ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Η κατά-δυση (;) της Δύσης

 

Γράφει ο  Παναγιώτης Ροϊλός
Καθηγητής Ελληνικών Σπουδών, κάτοχος της Εδρας Γ. Σεφέρη, επιστημονικός εταίρος στο Κέντρο Διεθνών Σχέσεων Weatherhead, Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ


Εδώ και δεκαπέντε περίπου χρόνια, από τη μεγάλη οικονομική κρίση του 2007-2008 στις ΗΠΑ, οι κοινωνίες του λεγόμενου δυτικού κόσμου έχουν εισέλθει σε μια ολοένα κλιμακούμενη πολυεπίπεδη περιδίνηση: κοινωνικοοικονομική, πολιτική, πολιτισμική.  

Ποτέ πριν φορείς της πολιτικής εξουσίας στις ΗΠΑ και στην ΕΕ δεν είχαν εκφράσει τόσο ανοιχτά την αμηχανία τους, ή μάλλον την αδυναμία τους, εν όψει των σαρωτικών εξελίξεων του παγκοσμιοποιημένου συστήματος ψηφιοποιημένων ή άλλως, οιονεί υπερβατικά, αφαιροποιημένων οικονομικών συναλλαγών.

Ακολούθησε το πολύχρονο οικονομικό δράμα της ΕΕ, με πρωταγωνίστρια την Ελλάδα και άλλες χώρες του ευρωπαϊκού Νότου αλλά και την Ιρλανδία. 

Η πανδημία που συνεχίζει να ταλανίζει την υφήλιο από τα τέλη του 2019 έχει καταδείξει με τραγική ενάργεια έναν παράγοντα των ιστορικών εξελίξεων που η ηγεμονική μεταδιαφωτιστική θετικιστική σκέψη στη Δύση ακόμη και σήμερα, την εποχή του μετα-ανθρωπισμού, τείνει να εξοβελίζει από το πεδίο επόπτευσής της: εννοώ τον παράγοντα της τυχαιότητας, του απρόβλεπτου.

Αναμφίβολα, οι σύγχρονοι άνθρωποι, χάρη στην τεχνολογική και επιστημονική εξέλιξη αλλά και στους (συγκριτικά με παλαιότερες εποχές) περισσότερο θωρακισμένους και ευέλικτους κοινωνικοπολιτικούς θεσμούς, αντιμετωπίζουν την υγειονομική κρίση πιο αποτελεσματικά απ’ ό,τι αντίστοιχες καταστάσεις οι πρόγονοί τους. Πριν από πέντε μήνες ενέσκηψε ο πόλεμος στην Ουκρανία, αποτέλεσμα, κυρίως, της δεσποτικής αυθαιρεσίας του παρόντος πολιτικού κατεστημένου στη Ρωσία και των γεωπολιτικών επιδιώξεών του, που αντιπαρατίθενται σε αντίστοιχες του δυτικού κόσμου και προπαγανδίζονται στο εσωτερικό της συγκεκριμένης χώρας με την ένταση ενός υπερλογικού νεομεσαιωνικού μεσσιανικού αναθεωρητισμού.

Είναι, άραγε, ιστορική ειρωνεία που ένα τέτοιο όραμα βρίσκει το εγγύτερο παράλληλό του στο αποκύημα μιας πολιτισμικής και θρησκευτικής παράδοσης η οποία έχει ιστορικά ιδωθεί ως το αντίπαλον δέος του χριστιανικού μεσσιανισμού, που η ρωσική εξουσία έχει κατά καιρούς προβάλει ως ιστορική αποστολή της; 

Εννοώ, βεβαίως, τον ισλαμιστικό φονταμενταλισμό / νεομεσαιωνισμό του Ερντογάν και σχεδόν του συνόλου των ηγετών της σύγχρονης τουρκικής πολιτικής ζωής. 

