ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ και ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΤΣΑΜΠΟΥΚΟ-ΚΑΤΣΑΠΛΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Ο θυμός που σπαταλάμε

Του ΘΟΔΩΡΗ ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

 Καθώς άλλη μια επεισοδιακή χρονιά πέρασε, αξίζει ως πολίτες να κάνουμε ένα ταμείο και να αξιολογήσουμε το αποτέλεσμα όλης αυτής της ενάρετης οργής που σπαταλήσαμε φέτος. 

Για ποια θέματα θυμώσατε εσείς το 2023; Για ποια εξοργιστήκατε, τα πήρατε στο κρανίο, είπατε “φτάνει πια”, είπατε “ως εδώ”; 

Είμαι σίγουρος ότι ήταν πολλά. Και το ερώτημα είναι: και μετά τι έγινε; 

 Η οργή κάποια στιγμή εξατμίστηκε. Πήγαμε παρακάτω. Έτσι γίνεται πάντα. Για ένα διάστημα καυτό, όμως, θυμώσαμε. Οργιστήκαμε πολύ.  

Τι έγινε αυτός ο θυμός; Αυτή η ενέργεια; Πού πήγαν; Μετουσιώθηκαν σε κάποια εμπειρία, σε αυξημένη επίγνωση, γνώση, ενσυναίσθηση, ωρίμανση; Μήπως μετουσιώθηκαν και σε κάποιας μορφής δράση; Ή μήπως δεν έγιναν τίποτε;

Έχω την (αυθαίρετη, αυτοσχέδια) θεωρία ότι ο σύγχρονος άνθρωπος υπάρχει για να θυμώνει. Σαν παιδιά που δεν μεγάλωσαν ποτέ, ξεσπάμε από την αδυναμία να διαχειριστούμε τα συναισθήματά μας. Ξυπνάμε το πρωί ψάχνοντας αφορμή, το χέρι απλώνεται στο κινητό και σκρολάρουμε αχόρταγα μέχρι να βρούμε κάτι που θα μας εξαγριώσει. Που θα μας ξυπνήσει. Κι η πραγματικότητα γεννάει γενναιόδωρα αφορμές, και οι πλατφόρμες μας σερβίρουν ευκαιρίες, οι αλγόριθμοί τους γι’ αυτό το λόγο είναι φτιαγμένοι. Και βρίσκουμε.

Υπάρχουν πράγματα που θυμώνουν υποσύνολα με χαρακτηριστικά ιδιαίτερα, ανθρώπους ευάλωτους κι ευερέθιστους για συγκεκριμένους λόγους (όπως ένα έργο τέχνης στο σχήμα της ελληνικής σημαίας) ή πράγματα που θυμώνουν κάποιους πολύ, αλλά πάρα πολλούς άλλους, κατά τα άλλα ευάλωτους και ευερέθιστους, όχι (όπως ο χαμός εκατοντάδων ανθρώπων στ’ ανοιχτά της Πύλου). Υπάρχουν όμως και κάποια που πυροδοτούν το θυμό των περισσότερων, θυμοί που ανατροφοδοτούνται και αναφλέγονται συλλογικά, που εξαπλώνονται κι αγγίζουν σχεδόν ολόκληρη την κοινωνία.

Πρόσφατα δεν είπαμε όλοι μαζί “ως εδώ” για την οπαδική βία; Για τις δεκαετίες ανοχής στη βία και τη χυδαιότητα στα γήπεδα από εργαλειοποιημένους αφιονισμένους νέους άνδρες χωρίς πυξίδα, επίγνωση και όρια; 

Δυο άνθρωποι δολοφονήθηκαν το 2023 από αυτή την κοινωνική αρρώστια. Τέτοιο καιρό του χρόνου τι σας φαίνεται πιο πιθανό: να έχει εισακουστεί η οργή μας και να έχουν υλοποιηθεί σοβαρές τομές στον επαγγελματικό αθλητισμό για να αντιμετωπιστεί το πρόβλημα για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες ανομίας, ή να έχουμε πάλι άδεια γήπεδα επειδή κάποιοι άλλοι φίλαθλοι θα έχουν διασχίσει την Ελλάδα ανενόχλητοι με σκοπό να τα σπάσουν και να σφάξουν, κι εμείς να είμαστε πάλι έξαλλοι από ενάρετο θυμό;

Και θυμώσαμε και με τόσα άλλα φέτος. Το όνομα “Αντώνης Καρυώτης” το θυμάστε; 

Ήταν ο άνθρωπος που πέταξαν από τον καταπέλτη του “Blue Horizon” στον Πειραιά και πνίγηκε. 

Τι έγινε με αυτή την ιστορία; Τι άλλαξε στις ακτοπλοϊκές μεταφορές μετά από το τσουνάμι της παλλαϊκής μας οργής; Τι άλλαξε στη συμπεριφορά μας ως πολίτες, μεταξύ μας;

Κι άλλες ερωτήσεις: τι γίνεται με τη διαδικασία απόδοσης ευθυνών για το σκάνδαλο στα Τέμπη;  

Ξέρουμε ότι Γραφείο των Ευρωπαίων Εντεταλμένων Εισαγγελέων άσκησε δίωξη σε 23 άτομα που εμπλέκονται στην προβληματική υλοποίηση της σύμβασης για την σηματοδότηση και τηλεδιοίκηση. Πώς και δεν τους τσίμπησε αυτούς τόσα χρόνια η ελληνική δικαιοσύνη;  

Πού βρίσκεται το θέμα του σκανδάλου των υποκλοπών και των ενεργειών συγκάλυψής του; 

Πώς πάει η δίκη για το Μάτι; 

Τι έγινε με εκείνη την παραπομπή του Αχιλλέα Μπέου στη δικαιοσύνη για τις ομοφοβικές του δηλώσεις; 

Θυμάστε την οργή για το σκυλί που το σκοτώσαν στην Αράχωβα; Τη φλόγα, το πάθος, τις απειλές για μποικοτάζ, τις διαδηλώσεις; Πριν από δύο εβδομάδες γίνονταν όλα αυτά. Μπορεί, τελικά, να μην ήταν έγκλημα. Το ξεπεράσατε;

Θυμώναμε με όλα αυτά, απαιτούσαμε λύσεις, απαντήσεις, δικαιοσύνη. Και μετά παύαμε. Όχι σε όλες τις περιπτώσεις. Όχι όλες και όλοι. Το καλοκαίρι του 2023 μετά το αίσχος με τους απατεώνες που καταπατούσαν παραλίες με ξαπλώστρες και μπιτσόμπαρα, ξεσηκώθηκε ένα κύμα οργής, αλλά δημιουργήθηκε και ένα κίνημα δράσης. Άνθρωποι έχυσαν χολή και φαρμάκι από το πληκτρολόγιο, αλλά κάποιοι σηκώθηκαν και πήγαν και να κάνουν κάτι για να αλλάξει αυτό που τους θυμώνει. Στις περισσότερες περιπτώσεις, όμως, μόνο χολή και θυμός, για λίγο, και μετά τέλος. Όχι από κόπωση. Δεν θα μπορούσε να είναι η κόπωση η εξήγηση, γιατί λίγο μετά θυμώναμε για κάτι άλλο, επόμενο. Γι’ αυτό νομίζω ότι σε κάποιο επίπεδο ο θυμός για εμάς έχει γίνει αυτοσκοπός. Δεν θυμώνουμε επειδή θέλουμε κάτι να αλλάξει -θυμώνουμε επειδή θέλουμε να είμαστε θυμωμένοι.

Φταίει η ανολοκλήρωτη ενηλικίωση;

 Ότι δεν ξέρουμε πώς αλλιώς να διαχειριστούμε έναν κόσμο δύσκολο, περίπλοκο; 

Το ότι είμαστε τα κακομαθημένα παιδιά της ιστορίας; 

Το ότι μεγαλώνουμε σε σπίτια όπου κυριαρχεί η υστερία; 

Ή μήπως φταίνε οι αλγόριθμοι, που μας παίρνουν απ’ το χεράκι και μας διδάσκουν παβλοφικά να σκρολάρουμε αναζητώντας την οργή;  

Ποιος ξέρει. Το σίγουρο είναι πως...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΑΓΡΑΜΜΑΤΟΚΑΤΣΑΠΛΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Ο μύθος του ελληνικού ανθρώπινου δυναμικού

 

Του Θοδωρή Γεωργακόπουλου

Έχουμε εξαιρετικό ανθρώπινο δυναμικό. Υψηλού επιπέδου εργαζόμενους, πολυάριθμους αποφοίτους πανεπιστημίων και κατόχους μάστερ, καταπληκτικούς μάνατζερ, έτοιμους να εργαστούν σε μεγάλες ξένες επιχειρήσεις που ανυπομονούν να ανοίξουν γραφεία στη χώρα μας για να εκμεταλλευτούν όλα αυτά τα φωτεινά μυαλά. Έτσι δεν είναι; Έτσι δε λένε όλα τα δημοσιεύματα, κάθε που μια Pfizer, μια Amazon ή μια Accenture ανοίγουν ή επεκτείνουν τα γραφεία τους στην Ελλάδα; 

Υπάρχει κάτι που αποκαλώ “η πλάνη των μαθηματικών ολυμπιάδων”. Ειδήσεις και άρθρα για ελληνικές ομάδες μαθητριών και μαθητών που παίρνουν μετάλλια και πετυχαίνουν διακρίσεις σε διεθνείς διοργανώσεις δεξιοτήτων ή γνώσεων δημιουργούν την εντύπωση στους αναγνώστες ότι εδώ υπάρχει μια φωτεινή μαγιά υψηλού επιπέδου νέων, μια κρίσιμη μάζα λαμπερών αστεριών που κάποτε, σύντομα, θα αναλάβουν τα ηνία οδηγώντας τη χώρα σε ένα μέλλον ευημερίας και ανάπτυξης. Μετά, όμως, έρχεται η κάθε PISA και καταρρίπτει αυτή την ψευδαίσθηση, αποκαλύπτει ότι πρόκειται για πλάνη. Υπάρχουν, πράγματι, “αστέρια” που βγαίνουν από το ελληνικό εκπαιδευτικό σύστημα, όπως βγαίνουν από όλα τα εκπαιδευτικά συστήματα του κόσμου. Στην Ελλάδα, όμως, τα “αστέρια” με τον ορισμό της PISA είναι το 0,9% του συνόλου. Στην Πορτογαλία, όπου επίσης έχουν αστέρια, αυτά είναι το 3,3% του συνόλου. Στην Εσθονία, που πριν από 30 χρόνια ήταν μια κατεχόμενη κομμουνιστική δικτατορία, το 6,1% του συνόλου.

