδομήθηκε πάνω σε τέτοια θεμέλια, ένα παράδοξο μίγμα ιδιοκτησίας και εξουσίας,  επιχειρηματικότητας  και κράτους. Μιά ιδεολογία δομημένη πάνω σ’ ενα σύνθετο αίνιγμα που εκφράζει ενα παράδοξο συνδυασμό τσαρικών αυτοκρατορικών εμβλημάτων, σοβιετικού εθνικού ύμνου και μιάς μετα,-σοβιετικής σημαίας.  

Ο Γιαβλινσι επίσης περιγράφει πως δουλεύει η διαφθορα. Το σύστημα είναι σαν να λέει: «Μπορείς να κάνεις τα πάντα, κι εμείς θα κρατάμε τα μάτια κλειστά. Αν παρεκτραπείς...

 

ΒΙΒΛΙΟ: Θεόδωρος Α.Κουτρούκης, Σύγχρονές Εργασιακές Σχέσεις: Μαθήματα στο αμφιθέατρο και την εικονική αίθουσα εκπαίδευσης, Κριτική, Αθήνα 2022.

 

Όταν πριν από τριανταπέντε χρόνια συζητούσαμε για τις εργασιακές σχέσεις ένα από τα κυρίαρχα ζητήματα της σχετικής βιβλιογραφίας ήταν το lock-out, δηλ. η ανταπεργία που είχε τότε απαγορευτεί με νόμο του 1982.  

Πριν λίγους μήνες κυρίαρχο θέμα στην αγορά εργασίας ήταν το lock-down δηλ. το κλείσιμο των εμπορικών καταστημάτων με κυβερνητική απόφαση λόγω της Πανδημίας του COVID-19.

Όλα αυτά τα χρόνια «κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι» της αγοράς εργασίας. Αν κάποιος σκιτσογράφος επιχειρούσε να ιχνογραφήσει το σύστημα των εργασιακών σχέσεων πριν από μισο αιώνα πιθανότατα θα αποτύπωνε βιομηχανικά συγκροτήματα με υψηλές καμινάδες και εργάτες με μπλε φόρμες. Σήμερα ο ίδιος καλλιτέχνης, θα απεικόνιζε το σύγχρονο τοπίο της αγοράς εργασίας με πολυώροφα κτίρια γραφείων από γυαλί και ατσάλι και εργαζόμενους με κοστούμια και γραβάτες, που δύσκολα θα ξεχώριζαν ενδυματολογικά από τα αφεντικά ή τους διευθυντές τους.

Με αυτό τον τρόπο διανύσαμε μια μακρά διαδρομή από τις ταραχώδεις δεκαετίες του ‘70 και του ‘80 με τα ισχυρά συνδικάτα και τις έντονες βιομηχανικές συγκρούσεις έως τις δύο πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, που συνοδεύτηκαν από την οικονομική κρίση του 2008 και την υγειονομική κρίση των ετών 2020-21.

Οι εργασιακές σχέσεις είναι σήμερα περισσότερο εξατομικευμένες και λιγότερο συλλογικές, εξέλιξη που συνδέεται άρρηκτα με την συρρίκνωση της ισχύος των εργατικών συνδικάτων αλλά και τη σταδιακή απόσυρση του Κράτους από το κοινωνικό γίγνεσθαι της απασχόλησης προς όφελος της «αόρατης χείρας» της αγοράς εργασίας. Σε κάθε περίπτωση οι Εργασιακές Σχέσεις εξακολουθούν να συνιστούν ένα δυναμικό πεδίο αντιπαραθέσεων και συγκλίσεων, μια διεπιστημονική άσκηση ισορροπίας ανάμεσα στην Οικονομική της Εργασίας, το Εργατικό Δίκαιο, τη Διοίκηση Ανθρώπινων Πόρων και την Κοινωνιολογία της Εργασίας.