Θα μπορούσαν, άραγε, οι συμπεριφορές του Πούτιν, του Ερντογάν, αλλά και του Τραμπ, να θεωρηθούν εκφάνσεις του ιστορικού «τυχαίου», διαφορετικές, βεβαίως, αλλά συγκρίσιμες με την τυχαιότητα της πανδημίας;

Μπορεί, άραγε, ο θεωρητικός στοχασμός που υπόκειται στην περίφημη ρήση του Πασκάλ ότι ο ρους της ανθρώπινης ιστορίας θα ήταν διαφορετικός αν η μύτη της Κλεοπάτρας είχε διαφορετικό σχήμα (ή, θα συμπλήρωνε κανείς, αν ο Μέγας Αλέξανδρος ή ο Ναπολέων είχαν διαφορετικό ύψος, ή αν ο Χίτλερ δεν ήταν ένας αποτυχημένος επίδοξος ζωγράφος), να έχει κάποια ερμηνευτική αξία ακόμη και σήμερα, εποχή όπου η λογοκεντρική θετικιστική δυτική σκέψη και πράξη και η λογαριθμική τεχνοκρατία θεωρούνται άτρωτες εμπρός στο φάσμα του παράδοξου;  

Εδώ δεν φιλοδοξώ παρά να θέσω μάλλον παρά να απαντήσω ερωτήματα.

Ο Πολ Βιριλιό έχει μάλλον πειστικά καταδείξει ότι ο σύγχρονος κόσμος επενδύει στην τεχνολογική εξέλιξη όχι περισσότερο απ’ όσο στην αποτροπή ατυχημάτων που ενδέχεται να προκύψουν απ’ αυτήν.

Κατά πόσο, ωστόσο, ο πολιτικός σχεδιασμός, ο περίφημα ορθολογικός, στα δυτικά κράτη (και αλλού, φυσικά) έχει προβλέψει τον παράγοντα του μη προβλέψιμου, του τυχαίου, του υπερ- ή παρα-λογικού στη φύση και στην ιστορία; 

 Ισως αξίζει...

 

ΔΙΕΘΝΗ ΚΑΘΑΡΜΑΤΑ - ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΗΛΙΘΙΟΙ - ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Η υπόθεση των κυρώσεων κατά της Τουρκίας από την ΕΕ

Γράφει ο Παναγιώτης Ροϊλός 

Καθηγητής Ελληνικών Σπουδών, κάτοχος της Εδρας Γ. Σεφέρη, επιστημονικός εταίρος στο Κέντρο Διεθνών Σχέσεων Weatherhead στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ

Πριν από τέσσερα ακριβώς χρόνια, σε παρουσίασή του κατά τη διάρκεια γεύματος εργασίας στο Χάρβαρντ στα μέσα του Νοεμβρίου 2016, ο Πιερ Μοσκοβισί είχε μεταξύ σημαντικών άλλων τονίσει την ανάγκη, υπό την πίεση της πολυεπίπεδης ανθρωπιστικής και γεωπολιτικής κρίσης στα ανατολικά σύνορα της Ευρώπης, ταχείας κοινής αμυντικής θωράκισης της Ευρωπαϊκής Ενωσης. Την είχε σχεδόν εξαγγείλει. 

 Εκτοτε, αυτό που έχει επιδείξει η Ευρώπη σχετικά με τις αξιώσεις για ένα καινούριο γεωπολιτικό status quo που προσπαθεί, εν μέρει επιτυχώς, να επιβάλει η Τουρκία στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο εις βάρος κρατών-μελών της ΕΕ, είναι η ίδια, ή μάλλον μεγαλύτερη, αβελτηρία που χαρακτήρισε και την αντιμετώπιση της νομισματικής κρίσης πριν από μία δεκαετία περίπου. Ενώ η προοπτική κοινής αμυντικής πολιτικής έχει παραπεμφθεί στις… ευρωπαϊκές καλένδες.

Την εξέλιξη αυτή είχα προβλέψει πριν από τεσσερισήμισι χρόνια σε άρθρο μου στη Huffington Post, λίγους μήνες πριν από το πραξικόπημα στην Τουρκία, όπου μεταξύ άλλων αρνιόμουν να ερμηνεύσω την ήδη διαφαινόμενη έντονη επιθετική πολιτική της γείτονος ως δήθεν αθώο σύμπτωμα μίας για εσωτερική κατανάλωση προοριζόμενης πολιτικής δημοκοπίας.