Το ότι η χώρα μας έχει ένα εξαιρετικό ανθρώπινο δυναμικό είναι μια αντίστοιχη πλάνη, εξαιρετικά επίμονη. Όντως, υπάρχουν εργαζόμενοι με εξαιρετικές δεξιότητες εδώ. Έξυπνοι, καπάτσοι άνθρωποι με γνώσεις, θεωρητική κατάρτιση, επικοινωνιακό ταλέντο, συναισθηματική νοημοσύνη, συνεργατικό πνεύμα και ενίοτε και ηγετικές ικανότητες. Αλλά είναι πολύ, πολύ λιγότεροι από ό,τι νομίζουμε, και από ό,τι υπονοούν οι ειδήσεις για δεκάδες ή εκατοντάδες προσλήψεις ταλέντων από απαιτητικές πολυεθνικές. 

Πόσο λιγότεροι;

Εκτός από την PISA, o ΟΟΣΑ κάνει και μια άλλη περιοδική έρευνα που μετρά τις δεξιότητες, η οποία απευθύνεται στους ενήλικες. Η PIAAC διεξάγεται κάθε δέκα χρόνια σε περίπου 40 χώρες και εξετάζει ένα μεγάλο δείγμα ατόμων ηλικίας 16-65 ετών σε τρία θέματα: Κατανόηση κειμένου, μαθηματικά και “επίλυση προβλημάτων σε τεχνολογικά πλούσιο περιβάλλον”.  

Προχτές η “Κ” δημοσίευσε ένα special report του καθηγητή στο Πολυτεχνείο του Μιλάνου Μάνου Ματσαγγάνη για τις δεξιότητες των Ελλήνων που, μεταξύ πολλών άλλων, αναλύει και τα αποτελέσματα της τελευταίας PIAAC του 2015 για την Ελλάδα.

 Τα αποτελέσματα, αναμενόμενα, δεν είναι καλά.

Ίσως το πιο κραυγαλέο στοιχείο που προκύπτει από την έρευνα είναι το εξής: το 19% των πρόσφατων αποφοίτων πανεπιστημίων ή μάστερ στην Ελλάδα, είναι λειτουργικά αναλφάβητοι.  

Πάρτε λίγα λεπτά για να χωνέψετε τι σημαίνουν αυτές οι λέξεις. 1 στους 5 νέους αποφοίτους τριτοβάθμιας εκπαίδευσης δεν έχουν ούτε καν τις βασικές δεξιότητες για να ανταποκριθούν σε ένα απλό μαθηματικό πρόβλημα, να καταλάβουν τι λέει ένα απλό καθημερινό κείμενο, ή να βρουν μια σελίδα στο ίντερνετ. Είναι τεράστιο ποσοστό, το μεγαλύτερο από όλες τις χώρες του ΟΟΣΑ που συμμετείχαν στην έρευνα (ίσο με της Τουρκίας). 

Ποιο ήταν το ποσοστό αναλφάβητων νεών πτυχιούχων στην Εσθονία, ας πούμε; Κάτω από 5%. Στην Τσεχία; Κάτω από 2%.

Το πρόβλημα είναι οριζόντιο. Το ότι το 19% των νέων πτυχιούχων και το 28% των αποφοίτων λυκείου είναι λειτουργικά αναλφάβητοι δεν σημαίνει ότι οι υπόλοιποι είναι αστέρια. Σημαίνει ότι το επίπεδο των δεξιοτήτων των Ελλήνων είναι γενικότερα πολύ χαμηλότερο από το επίπεδο δεξιοτήτων άλλων συγκρίσιμων χωρών.  

Ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον εύρημα από την PIAAC είναι το ότι Ελληνίδες και Έλληνες που γεννήθηκαν στη δεκαετία του ’50 έχουν ελάχιστα χειρότερες δεξιότητες από Ελληνίδες και Έλληνες που γεννήθηκαν στη δεκαετία του ’80, κάτι πρωτοφανές που, βεβαίως, δεν συμβαίνει πουθενά αλλού (αυτές οι γενιές στις άλλες χώρες έχουν κατά μέσο όρο 29 μονάδες διαφορά -στην Ελλάδα μόλις 6).  

Και ίσως το σημαντικότερο απ’ όλα: το ποσοστό των Ελλήνων ενηλίκων που έχουν αυτό που στον ΟΟΣΑ αποκαλούν “σφαιρικές δεξιότητες”, την ικανότητα δηλαδή να διαβάζουν και να καταλαβαίνουν μεγάλα κείμενα και να εξάγουν πληρφορίες από αυτά, να  κάνουν βασικούς υπολογισμούς και να καταλαβαίνουν δεδομένα και στοιχεία σε πίνακες και διαγράμματα, και να χρησιμοποιούν ιστοσελίδες ή να κάνουν βασικές διαδικασίες σε υπολογιστικά φύλλα εργασίας, είναι μόλις το 9,3% του συνόλου του πληθυσμού. Αυτοί που έχουν τις βασικές δεξιότητες για να ανταποκριθούν στις ανάγκες της σύγχρονης ζωής και ενός απαιτητικού εργασιακού περιβάλλοντος, είναι τόσοι. Ούτε 1 στους 10. Είναι απίστευτο ποσοστό, αποκαρδιωτικό, σοκαριστικό. Εντελώς αναμενόμενο, λαμβάνοντας υπόψιν και τα αποτελέσματα της PISA, βεβαίως. Γιατί εκείνα τα παιδιά που συμμετέχουν στην PISA από το 2000 κιόλας, είναι που μετά συμμετέχουν και στην PIAAC, όταν ενηλικιωθούν. Δεν έχει μεσολαβήσει τίποτε, δεν έχει αλλάξει κάτι. Στις περισσότερες αντίστοιχες με τη δική μας χώρα το ποσοστό του ενήλικου πληθυσμού που έχουν “σφαιρικές δεξιότητες” είναι από 20% (στη Σλοβενία) μέχρι 40% (στη Φινλανδία). Μόνο εμείς, η Χιλή και η Τουρκία εμφανίζουμε μονοψήφια ποσοστά.

Οπότε όχι απλά δεν είμαστε μια χώρα με καταπληκτικό ανθρώπινο δυναμικό το οποίο ξένες πολυεθνικές λαχταράνε να έρθουν για να εκμεταλλευτούν αλλά, ίσα, ίσα, υστερούμε πολύ σε σχέση με όλες τις ευρωπαϊκές χώρες.  

Κι άλλες έρευνες το επιβεβαιώνουν: πρόσφατη έκθεση του ΟΟΣΑ βρήκε ότι...

 

ΓΛΩΣΣΑ - ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ - ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Η σημασια της ελληνικης γλωσσας στη διαμορφωση της ελληνικης «ταυτότητας» (από την ιστορικό Μαρια Ευθυμίου)

 

@tgeorgakopoulos Η σημασια της ελληνικης γλωσσας στη διαμορφωση της ελληνικης «ταυτότητας» από μια συζήτηση που είχα με την ιστορικό Μαρια Ευθυμίου #greece🇬🇷 #greektok #greeklanguage #identity #dianeosis ♬ original sound - Thodoris Georgakopoulos

Πώς πείθεις άλλους το 2023;

Του Θοδωρή Γεωργακόπουλου

Το 2019 το 5% του αμερικανικού πληθυσμού πίστευε την περίπλοκη και εντελώς παλαβή θεωρία συνομωσίας με τ’ όνομα “Q-Anon”, σύμφωνα με την οποία υπάρχει μια σκοτεινή ελίτ σατανιστών που κυβερνούν τον κόσμο, κάνουν sex trafficking παιδιών και ελέγχουν τα μίντια. 

To 2020, το ποσοστό ήταν 10%. 

Το 2021, 17%. Πάνω από 40 εκατομμύρια άνθρωποι. Ένα από τα πιο αλλόκοτα και συναρπαστικά φαινόμενα που έχουμε δει στον κόσμο μας την τελευταία δεκαετία, είναι το ότι αυτό που γενικά αποκαλούμε “ακροδεξιό” κομμάτι της κοινωνίας μας δεν κινητοποιείται πια από ακραίες ιδέες, αλλά από μια ολόκληρη εναλλακτική πραγματικότητα, πλήρη, με θεωρίες συνομωσίας και μερική ή απόλυτη άρνηση της επιστημονικής αλήθειας. Σε πολλές κοινωνίες αυτό το κομμάτι έχει γίνει εξαιρετικά μεγάλο και το φαινόμενο δεν επηρεάζει πια μόνο την πολιτική, αλλά ολόκληρη την κοινωνία σε κάθε επίπεδο. Οικογένειες διαλύονται, παιδιά παύουν να συνεννοούνται με τους γονείς τους.  