Στον τόμο αυτό επιχειρείται...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΑΓΡΑΜΜΑΤΟΠΛΗΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Βιβλία στο «Survivor»

 

Του ΓΙΩΡΓΟΥ ΣΚΑΜΠΑΡΔΩΝΗ

Τώρα με την αύξηση της τιμής της βενζίνης και του αερίου, η αγορά βιβλίων παρουσιάζει κάμψη, οπότε σκέφτομαι, μου λέει φίλος συγγραφέας, να στείλω δωρεάν τα βιβλία μου στο «Survivor», να μοιραστούν στους παίχτες και στις παίχτριες κι εκείνοι να τα διαφημίζουν με έμφαση στο πανελλήνιο, όπως κάνουνε με τα προϊόντα «Βίκος», ή «Μασούτης». Να λένε on camera ότι με διαβάζουνε με πάθος στην παραλία, στην καλύβα, ακόμα και μέσα στη θάλασσα, να λένε ότι ξενύχτησαν αναγιγνώσκοντας, πως δεν τους άφησαν να κοιμηθούν – ή να τους δείχνει το γυαλί να διαβάζουνε μεγαλόφωνα ένα βιβλίο μου, ενώ θα εξελίσσεται κάποιο σκληρό αγώνισμα. Δεν νομίζω πως υπάρχει, ή μπορεί να υπάρξει καλύτερη διαφήμιση. Θα κάνω τουλάχιστον πέντε-έξι νέες εκδόσεις σε όλα τα βιβλία μέσα σε χρόνο μηδέν. Θα σπάσω όλα τα κοντέρ.

Είναι κάτι, συνεχίζει, που θα το συμβούλευα και σε άλλους συγγραφείς αυτόν τον δύσκολο καιρό που ο κόσμος δεν αγοράζει ένα βιβλίο δεκατριών ευρώ, διότι το βρίσκει ακριβό, ενώ πληρώνει ευχαρίστως δεκαέξι ευρώ στο μπαρ για δύο ουισκάκια, συν το πουρμπουάρ. Τώρα, θα πεις, ο περισσότερος ντουνιάς δεν διαβάζει καν εφημερίδα, βιβλία θα διάβαζε; – αυτό θα άγγιζε τα όρια της διαστροφής. Τα βραβεία λογοτεχνίας δεν ανεβάζουν τις πωλήσεις ούτε τη δόξα, στα περισσότερα σχολεία συνήθως δεν διδάσκουν ζώντες συγγραφείς – οπότε τι μας μένει; Το «Survivor». Θεωρώ, λέει, ότι πλέον είναι η καλύτερη πίστα διαφήμισης ενός βιβλίου, αφού η εκπομπή αυτή, λόγω του ότι βγάζει πολλή libido, λαμπρά νιάτα, τρεμίζουσες καμπύλες, λοφοειδή προσόντα, γερούς μυς,  υγεία σώματος, και (βεβαίως) προκαλεί αρκετό κουτσομπολιό, είναι η πιο ιδανική για να προβάλλει ταυτόχρονα τη λογοτεχνία – όπως στην αρχαία Ελλάδα: ο Σωκράτης και οι μαθητές του, μετά την «ώρα του ελαίου», δηλαδή την ώρα που αλείφονταν με λάδι και αφού πάλευαν στην παλαίστρα, αμέσως μετά μαζεύονταν και συμφιλοσοφούσαν, μιλούσαν για τα Υψηλά. Είναι το παλιό πρότυπο που λέει «Συνγυμασία πασών των αισθήσεων». Προπόνηση και κουλτούρα – τι καλύτερο;

Στις παρουσιάσεις βιβλίων σε βιβλιοπωλεία (συνεχίζει ο φίλος) που πλέον κάνει ο καθείς φωνάζοντας και κάποιους έμπειρους παρουσιαστές, κι έρχονται οι φίλοι και οι ίδιοι και οι ίδιοι που μάλλον έχουν διαβάσει ήδη το βιβλίο, λέμε κάποιες φιλολογικούρες, περνάμε καλά μεταξύ μας, αλληλο-επαινούμαστε, τραβάμε και κανένα τσίπουρο μετά και το βιβλίο πάει, συνήθως, άπατο από άποψη κυκλοφορίας. (Αν δεν είναι Αρλεκιν, ή δακρυγόνο, ελαφρολαϊκό μελό). Οι κριτικές, καλές ή κακές ικανοποιούν την κενοδοξία μας αλλά δεν ανεβάζουνε τις πωλήσεις – αν και μερικοί έχουνε βρει το κόλπο: γράφουν μια «προοδευτική», κοινότοπη ιστορία, οπότε σπεύδουν προτροπάδην οι του σχετικού πολιτικού χώρου να το αγοράσουν για να βρούνε τουλάχιστον εκεί κάποια παρηγοριά. Είναι κι αυτό μια στάσις: νιώθεται. (Το κόλπο γίνεται συστηματικά και επιβραβεύεται).