Η παιδαριώδης, κατ’ ουσίαν, τακτική του λεγόμενου «μαστιγίου και καρότου» που έχει υιοθετήσει η ΕΕ έχει οδηγηθεί σε πλήρη αποτυχία, αφού η σύλληψή της ήταν εξ αρχής προβληματική.  

Και το εκ μέρους πολλών επαϊόντων ερμηνευτικό «δόγμα» της επιθετικής πολιτικής των τούρκων ηγετών ως τακτικής που στόχευε στον λαϊκιστικό αποπροσανατολισμό του εκλογικού σώματος είχε, θεωρώ, αρνητικές μακροχρόνιες συνέπειες στη χάραξη αμυντικής και εξωτερικής πολιτικής της Ελλάδας, αφού καλλιεργούσε ένα πνεύμα εφησυχασμού, αγνοώντας μία πολύ βασική, και δυστυχώς πανταχού παρούσα, αρχή στις διακρατικές σχέσεις, ήδη από την αρχαιότητα, όπως καταδεικνύει, για παράδειγμα, η περιγραφή από τον Θουκυδίδη της αντιπαράθεσης των Μηλίων με τους Αθηναίους: αυτή της Realpolitik, που περιμένει την κατάλληλη ευκαιρία να αναπτυχθεί με περισσή επιθετικότητα.

Η στάση της Ευρώπης έναντι της Τουρκίας είναι σπασμωδική, στην καλύτερη περίπτωση, για να μην πω τραγελαφική, και υπαγορεύεται και αυτή από προτεραιότητες συναφείς προς την πρακτική της Realpolitik. Από τη μια, ευρωπαϊκά κράτη, π.χ.  Γερμανία, Ιταλία, Ισπανία, ενισχύουν την τουρκική οικονομία και άμυνα είτε με μεγαλοεπενδύσεις είτε με πώληση όπλων ή και με τα δύο, και από την άλλη εκφράζουν τη ρητορική αλληλεγγύη τους προς κράτη των οποίων τα κυριαρχικά δικαιώματα παραβιάζονται αναφανδόν και κατ’ εξακολούθησιν από την Τουρκία, με επιστέγασμα την πρόσφατη επίσκεψη του Ερντογάν στην Αμμόχωστο.  

Σε λίγες ημέρες οι Ευρωπαίοι θα αποφασίσουν αν θα προβούν σε κυρώσεις και σε ποιες εναντίον της Τουρκίας. Ας μη λησμονούμε, όμως, ότι τελούν, εν πολλοίς, υπό το κράτος των πολλαπλών απειλών της Τουρκίας όχι μόνο κατά της Ελλάδας και της Κύπρου, αλλά και της Ευρώπης συνολικά.

Αναφέρομαι εδώ και στην εργαλειοποίηση της ανθρωπιστικής προσφυγικής / μεταναστευτικής κρίσης από την Τουρκία και τη δαμόκλειο σπάθη του ακραίου ισλαμισμού που αυτή έχει αφεθεί να κραδαίνει, με τον έναν ή άλλον τρόπο εδώ και μισή τουλάχιστον δεκαετία, πάνω από την Ευρώπη.

 Η Ευρώπη έχει αφήσει στην Τουρκία το περιθώριο να αντιστρέψει τους όρους έτσι, ώστε να είναι αυτή πια, η Τουρκία, σε θέση να εφαρμόζει την τακτική του «μαστιγίου και του καρότου», υπό τη μορφή παζαριών, εις βάρος μελών της ΕΕ.