Πώς μιλάς με αυτούς τους ανθρώπους;  

Πώς επικοινωνείς με έναν κόσμο που υπάρχει σε μια άλλη, παράλληλη πραγματικότητα;

Ο αμερικανός δημοσιογράφος Ανάντ Γκιρινταραντάς έγραψε πρόσφατα ένα βιβλίο με τ’ όνομα “The Persuaders”, που το αγγίζει και αυτό το θέμα, αλλά το κοιτάζει και ευρύτερα.  

Πώς πείθεις τους άλλους σε μια εποχή που όλες και όλοι μετατρέπουμε τις απόψεις και τις γνώμες μας σε απόρθητες ταυτότητες, και ξιφουλκούμε εναντίον οποιουδήποτε μας τις αμφισβητήσει; 

Πώς μπορεί κάποιος να επικοινωνήσει αποτελεσματικά ιδέες και απόψεις; 

Πώς μπορείς να αλλάξεις τη γνώμη κάποιου άλλου, χωρίς να πλακωθείτε στο ξύλο; 

Αυτό είναι το αντικείμενο του βιβλίου, και για να δώσει απαντήσεις ο συγγραφέας μίλησε με οκτώ ακτιβιστές, πολιτικούς και επιστήμονες που με τον ένα ή με τον άλλο τρόπο κάνουν (ή προσπαθούν να κάνουν) αυτή τη δουλειά: να πείσουν ανθρώπους να αλλάξουν γνώμη για πολιτικοκοινωνικά θέματα. 

Μεταξύ άλλων, μίλησε με την ακτιβίστρια που έβγαλε το “Black Lives Matter”, με μια επικοινωνιολόγο ειδικευμένη σε θέματα πολιτικού λόγου, με μια που βοηθάει θύματα αιρέσεων να γλιτώσουν και με τους αμερικανούς Δημοκρατικούς πολιτικούς Μπέρνι Σάντερς και Αλεξάντρια Οκάσιο Κορτές. Όπως εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς, αυτό δεν είναι ένα ιδεολογικά ουδέτερο βιβλίο. Και δεν θα μπορούσε να είναι και εντελώς ουδέτερο, εδώ που τα λέμε. Κανένας στο απέναντι στρατόπεδο δεν γράφει βιβλία για το “πώς θα αλλάξουμε γνώμη στους woke liberals μέσω του διαλόγου, της αλληλοκατανόησης και της αγάπης”. Πράγματι, το βιβλίο αποτυπώνει κυρίως τις προκλήσεις των προοδευτικών δυνάμεων μιας κοινωνίας να περάσουν τα μηνύματά τους σε ένα ολοένα και εντονότερο κλίμα πόλωσης. Κάποια τμήματα του βιβλίου, μάλιστα, ασχολούνται περισσότερο με τα εσωτερικά προβλήματα του χώρου, όπως για παράδειγμα το ότι τα αριστερά ακτιβιστικά γκρουπ στις ΗΠΑ τείνουν να περισσότερο να τσακώνονται μεταξύ τους για το ποιος είναι αρκετά αριστερός, παρά να προσπαθούν να φτιάξουν ευρύτερες συμμαχίες για να πετύχουν στόχους (“οι προοδευτικοί συνά προσπαθούν να διαμορφώσουν ενιαία μέτωπα αγώνα, ενώ θα έπρεπε να προσπαθούν να διαμορφώσουν μαζικά μέτωπα αγώνα”, όπως γράφει η Αλίσια Γκάρζα, αυτή του “Black Lives Matter”), ή το ότι το Δημοκρατικό κόμμα χρησιμοποιεί πάρα πολύ στα πολιτικά του μηνύματα εικόνες που προκαλούν φόβο (όλα πάνε κατά διαόλου, ο κόσμος καταστρέφεται), μια τραγική επιλογή, καθώς ο φόβος είναι το κατεξοχήν συναίσθημα που σπρώχνει ανθρώπους σε πιο συντηρητικές επιλογές. Από αυτά μπορούν να βγουν χρήσιμα συμπεράσματα και διδάγματα και για δομές και ομάδες συμφερόντων που δεν είναι αριστεροί ακτιβιστές, αλλά το σημαντικότερο και πιο χρήσιμο κομμάτι του βιβλίου δεν είναι ούτε τα προβλήματα εσωστρέφειας κάποιων ακτιβιστών, ούτε το πρόβλημα εικόνας του Δημοκρατικού κόμματος, ούτε τα βιογραφικά σημειώματα για τον Σάντερς και την Κορτές (αν και κυρίως το δεύτερο έχει ενδιαφέρον ούτως ή άλλως). 

Το πιο ενδιαφέρον είναι το κομμάτι που ασχολείται με το πώς μιλάμε με τους ψεκασμένους. Κι εκεί οι άνθρωποι που το παλεύουν στο πεδίο είχαν ενδιαφέροντα πράγματα να πουν στον Γκιρινταραντάς, υπογραμμίζοντας ωστόσο ότι πρόκειται για μάχη πολύ δύσκολη.

“Δεν μπορείς να αλλάξεις τους άλλους ανθρώπους”, λέει στο βιβλίο η ακτιβίστρια Λορέτα Ρος. “Δεν μπορείς να αλλάξεις ούτε καν τον άνθρωπο που παντρεύτηκες. Μπορείς όμως να τους βοηθήσεις. Να τους εκθέσεις σε διαφορετικές πληροφορίες και να τους βοηθήσεις να μάθουν. Αν το κάνεις με αγάπη”. Που ακούγεται ωραίο, αλλά, πώς να το πω, κάπως ασαφές. Η Νταϊάν Μπένσκοτερ, που ήταν παλιά θύμα θρησκευτικής αίρεσης, και πλέον βοηθά άλλους να σωθούν από τέτοιου τύπου ψυχολογική χειραγώγηση, το πάει παρακάτω. Οι άνθρωποι, λέει, έχουν μια έντονη κοινή ανάγκη: να μην νιώθουν κορόιδα. Η ίδια είχε διαπιστώσει ότι η μόνη μέθοδος που επέτρεπε σε θύματα αιρέσεων να συνειδητοποιήσουν τι τους συμβαίνει, ήταν όταν τους γινόταν σαφές ότι κάποιος προσπαθεί να τους εκμεταλλευτεί. Η ενημέρωση που κρίνει χρήσιμη σε αυτές τις περιπτώσεις δεν είναι η διδακτική επισήμανση του πόσο λάθος είναι αυτά που πιστεύουν, αλλά η παρουσίαση της ψυχολογικής εκμετάλλευσης ως κάτι που συμβαίνει. Έναν άνθρωπο που πιστεύει τις παλαβομάρες των Q-Anon και του Τραμπ, ο οποίος πλέον σκέφτεται και συμπεριφέρεται πανομοιότυπα με το θύμα θρησκευτικής αίρεσης, δεν τον πείθεις δείχνοντάς του αποδείξεις για το ότι όλα αυτά που πιστεύει είναι μπούρδες, αλλά δείχνοντάς του τις ιστορίες άλλων ανθρώπων που έχουν εξαπατηθεί από ψεύτικες ιστορίες. Μόνο έτσι, λέει, μπορεί να μπει ο σπόρος της αμφιβολίας μέσα τους.

Ο Αυστραλός επιστήμονας Τζον Κουκ, που μελετάει το πρόβλημα της παραπληροφόρησης, έχει φτάσει στο ίδιο συμπέρασμα από άλλη οδό. Δεν μπορείς να αντιμετωπίσεις την παραπληροφόρηση με καλύτερη πληροφόρηση, λέει κι αυτός. Την αντιμετωπίζεις δείχνοντας (ή υποδεικνύοντας) στο θύμα ότι τον κοροϊδεύουν. Κι αυτό δεν είναι απλό πράγμα. Το να δείχνεις σε κάποιον ότι είναι βλάκας, σημαίνει ότι του δείχνεις μια εκδοχή του εαυτού του που δεν αναγνωρίζει. Κανείς δεν πιστεύει ότι είναι ηλίθιος και κανείς δεν θέλει να του το λένε. Η προσέγγιση, επομένως, πρέπει να είναι άλλη: 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΤΖΟΓΑΔΟΡΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Τα άτυχα παιχνίδια

Του Θοδωρή Γεωργακόπουλου

Σύμφωνα με τα στοιχεία της Επιτροπής Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων, το πρώτο εξάμηνο του 2022 οι Έλληνες έπαιξαν 12,8 δισεκατομμύρια ευρώ σε τυχερά παιχνίδια. Στα πρακτορεία του ΟΠΑΠ, στον ιππόδρομο, στα καζίνο και στα online στοιχηματζίδικα. Όλα μαζί. 

Σας αφήνω μερικές στιγμές για να χωνέψετε το νούμερο. Είναι σχεδόν όσα πληρώνει το ελληνικό κράτος για μισθούς δημοσίων υπαλλήλων –σε ολόκληρο το χρόνο.

Βεβαίως, αυτό το ιλιγγιώδες νούμερο δεν δίνει ολόκληρη την εικόνα καθότι οι εταιρείες δίνουν επιστρέφουν μέρος αυτού του ποσού στους παίκτες ως κέρδη. Το πρώτο εξάμηνο του 2022 αυτό που έμεινε αν αφαιρέσει κανείς τα κέρδη των παικτών, ήταν σχεδόν €1,1 δισ. Αυτό ήταν το ποσό που έδωσαν οι Έλληνες από την τσέπη τους, από τις οικονομίες τους, για να παίξουν τυχερά παιχνίδια.  