Εκτός από τις παρουσιάσεις, υποστηρίζει, τις κριτικές που τις διαβάζουν ελάχιστοι, τα λογοτεχνικά περιοδικά που τα αναγιγνώσκουν μόνο οι συγγραφείς και κάποιοι βιβλιόφιλοι, δεν υπάρχει άλλος δρόμος προβολής, τουλάχιστον για μάς που αρνούμαστε την πενιχρή δόξα του Φέισμπουκ. Αρνούμαστε να γράψουμε στο Ιντερνετ υπέρ κάποιου για να μας γράψει κι αυτός μετά (τον ξέοντα αντιξύειν), ενώ, συχνά, οι τελευταίες σελίδες μερικών περιοδικών είναι κυρίως πεδία δημοσίων σχέσεων παρά κριτικής που την κάνει πια ο καθένας, συνήθως ιδιοτελώς (αλλαξοκωλιά), ακόμα και χωρίς κανένα φιλολογικό εφόδιο. (Μικροί-μεγάλοι στο καφενείο).

Για αυτό προέκυψε – λέει – λογικά η σκέψη να στείλω τα βιβλία μου στο «Survivor», αυτούς τους δύσκολους και φαλκιδευμένους καιρούς. Είναι ένας έντιμος χώρος, αμόλυντος ακόμα από την Τέχνη, τοπίο αφάγωτο και παρθένο. Γνωρίζω ότι ίσως είναι μια πράξη προπέτειας, μια προβοκάτσια, αλλά και γιατί όχι; Καλλιτέχνες δεν είμαστε – άρα περιέχουμε την πρόκληση εγγενώς. (Καλύτερα πρόκληση, παρά κολακεία). Κι έπειτα, λέει, μου κάνει εντύπωση: τόσον καιρό παρακολουθώ το «Survivor» και δεν είδα ούτε σε ένα πλάνο κάποιον παίχτη, ή παίχτρια να διαβάζει κάτι. 

Πώς τη βγάζουν εκεί στον Αγιο Δομίνικο τόσους μήνες χωρίς βιβλίο; Τι κάνουν όταν δεν είναι σε αγωνίσματα, τι κάνουνε μέσα στη ζούγκλα, τι κάνουνε στην παραλία – δεν έχουν καν ένα τάμπλετ να βλέπουνε λίγο Netflix. Ασε που η θάλασσα εκεί είναι μάπα, διότι σαν τη Χαλκιδική δεν έχει.

Το μόνο κακό (συνεχίζει) είναι ότι έφυγε απ’ το παιχνίδι η πληθωρική Ευρυδίκη με το ερεβώδες μαγιό της και που αν διάβαζε λίγες σελίδες μου εκεί ζωντανά, οn camera, μάλλον θα πολλαπλασιάζονταν επί εκατό οι άντρες αναγνώστες μου. Θα με είχαν συνδέσει ως εικόνα με αυτήν και θα έκανα ένα σωρό νέες εκδόσεις – δεν θα βαρυγκωμούσα τώρα με τις βενζίνες και το αέριο. Από άντρες παίχτες δεν ξέρω ποιον θα διάλεγα – έφυγε κι ο μισθοφόρος, ή ο άλλος, ο άπαιχτος, ο Τριαντάφυλλος.  

Τι να κάνω, να ζητήσω να διαβάσει ο Αρης Σοϊλέδης, ο ποδοσφαιριστής;  

Δεν είναι ακατάλληλος, αφού...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΝΕΟΚΑΤΣΑΠΛΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Είμαστε παιδιά των Γραικύλων

Του ΤΑΚΗ ΘΕΟΔΩΡΟΠΟΥΛΟΥ

 Το μυθιστόρημα «Οι Γραικύλοι» του Ρόδη Ρούφου εκδόθηκε από τον Ικαρο για πρώτη φορά το 1967, μερικές ημέρες πριν από το πραξικόπημα. Εκτοτε έχει επανεκδοθεί από τις εκδόσεις Ωκεανίδα και μόλις προχθές κυκλοφόρησε και πάλι από τις εκδόσεις Βιβλιοπωλείο της Εστίας. Αναφέρεται σε ένα σχετικά άγνωστο γεγονός της ιστορίας της Αθήνας που κατέληξε με την καταστροφή της πόλης από τον Ρωμαίο Σύλλα. Το καταγράφουν ο Πλούταρχος στον Βίο του Σύλλα και ο Αππιανός στην ιστορία των εμφυλίων πολέμων της Ρώμης.  