Εδώ που έχουν αφεθεί τα πράγματα να φθάσουν...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΔΙΕΘΝΕΙΣ ΗΛΙΘΙΟΙ: Τα σημεία με τα τέρατα: Πολιτικός νεομεσαιωνισμός

Γράφει ο Παναγιώτης Ροϊλός 

Καθηγητής Ελληνικών Σπουδών, κάτοχος της Εδρας Γ. Σεφέρη, επιστημονικός εταίρος στο Κέντρο Διεθνών Σχέσεων Weatherhead, Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ


Εχουμε περάσει εδώ και αρκετά χρόνια, τουλάχιστον τρεις δεκαετίες, στην εποχή που, σε μία καινούργια μου μελέτη, ορίζω ως «νεομεσαιωνικό μετακαπιταλισμό».  

Δομές σκέψης και σύλληψης, διαχείρισης και παρουσίασης της πραγματικότητας που συνηθίζεται να συνδέουμε με τους λεγόμενους σκοτεινούς μέσους χρόνους αναδύονται με ολοένα και μεγαλύτερη συχνότητα σε όλα τα πλάτη και τα μήκη του πλανήτη από τη νάρκη στην οποία εδώ και δύο αιώνες περίπου τις είχε υποβάλει ο θετικισμός του 19ου αιώνα και η λίγο-πολύ σύγχρονή του βιομηχανική επανάσταση και τα ιδεολογικά συμπαρομαρτούντα της. Ο γάλλος μεσαιωνολόγος Ζακ Λε Γκοφ, αντιτιθέμενος σε καθεστηκυίες περιοδοποιήσεις, ισχυριζόταν ότι θα έπρεπε να μιλάμε για έναν «μακρύ μεσαίωνα» που, ξεκινώντας από την ύστερη αρχαιότητα, εξέλιπε με τη βιομηχανική επανάσταση τον 19ον αιώνα. Η λάμψη του διαφωτισμού και η αίγλη της επιστημονικής σκέψης διέλυσε τους σκοταδισμούς του παρελθόντος – αυτό ήταν το κυρίαρχο αφήγημα που είχε διαμορφώσει το φαντασιακό των λεγόμενων δυτικών κοινωνιών για δεκαετίες.

Τα πράγματα είναι πολύ πιο περίπλοκα, ωστόσο, όσον αφορά σε νοοτροπίες και τις γνωσιολογικές διαδικασίες μέσω των οποίων μεγάλα τμήματα του παγκόσμιου πληθυσμού, συμπεριλαμβανομένων και των «δυτικών» κοινωνιών, προσλαμβάνουν και εκτιμούν «το πραγματικό». Εδώ δεν είναι ο χώρος ούτε καν να συνοψίσω τα βασικότερα συμπεράσματα και τη διεπιστημονική μεθοδολογία της μελέτης μου που ανέφερα πριν, ούτε επακριβώς τι ορίζω ως «νεομεσαιωνικό μετακαπιταλισμό». Θα ήθελα να εστιασθώ  μόνο σε μία πολύ μικρή, αλλά σημαντική έκφανση αυτού που ονομάζω «νεομεσαιωνισμός» και, ακροθιγώς, σε κάποιες πτυχές της γενεαλογίας της: την εμπλοκή του θρησκευτικού φονταμενταλισμού με την πολιτική σκέψη και πράξη σήμερα.

Πριν λίγες ημέρες ο Ντόναλντ Τραμπ εμπιστεύθηκε στο κοινό του σε μία μικρή πόλη της Μινεσότα έναν διάλογο που υποτίθεται ότι είχε με τον «Θεό».  

Αντικείμενο της συζήτησης αυτής; 

Η κατάσταση της αμερικανικής οικονομίας και τα επιτεύγματα του προέδρου. Θα μπορούσε κανείς να προσπεράσει το περιστατικό αυτό ίσως σαν δείγμα ναρκισσευόμενου χιούμορ, αν δεν συνέτρεχαν βασικοί παράγοντες που μας επιτρέπουν ή μάλλον μας επιβάλλουν να διακρίνουμε κάποιες άλλες, πιο σοβαρές του διαστάσεις. 