Φέτος υπολογίζεται ότι το τελικό ποσό μέχρι το τέλος του χρόνου μπορεί να ξεπεράσει τα €2,5 δισ, καθότι έρχεται και Μουντιάλ. Είναι σχεδόν διπλάσιο από τα χρήματα που δίνουν οι Έλληνες κάθε χρόνο για τα φροντιστήρια των παιδιών τους.

Είναι πολλά; 

Είναι υπερβολικά; 

Είναι σημάδι ενθαρρυντικό το ότι ο πληθυσμός δαπανά περισσότερα χρήματα για τυχερά παιχνίδια από όσα δαπανά το κράτος για φάρμακα; 

 Είναι σημάδι υγείας για την κοινωνία, το ότι οι Έλληνες δαπανούν στο τζόγο περισσότερα από όσα η χώρα δαπανά για R&D; Περίπου όσο μας κόστισαν τα 18 Rafale;

Για πολλούς, αυτά τα νούμερα αποτυπώνουν μια κοινωνική πληγή για την οποία μάλλον δεν συζητάμε αρκετά. Σύμφωνα με έρευνα από το Ηνωμένο Βασίλειο, το 86% των κερδών των στοιχηματικών εταιρειών προέρχεται από το 5% των παικτών -των εθισμένων, που βλέπουν τις ζωές τους να καταστρέφονται. Γιατί για κάποιους παίκτες, τα τυχερά παιχνίδια και ο τζόγος δεν είναι διασκέδαση. Είναι αρρώστια.  

Αν κάποιος βλέπει μόνο τις γεμάτες χαρούμενα πρόσωπα διαφημίσεις των εταιρειών στοιχημάτων στην τηλεόραση ή σκηνές από ταινίες που διαδραματίζονται στο Λας Βέγκας, μπορεί να νομίσει ότι ο τζόγος είναι κάτι το διασκεδαστικό και ακίνδυνο. Ένας τρόπος για να κάνεις την παρακολούθηση αθλητικών αγώνων λίγο πιο ενδιαφέρουσα, ας πούμε. Και για κάποιους, πράγματι, το πράγμα φτάνει μέχρι εκεί. Πολλοί απολαμβάνουν και το αλκοόλ με ελεγχόμενο τρόπο και σε περιορισμένες ποσότητες, άλλωστε. Αλλά υπάρχουν και οι άλλοι. Στο Ηνωμένο Βασίλειο υπολογίζεται ότι πάνω από 1 εκατομμύριο άνθρωποι είναι εθισμένοι στα τυχερά παιχνίδια. Ανάμεσά τους εκτιμάται ότι υπάρχουν και 55.000 παιδιά. Κάθε μέρα, ένας πολίτης εκείνης της χώρας αυτοκτονεί εξαιτίας του τζόγου.  

Ο εθισμός στα τυχερά παιχνίδια καταγράφεται ως ψυχική διαταραχή στο Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών, και ως φαινόμενο έχει πολλά κοινά χαρακτηριστικά με τον εθισμό σε ουσίες. Ωστόσο, στη δημόσια σφαίρα γνωρίζει λιγότερους περιορισμούς από ό,τι, ας πούμε, το αλκοόλ ή ο καπνός. Στο δημόσιο διάλογο έχει εντελώς διαφορετική θέση, ως φαινόμενο.

Όταν ξεκίνησε η μεγάλη ανάπλαση του Ελληνικού, η πρώτη επένδυση που παρουσιάστηκε και συζητήθηκε ως εμβληματική, ήταν το καζίνο. Η μεγαλύτερη ανάπλαση στην ιστορία της χώρας, μια τεράστια επενδυτική ευκαιρία, ταυτίστηκε στην αρχή με μια επένδυση σε ένα νέο καζίνο. Όπως έγραφα και τότε ήταν ένα εξαιρετικά προβληματικό μήνυμα από κάθε άποψη. Ευτυχώς έκτοτε η έμφαση μετατοπίστηκε στα πραγματικά αναπτυξιακά κομμάτια της επένδυσης -το real estate, τον τουρισμό-, όπου καλύπτονται πραγματικές ανάγκες και επενδύονται κεφάλαια που φέρνουν πίσω πραγματική αξία στην οικονομία και την κοινωνία. Αλλά το αρχικό εκείνο μήνυμα υποδείκνυε ότι ακόμα πολλοί νομίζουν ότι ο τζόγος είναι αναπτυξιακή ευκαιρία, χωρίς να υπολογίζεται το τεράστιο κοινωνικό κόστος.

Ειδικά στην περίπτωση των καζίνο, δε, το όποιο αναπτυξιακό όφελος είναι πολύ μικρότερο από όσο οι περισσότεροι ακόμα νομίζουν.  

Οι θέσεις εργασίας είναι μια γνώριμη δικαιολογία -αυτές οι επιχειρήσεις έχουν εργαζόμενους, πράγματι- αλλά στην εποχή μας, σε μια χώρα στην οποία ο τουρισμός καλπάζει και όπου οι άλλες, πιο κοινωνικά ωφέλιμες επιχειρήσεις του κλάδου των υπηρεσιών ψάχνουν έμπειρους εργαζόμενους (σαν αυτούς που εργάζονται στα καζίνο) με το τουφέκι, δεν είναι πια πολύ πειστική.  

Τα φορολογικά έσοδα είναι επίσης μια συνήθης δικαιολογία. Αλλά την τελευταία δεκαετία τα έσοδα των καζίνο μειώνονται διαρκώς. Το 2022, από το €1,1 δισ των εσόδων του τζόγου που αναφέρθηκε παραπάνω, στα καζίνο αναλογούν όλα κι όλα €72 εκατομμύρια. Παρ’ όλα αυτά, δίνονται νέα οικονομικά κίνητρα στα υπάρχοντα καζίνο (πολλά εκ των οποίων δεν είναι πια οικονομικά βιώσιμα) και ετοιμάζονται να ανοίξουν κι άλλα. Ένα, της Πάρνηθας, ετοιμάζεται να μετακομίσει μέσα στον αστικό ιστό, στο Μαρούσι, δίπλα στο ΟΑΚΑ και τα μεγάλα εμπορικά κέντρα.

Είναι αλήθεια ότι στον κλάδο των τυχερών παιχνιδιών από πολλές απόψεις τα πράγματα είναι καλύτερα από το παρελθόν. Η αγορά δεν είναι πια μια αρρύθμιστη ζούγκλα. Οι ιδιωτικές εταιρείες που λειτουργούν στη χώρα μας, online και offline, είναι αδειοδοτημένες, το τοξικό φαινόμενο του παράνομου τζόγου έχει μειωθεί πολύ, και το κράτος εισπράττει φορολογικά έσοδα από όλα αυτά τα κέρδη. Αλλά ...

 

ΑΝΘΡΩΠΟΣ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Το τέλος των ιδεών;

ΠΡΟΣΕΞΤΕ ΤΟ...

Του ΘΟΔΩΡΗ ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Πριν από μερικές εβδομάδες  είχα γράψει για ένα βιβλίο που κατέγραφε μια ανησυχητική τάση: την σταδιακή επιβράδυνση της τεχνολογικής και επιστημονικής προόδου σε διάφορα πεδία. Το βιβλίο “Human Frontiers” του βρετανού Μάρτιν Μπάσκαρ τεκμηριώνει αυτή την επιβράδυνση με πάρα πολλά και πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία, αλλά σε κάποιο σημείο ο συγγραφέας πηγαίνει τη σκέψη του ακόμα παραπέρα: λέει ότι αυτή η επιβράδυνση δεν εμφανίζεται μόνο στους τομείς της τεχνολογίας και της επιστήμης, αλλά και ευρύτερα, και στους τομείς των ιδεών και της τέχνης. Λιγότερες σημαντικές και καινοτόμες ιδέες παράγονται σήμερα στους τομείς της φιλοσοφίας, της οικονομίας ή της πολιτικής από ό,τι παλαιότερα, λέει, ενώ η τέχνη παράγει ολοένα και περισσότερες αντιγραφές παλαιότερων μοντέλων και ρευμάτων και λιγότερα ολότελα φρέσκα πράγματα. Είναι μια άποψη πιο αμφιλεγόμενη και λιγότερο καλά τεκμηριωμένη από την επιβράδυνση της τεχνολογίας, αλλά έχει ένα ενδιαφέρον και ενδέχεται να μην είναι εντελώς άστοχη.

Μέχρι την περασμένη εβδομάδα στο νούμερο ένα του παγκόσμιου Τοπ-200 του Billboard ήταν το τραγούδι “Running up that Hill” της Κέιτ Μπους, το οποίο πρωτοκυκλοφόρησε το 1985 και το οποίο ξαναήρθε στην επικαιρότητα επειδή ακούγεται σε μια κρίσιμη σκηνή της 4ης σεζόν της σειράς Stranger Things του Netflix. Τις προάλλες έγιναν trending topic στο ελληνικό Twitter οι Rotting Christ, ένα ελληνικό χέβι μέταλ συγκρότημα που ιδρύθηκε το 1987, επειδή έπαιξε σε μια πολύ πετυχημένη συναυλία στην Αθήνα μαζί με τους Manowar (ένα αμερικανικό χέβι μέταλ συγκρότημα που ιδρύθηκε το 1980). Τέτοιες αναβιώσεις παλαιότερων ακουσμάτων δεν είναι σπάνιο φαινόμενο -εγώ, που πήγαινα στο δημοτικό σχολείο τη δεκαετία του 1980, θυμάμαι τουλάχιστον τρεις νοσταλγικές αναβιώσεις της μουσικής και της αισθητικής των “80s” μέχρι σήμερα. Αλλά από ό,τι φαίνεται αυτές οι αναβιώσεις, πέρα από το ρομαντικό του πράγματος, υπογραμμίζουν και μια αντικειμενική αλήθεια: ο κόσμος ακούει ολοένα και περισσότερο “παλιά” μουσική.  