Η υπόθεση διαδραματίζεται τον 1ο π.Χ. αιώνα, όταν ο βασιλιάς Μιθριδάτης του Πόντου αφού έχει κυριαρχήσει στη Μικρά Ασία προετοιμάζεται να συγκρουσθεί με τη ρωμαϊκή δημοκρατία, η οποία σπαράσσεται από τον ανταγωνισμό του Μάριου με τον Σύλλα. Στη διαδρομή του για την Ιταλία βρίσκει πρόθυμους συμμάχους τους Αθηναίους, οι οποίοι ξεσηκώνονται κατά της Ρώμης, στην οποία είναι υποτελείς. «Ην δε παρέγγραφός τις, Αθηνίων ή Αριστίων, σοφιστής», όπως τον συστήνει ο Κων. Παπαρρηγόπουλος, ο οποίος τους πείθει ότι η Αθήνα θα ξαναβρεί τη δημοκρατική της παράδοση και την παλιά της δύναμη. Ο Ρούφος φτιάχνει δύο χαρακτήρες, τον Αθηνίωνα και τον Αριστίωνα, όμως αυτό δεν έχει τόση σημασία. Σημασία έχει ότι οι Αθηναίοι πείθονται από την πατριδοκαπηλική ρητορεία τους, με αποτέλεσμα σε λίγους μόλις μήνες να βρεθούν αποκλεισμένοι από τις λεγεώνες του Σύλλα, στο έλεος του λιμού και ενός τυράννου που τους είχε υποσχεθεί δημοκρατία για να επιβάλει την τυραννία του. Ο Αριστίων έχει ρημάξει την πόλη για να συντηρήσει τη φρουρά του και, όπως γράφει ο Πλούταρχος, είναι πρώτη φορά μετά την εισβολή του Ξέρξη που έσβησε το λυχνάρι της θεάς στον Παρθενώνα διότι είχε κλέψει το λάδι ο Αριστίων. Τηρουμένων όλων των αναλογιών, ο Ρούφος φτιάχνει το ελληνικό αντίστοιχο της «Φάρμας των ζώων» του Οργουελ.

Γιατί ενδιαφέρουν οι «Γραικύλοι» τον σημερινό Ελληνα αναγνώστη; 

Πέρα από τη λογοτεχνική αξία του μυθιστορήματος, που τη θεωρώ δεδομένη, υπάρχει αυτό το δεύτερο επίπεδο της ανάγνωσης, που σου επιτρέπει να διακρίνεις σ’ ένα ιστορικό επεισόδιο τη σκηνοθεσία μιας συλλογικής συμπεριφοράς· μιας συμπεριφοράς που ξεπερνάει τα όρια του καιρού της και εξακολουθεί να επηρεάζει την ελληνική ψυχοσύνθεση έως σήμερα ακόμη. Οι Αθηναίοι του Ρούφου δεν διαφέρουν και πολύ από τους σημερινούς Ελληνες. Κι αν εμείς νομίζουμε ότι η αδυναμία μας να αναμετρηθούμε με τα μέτρα της πραγματικότητας του καιρού μας είναι πρόβλημα δικό μας, διαπιστώνουμε, διαβάζοντας τους «Γραικύλους», πως έχουμε να κάνουμε με μια συμπεριφορά που έρχεται από τα βάθη της Ιστορίας μας. Είναι ένα πολιτισμικό αντανακλαστικό, ένα απ’ αυτά που ορίζουν την ταυτότητά μας.

Ποιοι είναι οι Γραικύλοι του Ρούφου; 

Είναι η ιστορία ενός λαού που έχει περάσει στο περιθώριο του κόσμου του, όμως, η πολιτισμική του αλαζονεία δεν του επιτρέπει να το παραδεχθεί. Ας μη γελιόμαστε. Αυτή είναι η βαρύτερη κληρονομιά που μας άφησαν οι «αρχαίοι ημών». Βαρύτερη ακόμη αφού ο τύραννος Αριστίων, ως επικούρειος, ξέρει ότι μπορεί να αποστομώσει τους αντιπάλους του σε οποιαδήποτε φιλοσοφική συζήτηση για τη φύση των θεών. Εμείς κληρονομήσαμε την πολιτισμική αλαζονεία χωρίς τον πολιτισμό που την υποστήριζε.  