 Πρώτον, ένα αρκετά μεγάλο ποσοστό των υποστηρικτών του Τραμπ είναι οπαδοί συντηρητικότατων και ισχυρών αμερικανικών χριστιανικών κινημάτων που ελάχιστες αμφιβολίες θα είχαν περί της εγκυρότητας και ειλικρίνειας του διαπλανητικού αυτού διαλόγου του πλανητάρχη. Χαρακτηριστικά, μία εφημερίδα που ανήκει προφανώς σε αυτόν τον ιδεολογικό χώρο, αναφέρεται στην εν λόγω αφήγηση του αμερικανού προέδρου ως ένα είδος αποκαλυπτικής εμπειρίας («He revealed he spoke to God»). Μόλις πριν κάποιους μήνες, ένας στενότατος συνεργάτης του, μέλος της κυβέρνησής του, ισχυρίσθηκε ότι ο Θεός, που κατά τη γνώμη του, όπως και αρκετών άλλων του ίδιου περιβάλλοντος, εμπλέκεται στις καθ’ ημέραν κυβερνητικές υποθέσεις και τις επιβλέπει, «έχρισε» τον Ντόναλντ Τραμπ πρόεδρο, όπως είχε κάνει παλαιότερα με τον Δαβίδ και τον Σολομώντα. Το CNN δεν παρέλειψε να παρουσιάσει και να σχολιάσει τις απόψεις αυτές.

Πριν είκοσι περίπου χρόνια, το 2003, ο προκάτοχός του G. W. Bush, ανακοίνωνε στον Μαχμούντ Αμπάς ότι ο Θεός τού έδωσε εντολή να επιτεθεί στην Αλ Κάιντα και τον Σαντάμ και αυτός υπάκουσε, ενώ συνεργάτης του ίδιου προέδρου χαρακτήριζε τους εχθρούς ως ενσαρκώσεις του ίδιου του Σατανά. Είναι γνωστό ότι κατά καιρούς, κυρίως τις τελευταίες δεκαετίες, σημαντικές προσωπικότητες της αμερικανικής πολιτικής ζωής και πολλοί οπαδοί τους υποστηρίζουν ένθερμα αποκαλυψιακές θρησκευτικές απόψεις. Κάποτε θεωρούν ότι έχουν κληθεί να φέρουν εις πέρας κάποιο μεσσιανικό σχέδιο. Πρόκειται για φαινόμενο που συζητεί, μεταξύ άλλων, λεπτομερώς ο ιστορικός John Gray στο βιβλίο του The Black Mass: Apocalyptic Religion and the Death of Utopia (2007). Αν και κανείς μπορεί να μη συμφωνεί με όλες τις επιμέρους αναλύσεις του, τα στοιχεία που συγκεντρώνει είναι διαφωτιστικά.

Ως παρομοίως μεσσιανικό αντιλαμβάνεται, πιστεύω, τον ηγετικό ρόλο του στον μουσουλμανικό κόσμο που μεθοδικά επιχειρεί να εξασφαλίσει και ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν: ο ίδιος αποκάλυψε πρόσφατα ότι όνειρό του από μικρός ήταν να μετατρέψει την Αγία Σοφία σε τζαμί, κάτι που πέτυχε θριαμβευτικά με την αμέριστη υποστήριξη του μεγαλύτερου ποσοστού του πληθυσμού της χώρας του και την ένοχη (;), μόλις ψελλίζουσα, ανοχή των «Δυτικών». Πρόκειται για ιδεολογία όχι μόνο πολιτική, αλλά και θρησκευτική, επικίνδυνα φονταμενταλιστική.

Ποια η επίδραση τέτοιων και παρόμοιων υπερβατικών πεποιθήσεων (ας θυμηθούμε τις μαρτυρούμενες σχέσεις των ναζιστών με νεοπαγανιστικές θρησκευτικές αντιλήψεις ή τη γοητεία που ασκούσε στον Μουσολίνι το οιονεί θρησκευτικό πολιτικό τελετουργικό της αρχαίας Ρώμης και άλλα παρόμοια) στην πολιτική πράξη των φορέων τους; 

Οχι σπάνια, μία μεσσιανική αντίληψη του πολιτικού τους ρόλου οδηγεί πολιτικούς ηγέτες να μεταφράζουν το υποτιθέμενο «εξαίρετον» της αποστολής τους σε...