Σύμφωνα με μια έρευνα, πλέον μόνο το 30% της αγοράς μουσικής στις ΗΠΑ αντιστοιχεί σε “νέα” μουσική (δηλαδή τραγούδια και δίσκους που πρωτοκυκλοφόρησαν τους τελευταίους 18 μήνες). Το υπόλοιπο 70% είναι παλαιότερη μουσική και -το σημαντικότερο- αυτό είναι ένα ποσοστό που ολοένα αυξάνεται.  

Σήμερα γράφεται περισσότερη μουσική από ποτέ στην παγκόσμια ιστορία (πάνω από 40.000 καινούργια τραγούδια προστίθενται στο Spotify κάθε μέρα), από περισσότερους μουσικούς από ποτέ, καθώς η διαδικασία της παραγωγής νέας μουσικής έχει εκδημοκρατιστεί (οποιοσδήποτε μπορεί να φτιάξει μουσική και να τη μοιραστεί με τον κόσμο από το δωμάτιό του) και ο κόσμος έχει περισσότερες ευκαιρίες και προσλαμβάνουσες για να βρίσκει καινούργια ακούσματα. Παρ’ όλα αυτά, ολοένα και περισσότεροι ακούνε περισσότερη παλιά μουσική, ενώ σύμφωνα με πολλούς, η συντριπτική πλειοψηφία της μουσικής σήμερα είναι απλές παραλλαγές προηγούμενων ειδών και όχι εντελώς νέα ακούσματα. Το πρώτο από αυτά είναι αδιαμφισβήτητο, αλλά το δεύτερο ομολογουμένως χωράει συζήτηση και πολλοί εύλογα θα διαφωνήσουν. Αλλά ο Μπάσκαρ χρησιμοποιεί αυτή την ενδιαφέρουσα σκέψη για το τεκμηριώσει:

Η μουσική του 1980, λέει θα ήταν αδιανόητη το 1960. Σκεφτείτε το αυτό. Αν ένας μουσικόφιλος της δεκαετίας του ’60 άκουγε ξαφνικά Πρινς ή Μαντόνα δεν θα καταλάβαινε τι συμβαίνει, οι ήχοι αυτοί θα ήταν εντελώς καινούργιοι. Το ίδιο συμβαίνει και με  τις άλλες 20ετίες του προηγούμενου αιώνα: η μουσική του 1960 ήταν αδιανόητη το 1940. Αν ένας μουσικόφιλος της δεκαετίας του ’80 άκουγε ξαφνικά Έμινεμ ή Μπιγιόνσε, επίσης δεν θα αναγνώριζε πολλά πράγματα. Αλλά κάποιος θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι η μουσική που παράγεται τις τελευταίες δεκαετίες δεν αλλάζει δραματικά -η μουσική του 2020 είναι πολύ παρόμοια με τη μουσική του 2000.

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει και στον κινηματογράφο: Από το 1980 μέχρι το 2000 οι 305 από τα 400 ταινίες με τις περισσότερες εισπράξεις ήταν πρωτότυπες ιστορίες (όχι συνέχειες προηγούμενων ταινιών κλπ). Από το 2000 μέχρι το 2020, μόνο τα 189 ήταν πρωτότυπες ιστορίες.  

Σε άλλες μορφές τέχνης η κατάσταση είναι ομολογουμένως διαφορετική (ο Μπάσκαρ δεν επεκτείνεται στο θέατρο, στις παραστατικές τέχνες ή σε άλλες μορφές τέχνης που ακμάζουν κλπ) αλλά από αυτά φαίνεται ότι ζούμε σε μια εποχή στην οποία μέρος της καλλιτεχνικής δημιουργίας είναι ολοένα και περισσότερο αντιγραφή ή διασκευή προηγούμενων δημιουργιών, ιδεών και τάσεων και, παρ’ όλο που περισσότεροι καλλιτέχνες δραστηριοποιούνται σήμερα από οποτεδήποτε άλλοτε, παράγονται λιγότερες εντελώς νέες τάσεις και φόρμες από άλλοτε.

Στον τομέα των ιδεών το φαινόμενο είναι παρόμοιο. “Σήμερα ζουν πολύ περισσότεροι φιλόσοφοι από ό,τι παλιά”, γράφει ο Μπάσκαρ, “μπορούμε όμως με ασφάλεια να πούμε ότι κανείς τους δεν πρόκειται να επηρεάσει την ανθρώπινη σκέψη όσο ο Πλάτων”. 

Στον τομέα της οικονομίας, λειτουργούμε ακόμα ακολουθώντας ιδέες και μοντέλα που διατυπώθηκαν το 19ο ή στις αρχές του 20ου αιώνα -και μάλιστα σε μια εποχή που οι προκλήσεις είναι τόσο μεγάλες και τα προβλήματα τόσο επείγοντα και κρίσιμα που η ανάγκη για νέες “μεγάλες” ιδέες είναι τεράστια. 

Αλλά και στην πολιτική βλέπουμε την ανακύκλωση ιδεολογιών που γεννήθηκαν σε προηγούμενους αιώνες και σε εντελώς διαφορετικές συνθήκες -τις παρακολουθούμε να κυριαρχούν σαν ζόμπι στα πολιτικά συστήματα και τον πολιτικό διάλογο, κραυγαλέα παρωχημένες, αλλά χωρίς κάτι νέο, πειστικά έτοιμο να τις αντικαταστήσει.

Το πρόβλημα, λέει ο Μπάσκαρ, δεν έχει να κάνει τόσο με την ποσότητα ή την ποιότητα των ανθρώπων, αλλά...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ - ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΚΤΥΩΣΗ: To Twitter, η ελευθερία του λόγου και άλλα παραμύθια

Tου ΘΟΔΩΡΗ ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Την ώρα που γράφονται αυτές οι γραμμές, η συμφωνία της εξαγοράς του Twitter από τον δισεκατομμυριούχο επιχειρηματία Ήλον Μασκ δεν έχει κλείσει. Παρ’ όλα αυτά, τις τελευταίες ημέρες το ίντερνετ (και οι χρήστες του Twitter) θεωρούν την εξαγορά ως δεδομένη, και μια μεγάλη συζήτηση έχει αρχίσει για την ισχύ που έχουν αποκτήσει μια χούφτα δισεκατομμυριούχοι, για την επιρροή ιδιωτικών εταιρειών στο πώς διεξάγεται ο δημόσιος διάλογος στη Δύση και για την ξεχειλωμένη, χιλιοβασανισμένη έννοια της “ελευθερίας του λόγου”. Εδώ θα σας γράψω μερικές σκέψεις που μπορεί να σας φανούν χρήσιμες στο πλαίσιο αυτής της συζήτησης.

1) Πρώτα απ’ όλα: Γιατί τόση φασαρία για την εξαγορά μιας εταιρείας τεχνολογίας; 

Επειδή το Twitter, μολονότι πολύ μικρότερο σε μέγεθος και σε αριθμό μελών από άλλα ηλεκτρονικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης όπως το Facebook, το Instagram ή το TikTok, έχει δυσανάλογα μεγάλη επιρροή στο δημόσιο διάλογο σε πολλές χώρες του κόσμου, και μάλιστα κυρίως στο επίπεδο της πολιτικής και της δημοσιογραφικής ελίτ. Ως τέτοιο είναι ένα εξαιρετικά σημαντικό και επιδραστικό εργαλείο για το πολιτικό σύστημα πολλών κοινωνιών (και της δικής μας), μολονότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν το χρησιμοποιούν καθόλου.

2) Το Twitter, όμως, εκτός από πλατφόρμα, είναι και εταιρεία. Μέχρι πρόσφατα την εταιρεία τη διοικούσε ένας εκ των συνιδρυτών της, ο οποίος διέθετε το 2,2% των μετοχών της. Τον επόπτευε ένα διοικητικό συμβούλιο, το οποίο λογοδοτούσε στους μετόχους της εισηγμένης στο χρηματιστήριο εταιρείας. 

Αυτή η διοικητική δομή δεν τα πήγαινε καθόλου καλά. Πρώτα απ’ όλα, η πλατφόρμα έχει μετατραπεί εδώ και πολύ καιρό σε έναν τοξικό βόθρο γεμάτο με “bots” (ψεύτικους λογαριασμούς που ελέγχονται μαζικά για να προβάλλουν και να αναπαράγουν συγκεκριμένες απόψεις), ακραία και ανεξέλεγκτη παραπληροφόρηση και προπαγάνδα και αδικαιολόγητα συχνά περιστατικά κακοποιητικού λόγου, απειλών και στοχοποίησης προσώπων ή κοινωνικών ομάδων. Η διοίκηση της εταιρείας πάσχιζε να περιορίσει αυτά τα φαινόμενα παρεμβαίνοντας με τρόπους που άλλοτε έμοιαζαν αυθαίρετοι και σχεδόν πάντα ήταν ανεπαρκείς και αναποτελεσματικοί, δημιουργώντας εύλογα ερωτήματα για το αν μια παραδοσιακή ιδιωτική εταιρεία είναι ο κατάλληλος φορέας διαχείρισης ενός τέτοιου δημόσιου φόρουμ. Αλλά και ως εταιρεία το Twitter δεν τα πήγαινε και τόσο καλά: έχει εμφανίσει κερδοφορία μόνο σε δύο από τα τελευταία εννέα χρόνια, η ανάπτυξη του αριθμού των χρηστών του είναι αναιμική, διαχρονικά δυσκολεύεται να αναπτύξει καινούργια προϊόντα και υπηρεσίες, ενώ ο τζίρος του είναι 25 φορές μικρότερος του Facebook (ή, πιο σωστά, της “Meta”) και 50 φορές μικρότερος του Google (ή, πιο σωστά, της “Alphabet”). Τώρα, αν τελικά η συμφωνία με τον Ήλον Μασκ ολοκληρωθεί όπως έχει ανακοινωθεί, το Twitter θα πάψει να είναι εταιρεία εισηγμένη στο χρηματιστήριο και θα πάψει να διοικείται από δεκάδες που λογοδοτούν σε χιλιάδες. Αυτή η κρίσιμη, δυσανάλογα επιδραστική πλατφόρμα διαλόγου και επικοινωνίας, θα ελέγχεται ολοκληρωτικά από έναν. Τις τελευταίες ημέρες ειδικοί και μη αναρωτιούνται τι θα κάνει αυτός ο ένας.