Το αποτέλεσμα δεν είναι τραγικό. Είναι μάλλον κωμικό: Πριν από μερικά χρόνια είχαμε εξεγερθεί κατά της Ευρώπης περιμένοντας να μας στείλει τις λεγεώνες του Σύλλα για να αισθανθούμε ήρωες. Οι λεγεώνες δεν ήρθαν και, προκειμένου να μη χάσουμε τα πνευματικά δικαιώματα του ηρωισμού μας, κάψαμε εμείς οι ίδιοι την Αθήνα. Και δις και τρις, για να το εμπεδώσουμε.

Ο Ρούφος είναι μυθιστοριογράφος. Κι ένας μυθιστοριογράφος δεν υποτιμά ποτέ τους ήρωές του. Ακόμη κι αν είναι ο «Γραικύλος», ο «Ελληνάκος». Παλεύει να κατανοήσει τη συμπεριφορά τους. Επειδή καταλαβαίνει ότι ο δικός του κόσμος δεν είναι και τόσο διαφορετικός από τον κόσμο του Αριστίωνα και των Γραικύλων του.

Μας αρέσει να λέμε πως είμαστε παιδιά του Λεωνίδα και του Θεμιστοκλή. 

Μας σηκώνεται η τρίχα αν κάποιος μας πει πως είμαστε παιδιά των Γραικύλων του ρωμαϊκού κόσμου. Παραγνωρίζοντας ότι...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΑΦΕΛΛΗΝΙΣΜΕΝΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Το Μικρασιατικό «Ολοκαύτωμα»

Toυ ΧΡΗΣΤΟΥ ΓΙΑΝΝΑΡΑ

 Η κυριακάτικη «Καθηµερινή» στις 13 Μαρτίου πρόσφερε στους αναγνώστες της και τον πρώτο τόμο του βιβλίου «Η ΕΞΟΔΟΣ – Μαρτυρίες από τις επαρχίες των δυτικών παραλίων της Μικρασίας».  

Το περιεχόμενο του βιβλίου είναι από τις πολυτιμότερες παρακαταθήκες («κληροδοτήματα μέγιστης και αδιάπτωτης αξίας») για όσον Ελληνισμό απόμεινε όπου της γης με συνειδητή πολιτισμική ταυτότητα. Τόσο ο Πρόλογος του Γεώργιου Τενεκίδη όσο και η Εισαγωγή του Φώτη Αποστολόπουλου είναι κείμενα θεμελιακά για τη συγκρότηση της συνείδησης (ενεργού αξιοπρέπειας) του σύγχρονου Ελληνα.

Ερώτημα, προορισμένο να μείνει αναπάντητο: Τέτοια κείμενα, θεμελιώδη για την ιστορική αυτοσυνειδησία του Νεοέλληνα, δεν θα ήταν αυτονόητο να έχουν κεντρική θέση στη σχολική εκπαίδευση; 

Είναι λογικό να τελειώνουν τα παιδιά το σχολείο στην Ελλάδα ανυποψίαστα για την ύπαρξη, την ποιότητα και τη σημασία τέτοιων κειμένων;  

Το πιθανότερο είναι οι πολιτικοί υπεύθυνοι για την Παιδεία στην Ελλάδα να επιδιώκουν τη διαμόρφωση συνείδησης παθητικού καταναλωτή στους αυριανούς πολίτες της ευρωπαϊκής συνομοταξίας και όχι να ευνοούν την καλλιέργεια επίγνωσης της γενέθλιας μήτρας, δηλαδή μιας πολιτισμικής ετερότητας.

Ερώτημα δεύτερο, που λογικά προκύπτει από το πρώτο: Είναι δυνατό να επιβιώσουν ιστορικά λαοί που αρνούνται σκόπιμα τη συλλογική (ιστορική) τους μνήμη, προκειμένου να προσαρμόσουν τη νοο-τροπία και τις προοπτικές τους στις απαιτήσεις αλλότριων συμφερόντων και νοο-τροπιών; 

Η συμμόρφωση κοινωνίας και κράτους στην Ελλάδα με τη ρήση του Κωνσταντίνου Καραμανλή «ανήκομεν εις την Δύσιν» ήταν τότε, ίσως, μια επικαιρική, εφήμερων σκοπιμοτήτων αντίσταση στη διεθνοποίηση του κομμουνιστικού-μαρξιστικού ολοκληρωτισμού. Σήμερα κομμουνιστικά-μαρξιστικά καθεστώτα δεν υπάρχουν, ο μόνος κίνδυνος διεθνοποίησης του ολοκληρωτισμού είναι η βίαιη επιβολή του θελήματος των ισχυρών στους αδύναμους. 