3) Ένα πράγμα που λίγο συζητιέται αλλά αξίζει να αναφερθεί, είναι ότι αν ολοκληρωθεί η εξαγορά αυτή με τον τρόπο που έχει ανακοινωθεί, ο Μασκ θα φορτώσει την εταιρεία με πολύ νέο, δυσβάσταχτο χρέος. Συγκεκριμένα, από τα $44 δισ. που θα του στοιχίσει η εξαγορά, τα $13 δισ. είναι ένα δάνειο το οποίο θα προστεθεί στο υπάρχον χρέος της εταιρείας, το οποίο είναι μόνο $5 δισ. Πέρυσι το Twitter πλήρωσε $51 εκατομμύρια για να εξυπηρετήσει τις δανειακές του υποχρεώσεις. Αν ολοκληρωθεί η συμφωνία, στο εξής θα χρειάζεται να πληρώνει πάνω από $800 εκατομμύρια το χρόνο -μια εταιρεία, θυμίζω, που έχει περίπου $5 δισ. τζίρο το χρόνο, και πασχίζει να κλείνει τις χρονιές με κερδοφορία. Αλλά τέλος πάντων, το αν έχει νόημα μια εταιρεία που στηρίζεται κατά 90% σε διαφημίσεις να φορτώνεται ένα ιλιγγιώδες κυμαινόμενο δάνειο σε μια εποχή αύξησης των επιτοκίων είναι ένα θέμα που αφορά μόνο τους μετόχους της, δηλαδή ωσονούπω τον ίδιο το Μασκ. Το τι θα γίνει με το άλλο θέμα, όμως, με το πώς ο Μασκ θα διαχειριστεί τα μεγάλα προβλήματα της πλατφόρμας, το αν θα καταφέρει να λύσει όσα δεν έλυσε η διοίκηση μιας παραδοσιακής εισηγμένης εταιρείας, ή αν θα τα κάνει ακόμα χειρότερα, είναι κάτι πολύ πιο σημαντικό και ενδιαφέρον.

4) Μεταξύ άλλων, στην τουιτεροδιάρροια των τελευταίων ημερών ο Μασκ έχει υποσχεθεί ότι θα εξαφανίσει τα “bots” από το Twitter, ότι θα εξασφαλίσει ότι όλοι οι χρήστες θα είναι πραγματικοί, μοναδικοί άνθρωποι (χωρίς να έχει εξηγήσει πώς θα ταυτοποιούνται), ότι θα κάνει ανοιχτό και δημόσιο τον κώδικα του αλγόριθμού του Twitter, ότι θα προσθέσει ένα κουμπάκι για την εκ των υστέρων επεξεργασία των τουίτ και ότι θα επαναφέρει στην πλατφόρμα την (ετοιμαστείτε για κενό νοήματος κλισέ) “ελευθερία του λόγου”. Αυτή η ταλαίπωρη η ελευθερία του λόγου. Που την επικαλούνται κυρίως οι άνθρωποι που θέλουν να λένε ό,τι τους κατέβει στο κεφάλι χωρίς απολύτως καμία συνέπεια από κανέναν, ποτέ. Οι οποίοι άνθρωποι συνήθως έχουν κάποια πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά.

Τέλος πάντων, ο Ήλον Μασκ έχει γράψει (στο Twitter) ότι θέλει να τα κάνει όλα αυτά, δημιουργώντας απορίες στους ειδικούς για το αν ξέρει πόσο δύσκολα είναι αυτά τα πράγματα ή τι ακριβώς περιλαμβάνουν. Πέρα από τα τεχνικά του θέματος, έχει ενδιαφέρον να επικεντρώσουμε στο θέμα της “ελευθερίας του λόγου” για λίγο, επειδή μερικές φορές το ξεχείλωμα των εννοιών γίνεται εξωφρενικό.

5) Ο Ήλον Μασκ είναι ο άνθρωπος που, μεταξύ άλλων, μεσολάβησε προσωπικά για να ακυρωθεί η παραγγελία ενός Tesla Model Y από έναν μπλόγκερ που είχε τολμήσει να κριτικάρει την εταιρεία του. Σε άλλη περίπτωση, ο Μασκ είχε επιτεθεί με ειρωνίες και ανοίκειους χαρακτηρισμούς στην Γερουσιαστή Ελίζαμπεθ Γουόρεν, όταν αυτή έγραψε ότι κάποια στιγμή, όπως όλοι οι δισεκατομμυριούχοι, και ο Μασκ θα πρέπει να αρχίσει να πληρώνει φόρους. Μόλις τις προάλλες, όταν διέρρευσε φήμη ότι ο Μπιλ Γκέιτς έχει “σορτάρει” τις μετοχές της Tesla (ότι δηλαδή έχει ποντάρει στο ότι θα πέσουν στο μέλλον), ο Μασκ, ο οποίος αξίζει να θυμίσουμε ότι είναι 50 χρονών και πατέρας επτά παιδιών, τουίταρε μια καθόλου κολακευτική φωτογραφία του Γκέιτς, με το σχόλιο “αν θέλετε να σας φύγει η στύση γρήγορα”. Χρησιμοποιώντας διαφορετικές λέξεις. Γενικά, για να το θέσω κομψά, η δημόσια παρουσία του δεν δείχνει έναν άνθρωπο που ανέχεται ή αποδέχεται και πολύ την “ελευθερία του λόγου” -όσων την ασκούν εναντίον του.

6) Και υπάρχουν και πολύ πιο σκοτεινές εκφάνσεις αυτής της υποκρισίας. Γιατί ανάμεσα στα 86 εκατομμύρια των ακολούθων του, υπάρχουν και...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Ποιος θα φτιάξει το μέλλον;

Του ΘΟΔΩΡΗ ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Ποιος θα φτιάξει τον κόσμο;  

Από πού θα προέλθουν οι λύσεις στα τεράστια προβλήματα που αντιμετωπίζει η ανθρωπότητα;  

Οι κρίσιμες, δύσκολες τεχνολογικές λύσεις που μας λείπουν για να σταματήσουμε την κλιματική καταστροφή από πού θα έρθουν;  

Τις αναπόφευκτες φυσικές καταστροφές ποιος θα τις αντιμετωπίσει; 

Την επόμενη πανδημία;

Καθώς οι ζωές μας γίνονται πιο συνδεδεμένες και περίπλοκες, τα προβλήματα του είδους μας γίνονται μεγαλύτερα και πιο περίπλοκα και, ως εκ τούτου, χρειαζόμαστε νέες, μεγάλες και πολύ αποτελεσματικές δομές για να τα λύσουμε. Και οι μόνες δομές που υπάρχουν σήμερα στον κόσμο, είναι αυτές που ήδη λύνουν όλα τα μεγάλα προβλήματα που έχει αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα ως τώρα. Όχι οι επιχειρήσεις. Ούτε ευφυείς επιστήμονες ή σπουδαία πανεπιστήμια. Τα κράτη.

Ο συγγραφέας Στίβεν Τζόνσον στο βιβλίο του “Extra Life: A Short History of Living Longer” καταγράφει όλες τις μεγάλες καινοτόμες λύσεις που έχουν αλλάξει τη ζωή στον κόσμο, κατατάσσοντάς τες ανάλογα με το πόσες ζωές έσωσαν. Στη μία κατηγορία έχει, ας πούμε, καινοτομίες που έσωσαν εκατομμύρια ανθρώπους, όπως το κοκτέιλ φαρμάκων που αντιμετωπίζει τον HIV. Κάποιες άλλες έχουν σώσει εκατοντάδες εκατομμύρια ζωές, όπως η παστερίωση και τα αντιβιωτικά. Κι υπάρχουν και τρεις καινοτομίες -ναι, τρεις είναι όλες όλες- που έχουν σώσει δισεκατομμύρια ζωές: τα τεχνητά λιπάσματα, τα εμβόλια και οι υδραυλικές εγκαταστάσεις στα κτίρια. 

 Στην ανάλυσή του, ο Τζόνσον τονίζει ότι οι καινοτομίες αυτές που πραγματικά άλλαξαν τη ζωή των ανθρώπινων όντων προς το απείρως καλύτερο δεν προήλθαν από μεμονωμένες ιδιοφυίες που δούλευαν μοναχικές σε κάποιο εργαστήριο, ούτε από τις προσπάθειες μικρών ή μεγάλων επιχειρήσεων. Αντίθετα, οι περισσότερες προέρχονταν από πολυετείς ερευνητικές προσπάθειες χιλιάδων ανθρώπων που δούλευαν σχεδόν αποκλειστικά σε κρατικά χρηματοδοτημένους οργανισμούς πάνω σε μεμονωμένες πτυχές απλών ιδεών, βελτιώσεις προϋπάρχοντων προσπαθειών ή ακόμα και από βελτιώσεις σε γραφειοκρατικές διαδικασίες ή μεθοδολογίες (κανόνες για τις δοκιμές των φαρμάκων, συστηματική συλλογή δεδομένων κλπ). Σε κάθε περίπτωση, ο κρίσιμος (και σε κάποιες περιπτώσεις, ο μόνος) φορέας για την υλοποίηση αυτών των λύσεων ήταν το κράτος.

Η Ιταλίδα οικονομολόγος Μαριάνα Ματσουκάτο έχει στήσει ολόκληρη καριέρα στην ιδέα ότι η ισχυρότερη κινητήρια δύναμη των οικονομιών είναι τα κράτη. Και, μάλιστα, κατά τη γνώμη της ο ρόλος των κρατών δεν είναι απλά να θέτουν τους κανόνες ή να διορθώνουν τις στρεβλώσεις εκ των υστέρων, αλλά, όπως γράφει στο τελευταίο της βιβλίο “Mission Economy”, “να οδηγούν την κατεύθυνση της αγοράς, να λειτουργούν ως ‘επενδυτές πρώτης ευκαιρίας’ και να αναλαμβάνουν ρίσκα”.

Υπάρχουν πολλά διάσημα παραδείγματα στα οποία ριζικές κρατικές παρεμβάσεις έσπρωξαν την τεχνολογία προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση και πυροδότησαν την καινοτομία και την ανάπτυξη. Οπωσδήποτε ξέρετε ότι το πανάκριβο πρόγραμμα Apollo που πήγε τους αστροναύτες στο φεγγάρι, το οποίο χρηματοδοτήθηκε εξολοκλήρου από τους φόρους των αμερικανών πολιτών, πέραν όλων των άλλων οδήγησε σε μια έκρηξη τεχνολογικών καινοτομιών που μέχρι σήμερα επηρεάζουν τις ζωές μας, από τις κάμερες των κινητών τηλεφώνων και την αξονική τομογραφία μέχρι τα ασύρματα ακουστικά και τα τεχνητά μέλη. Ή πιθανότατα έχετε ακούσει για τη συνεισφορά της διαβόητης DARPA, της υπηρεσίας του αμερικανικού Υπουργείου Άμυνας που, μεταξύ άλλων, μας έχει δώσει το ίντερνετ και το GPS.

Ωστόσο, στην εποχή μας ο κομβικός ρόλος των κρατών στην ανάπτυξη καινοτομίας και λύσεων δεν είναι ευρύτερα γνωστός. Ίσα ίσα, υπάρχει η πολύ διαδεδομένη πεποίθηση ότι οι ιδιωτικές επιχειρήσεις είναι που καινοτομούν και δημιουργούν νέες ιδέες και λύσεις, ενώ τα κράτη στην καλύτερη περίπτωση απλά δεν βάζουν εμπόδια και παγίδες στους καπάτσους entrepreneurs και τους ιδιοφυείς ερευνητές. Η πραγματικότητα, όμως, δεν είναι καθόλου έτσι.

Σήμερα όλοι αποθεώνουν τη Pfizer και τη Moderna που μας έδωσαν τα εμβόλια κατά της Covid, αλλά οι περισσότεροι παραγνωρίζουν δύο πολύ σημαντικά πράγματα: 

Πρώτον ότι η τεχνολογία και η έρευνα που οδήγησε στα εμβολία βγήκε σχεδόν αποκλειστικά από κρατικά ερευνητικά κέντρα τις τελευταίες δεκαετίες 

Δεύτερον ότι τα κράτη επιδότησαν αυτές τις ιδιωτικές εταιρείες με ωκεανούς χρημάτων για να τα βγάλουν. Η Γερμανική κυβέρνηση έδωσε επιδότηση εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ στη BioNTech (που έφτιαξε το εμβόλιο της Pfizer), ενώ η αμερικανική κυβέρνηση επιδότησε με $2,5 δισ τη Moderna. Το εμβόλιο “της AstraZeneca”, δε, είναι στην πραγματικότητα το εμβόλιο του πανεπιστημίου της Οξφόρδης, η ανάπτυξη του οποίου χρηματοδοτήθηκε σχεδόν αποκλειστικά από κρατικά ή φιλανθρωπικά κεφάλαια. Η AstraZeneca πήρε επιπλέον επιδοτήσεις και προκαταβολές δισεκατομμυρίων από τα κράτη για να το παρασκευάσει.

Και υπάρχουν και άλλα παραδείγματα.  

Όλοι αποθεώνουν την επιχειρηματική καπατσοσύνη του Ήλον Μασκ για τα καταπληκτικά αυτοκίνητα και τα διαστημόπλοια που φτιάχνουν οι εταιρείες του, αλλά όταν η Tesla αντιμετώπιζε σοβαρά προβλήματα ρευστότητας και η γραμμή παραγωγής της δε λειτουργούσε, ένα χαμηλότοκο δάνειο μισού δις από την αμερικανική κυβέρνηση ήταν που την έσωσε από τη χρεωκοπία. Παρεμπιπτόντως, οι εταιρείες του Μασκ έχουν πάρει συνολικά χαμηλότοκα δάνεια και επιδοτήσεις από το κράτος ύψους σχεδόν 5 δισ. -ο δε κυριότερος πελάτης της SpaceX είναι το αμερικανικό κράτος.

Όπως όλα τα πράγματα, αυτή η συζήτηση βουλιάζει συχνά σε ιδεοληπτικά μονοπάτια με ψυχροπολεμικό λεξιλόγιο. 

Η Ματσουκάτο στο βιβλίο της υποστηρίζει ότι αυτό είναι ανώφελο. Ο καπιταλισμός νίκησε, η ελευθερία των αγορών είναι μια δεδομένη κατάκτηση και η επιχειρηματικότητα είναι κρίσιμη κινητήρια δύναμη κάθε οικονομίας. Τίποτε δεν μπορεί να μειώσει την συνεισφορά των επιχειρήσεων που μετατρέπουν τη γνώση και την πρωτογενή έρευνα σε προϊόντα και υπηρεσίες που χρειάζεται ο κόσμος. Είναι απαραίτητο να θυμόμαστε, όμως, ότι...

 

ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Στάσιμοι, στο κέντρο του κόσμου…

Του ΘΟΔΩΡΗ ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Τι είναι αυτή η χώρα; 

Αυτή είναι μια ερώτηση που άμεσα ή έμμεσα σίγουρα πέρασε απ΄ το μυαλό των περισσότερων τις τελευταίες ημέρες. Όπως στα γενέθλια του η καθεμιά και ο καθένας σκέφτονται λίγο το “ποια είμαι και πού πάω”, έτσι και με την αφορμή 200 χρόνων κάποιοι ανάμεσά μας αφιερώσαμε λίγα λεπτά σ’ αυτού του τύπου την ενδοσκόπηση. Απαντήσεις σε τέτοια ερωτήματα σπάνια βρίσκονται, βεβαίως, αλλά αξίζει τον κόπο μερικές φορές να τα συζητάμε. 

Το 2017 η διαΝΕΟσις σε συνεργασία με το ΕΚΚΕ επιμελήθηκε τη συμμετοχή της Ελλάδας στη World Values Survey (WVS στο εξής) για πρώτη φορά. Η WVS είναι μια μεγάλη κοινωνική έρευνα που διεξάγεται κάθε πέντε χρόνια σε δεκάδες χώρες του κόσμου, με σκοπό να μετράει και να καταγράφει τις βασικές κοινωνικές αξίες και το πώς με την πάροδο του χρόνου αυτές εξελίσσονται. Είναι μια πολύ ενδιαφέρουσα μελέτη, με εξαιρετικά πλούσια ευρήματα τα οποία στη συνέχεια ερευνητές από όλο τον κόσμο μελετάνε και αναλύουν για χρόνια. Είναι επίσης μια καλή ευκαιρία να καθίσει κάποιος να συγκρίνει τις απαντήσεις των ξένων με των δικών μας σε ερωτήσεις όπως “ποιον δεν θα θέλατε για γείτονα” και “είναι το προγαμιαίο σεξ αποδεκτό ή όχι”, και να εντοπίσει σε τι μοιάζουμε και σε τι διαφέρουμε από τους άλλους.

Πέραν της ανεκδοτολογικής επιφανειακής εξέτασης, υπάρχουν και πιο βαθιές και χρήσιμες αναλύσεις, μια από τις οποίες θα κοιτάξουμε σήμερα, καθότι βοηθά και στην συζήτηση για την ερώτηση της πρώτης παραγράφου. Οι δημιουργοί του WVS Ρόναλντ Ίνγκελχαρτ και Κρίστιαν Γουέλτσελ κάνουν εδώ και δεκαετίες μια ανάλυση στα δεδομένα της έρευνας αυτής, αλλά και άλλων κοινωνικών ερευνών όπως η European Values Survey (EVS), και με βάση αυτήν τοποθετούν τις διάφορες χώρες που συμμετέχουν σε έναν αξιακό “χάρτη”.  

Έχει αξία να σας πω δυο λόγια για το πώς το κάνουν:

Πήραν δέκα ερωτήσεις κατά τη γνώμη τους ενδεικτικές, όπως το πόσο σημαντική θεωρούν τη θρησκεία τους οι ερωτηθέντες, τις απόψεις τους για την εξουσία, το αν είναι ευτυχισμένοι, ή τις στάσεις τους απέναντι στην ομοφυλοφιλία. Με βάση αυτές τις απαντήσεις, “βαθμολογούν” την κάθε χώρα και την κατατάσσουν σε δυο άξονες. Ο ένας άξονας ορίζεται από την αντίθεση των παραδοσιακών με τις κοσμικές αξίες, ενώ ο άλλος από την αντίθεση των αναγκών επιβίωσης και των επιθυμιών της ελευθερίας και της αυτοδιάθεσης.