 Γιατί εμπλέκεται στις εθνικές διαφορές Ρώσων και Ουκρανών το ΝΑΤΟ; 

Ο ρόλος ενός παγκόσμιου χωροφύλακα εκφράζει μια ρεαλιστική πολιτική στο διεθνές πεδίο;

    Η Ελλάδα είναι κωμικό να συντάσσεται με τους «διεθνείς χωροφύλακες» οποιουδήποτε «ανθρωπιστικού κύρους» ή διεθνούς «Ηθικής». Αδύνατο, διότι το απαγορεύουν οι νεκροί της, εκατομμύρια θυμάτων της αδικίας των ισχυρών εθνών – έμμεσης ή άμεσης αδικίας. Κατά τούτο, ήταν εξαιρετικά επίκαιρη η έκδοση από την «Κ» του βιβλίου «Η ΕΞΟΔΟΣ» – ήρθε να μας θυμίσει, όχι με εικασίες, αλλά με αριθμούς και τεκμηριωμένες μαρτυρίες, τον εφιαλτικό αμοραλισμό και τη συμφεροντολογική πανουργία των κρατών της Δύσης, όταν παρέδιδαν στους Τούρκους εν λευκώ εξουσιοδότηση για το μακέλεμα της φυλής των Ελλήνων.

Στο βιβλίο «Η ΕΞΟΔΟΣ» διαβάζουμε στη σελ. 74: «Το κίνημα του Κεμάλ … πέτυχε τη φυσική εξόντωση ενός μεγάλου αριθμού (των Ελλήνων της Μικρασίας, της Θράκης, του Πόντου), για να ξεριζώσει τον υπόλοιπο Ελληνισμό για πάντα, από την πατρική του γη ΜΕ ΤΗ ΣΥΓΚΑΤΑΘΕΣΗ ΤΩΝ ΙΔΙΩΝ ΤΩΝ ΝΙΚΗΤΩΝ (Αγγλων – Γάλλων – Γερμανών – Ιταλών)… Ο ξεριζωμός, που καλύπτεται με τον ευφημισμό Ανταλλαγή των Πληθυσμών, στάθηκε η τελευταία δραματική σελίδα της ιστορίας του Θρακικού και Μικρασιατικού Ελληνισμού. Στα 1924 δεν υπάρχει ούτε ένας Ελληνας στην Ανατολική Θράκη, ούτε ένας Ελληνας στη Μικρασία και στον Πόντο. Ο κύκλος τριών χιλιάδων χρόνων παρουσίας τους έκλεισε». Ηράκλειτος, Θαλής, Αναξίμανδρος, Αναξιμένης, Ομηρος, Ανθέμιος και Ισίδωρος, ο μέγας Μάξιμος Ομολογητής και ο Καππαδόκης Μέγας Βασίλειος, ατέλειωτη αλυσίδα που γονιμοποίησε την πανανθρώπινη «γιγαντομαχίαν περί της ουσίας», εξαλείφθηκαν τα ονόματά τους από τη γη που τους γέννησε.

Υστερα από τη φρίκη της σφαγής ή της φυσικής εξόντωσης, μετρήθηκαν νεκροί 920.000 Ελληνες και οι «ανταλλάξιμοι» 1.700.000. 

Ο όρος γενοκτονία κυριολεκτεί, χωρίς να περιλαμβάνει τη φρίκη της πρακτικής που συνιστά τη γενοκτονία: τα κτηνώδη επινοήματα βασανιστικού θανάτου, σαδιστικής κακουργίας, μεθοδικής απάνθρωπης οδύνης.  

Η έκδοση του βιβλίου «Η ΕΞΟΔΟΣ» και η διανομή του μαζί με το κυριακάτικο φύλλο της «Κ» είναι σημαντική προσφορά για τον ρεαλισμό της πολιτικής ωριμότητας των Ελλήνων. Αν μπορούσε να υπάρξει και κροίσος Ελληνας, να χρηματοδοτήσει τη μετάφραση της «ΕΞΟΔΟΥ» σε γλώσσες ευρωπαϊκές, να μεθοδευτεί το πέρασμα του βιβλίου στο ευρωπαϊκό αναγνωστικό κοινό, η αξιοπρέπεια των Ελλήνων θα ήταν συνάρτηση όχι οίκτου, αλλά σεβασμού και τιμής.

Ενα επικίνδυνο δεδομένο στη συγκρότηση και λειτουργία του ελλαδικού κράτους σήμερα είναι...