Στο χάρτη οι χώρες οι πολίτες των οποίων φαίνεται να υιοθετούν περισσότερο παραδοσιακές αξίες (θρησκεία, έμφαση στην οικογένεια, σεβασμό στην εξουσία) τοποθετούνται χαμηλότερα στον κάθετο άξονα. 

Χώρες οι πολίτες των οποίων έχουν πιο κοσμικές, “προοδευτικές” στάσεις (έμφαση στην τεχνολογία, την ανάπτυξη, την αποδοχή νέων μοντέλων διαβίωσης) τοποθετούνται πιο ψηλά.  

Αντίστοιχα, χώρες οι πολίτες των οποίων δίνουν έμφαση στην επιβίωση και την ατομική ασφάλεια (με παράλληλα χαμηλά επίπεδα κοινωνικής εμπιστοσύνης) τοποθετούνται πιο αριστερά στον οριζόντιο άξονα, ενώ χώρες οι πολίτες των οποίων δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στις αξίες της ελευθερίας και της έκφρασης (ανοχή σε ξένους, έμφαση σε προστασία περιβάλλοντος και δημοκρατικές αξίες) τοποθετούνται πιο δεξιά.

Η Ελλάδα δεν είχε ξανασυμμετάσχει σε WVS, αλλά είχε συμμετάσχει στο παρελθόν σε EVS, οπότε οι ερευνητές είχαν το υλικό που χρειάζονταν για να τη βαθμολογήσουν και να την τοποθετήσουν και αυτήν στους χάρτες τους. Η πρώτη φορά που συνέβη αυτό ήταν το 1996, και ο χάρτης που προέκυψε από την ανάλυση τους τότε ήταν ο εξής:

Όπως έδειξαν οι ερευνητές, οι αξίες των διαφόρων λαών τους χώριζαν σε κάποια αρκετά διακριτά γκρουπ. Υπήρχαν χώρες όπου κατά την περίοδο εκείνη επικρατούσαν οι κοσμικές αξίες, αλλά και οι αξίες επιβίωσης (Ρωσία, Βουλγαρία, Ουκρανία και άλλες πρώην κομμουνιστικές χώρες, πάνω αριστερά στο χάρτη), χώρες όπου επικρατούσαν οι αξίες της ελευθερίας αλλά και οι παραδοσιακές αξίες (Πουέρτο Ρίκο, Μεξικό και οι άλλες χώρες της Λατινικής Αμερικής κυρίως, κάτω δεξιά στο χάρτη), χώρες όπου επικρατούσαν οι παραδοσιακές αξίες και οι αξίες επιβίωσης (Ζιμπάμπουε, Μαρόκο, Ιορδανία, άλλες χώρες της Αφρικής και της Ασίας) και, βέβαια χώρες όπου επικρατούσαν οι κοσμικές αξίες και οι αξίες της ελευθερίας (Σουηδία, Νορβηγία, Δανία, άλλες χώρες της Βόρειας Ευρώπης). Και πολλές άλλες χώρες ενδιάμεσα, όπως οι “καθολικές χώρες”, που ήταν λίγο-πολύ στη μέση.

Η χώρα μας την εποχή εκείνη, στα τέλη του προηγούμενου αιώνα, εμφανιζόταν αρκετά πιο “κοσμική” (και άρα πιο ψηλά στον κάθετο άξονα) από χώρες όπως η Ιταλία, η Ισπανία, ή οι ΗΠΑ, και πιο δεξιά στον οριζόντιο άξονα (άρα με μεγαλύτερη έμφαση στην ελευθερία από ό,τι στην επιβίωση) από χώρες όπως η Ν. Κορέα ή η Τσεχία. Η θέση την οποία καταλάμβανε στον παγκόσμιο χάρτη των κοινωνιών ήταν μια θέση παράταιρη με τη γεωγραφική της, πολύ μακριά από τις χώρες της “γειτονιάς” της, σε βαθμό που οι ερευνητές την είχαν κατατάξει με το κίτρινο χρώμα στην “προτεσταντική Ευρώπη”.

Δέκα χρόνια μετά, όμως, τα πράγματα άλλαξαν. Αυτός ήταν ο χάρτης που προέκυψε από τις έρευνες της περιόδου 2010-2014.

Στο χάρτη αυτής της εποχής πολλές χώρες έχουν αλλάξει θέση και πολλά γκρουπ έχουν αναδιαταχθεί. Μία από τις αξιοσημείωτες αλλαγές είναι και η δική μας χώρα, η οποία έχει μετατοπιστεί χαμηλότερα ως προς τον κάθετο άξονα (με μια μετατόπιση από τις κοσμικές αξίες προς τις παραδοσιακές) και αριστερότερα στον οριζόντιο άξονα (μια μετατόπιση από την ανάγκη για ελευθερία προς την ανάγκη για επιβίωση). Η Ελλάδα στις αρχές της προηγούμενης δεκαετίας (και πριν ζήσει πλήρως τις επιπτώσεις της οικονομικής κρίσης) βρισκόταν ακόμη μέσα στην ομάδα των ευρωπαϊκών χωρών, αλλά πλέον απομακρυνόταν από τις βόρειες, προτεσταντικές χώρες και προσέγγιζε περισσότερο την ομάδα των ορθόδοξων, πρώην κομμουνιστικών. Πλέον οι αξιακά πλησιέστερες κοινωνίες με τη δικιά μας φαίνονταν να είναι η Πορτογαλία, η Βόρεια Μακεδονία (τότε ακόμα πΓΔΜ) και η Σλοβακία. 

Γιατί αυτή η συντηρητικοποίηση, ειδικά μετά από μια περίοδο οικονομικής ανάπτυξης, μετά από Ολυμπιακούς Αγώνες, Euro και άλλα γλέντια και χαρές; Είναι ένα θέμα που αξίζει ανάλυση. 

Ακόμα πιο ενδιαφέρον ως ερώτημα, όμως, ήταν το εξής: ήταν αυτή μια τάση μόνιμη ή, έστω, σταθερή μέσα στην ελληνική κοινωνία; Και, επιπλέον, πώς θα την επηρέαζε η δεκαετής οικονομική κατάρρευση που ζήσαμε μετά;

Οι κοινωνιολόγοι, από ό,τι αποδεικνύεται, παίρνουν το χρόνο τους. Χρειάζονται μήνες, χρόνια για να μελετήσουν δεδομένα, να σκεφτούν, να αναλογιστούν, να κατασταλάξουν. Οπότε οι υπόλοιποι περιμέναμε χρόνια για να αναλύσουν όλα αυτά τα δεδομένα από το τελευταίο κύμα του WVS (το οποίο, θυμίζω, εδώ στην Ελλάδα το τρέξαμε το 2017 και λίγους μήνες μετά δημοσιεύσαμε και τα πλήρη δεδομένα) και να φτιάξουν το νέο, τρίτο τέτοιο χάρτη, που καταγράφει την σημερινή αξιακή κατάσταση των λαών, και απαντά και στο ερώτημα μας. Ο χάρτης του 2020 δημοσιεύτηκε πριν από λίγες εβδομάδες, και μοιάζει έτσι:

Οι χώρες έχουν αναδιαταχθεί πάλι. Οι προηγμένες ευρωπαϊκές ξεφεύγουν, απομακρύνονται, σχεδόν αποκολλώνται αξιακά από τον υπόλοιπο κόσμο, μακριά πάνω δεξιά. Άλλες ομάδες χωρών προχωράνε επίσης, η Αφρική και το Ισλάμ ξεκολλάνε λιγάκι από τη γωνία της συντήρησης, η καθολική Ευρώπη ξεκολλάει από το κέντρο, οι αγγλόφωνες ανεβαίνουν στον οριζόντιο άξονα. 

Κι η Ελλάδα; 

Η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα σημείο όχι πολύ μακριά από εκεί που ήταν το 2010, αλλά...

 

ΔΙΕΘΝΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗ - ΔΗΜΟΣΙΑ ΥΓΕΙΑ - ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Το εμβόλιο και η Ε.Ε.

Του Θοδωρή Γεωργακόπουλου

Την ερχόμενη Κυριακή οι Ελληνες θα αρχίσουν να εμβολιάζονται κατά του κορωνοϊού. Γύρω από αυτό το θέμα πολλές συζητήσεις θα γίνουν στο επόμενο διάστημα. Για το μέγεθος του επιστημονικού επιτεύγματος. Για τις πρακτικές δυσκολίες του ίδιου του εμβολιασμού ολόκληρου του ενήλικου πληθυσμού μιας χώρας. Για το ποιοι θα κάνουν πρώτοι, για τις παρενέργειες, για το αν πονάει, για το αν αυτοί που το κάνουν θα μπορούν να κολλήσουν άλλους. Υπάρχει ένα θέμα, όμως, που είμαι σίγουρος ότι ελάχιστοι θα σκεφτούν. Εκτός από εσάς, τουλάχιστον, που διαβάζετε αυτό το άρθρο.

Το ότι αρχίζουμε να εμβολιαζόμαστε την Κυριακή επειδή η χώρα μας είναι κράτος-μέλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης.

Οπως ίσως γνωρίζετε, τα εμβόλια κατά του κορωνοϊού δεν είναι έτοιμα. Παρασκευάζονται αυτή τη στιγμή σε ειδικά εργοστάσια σε διάφορα σημεία του κόσμου. Οι πιο σημαντικές, έγκυρες και προβεβλημένες προσπάθειες γίνονται από μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες και μεγάλους ερευνητικούς οργανισμούς της Δύσης. Ολες –μα όλες– οι δόσεις που παρασκευάζονται στα εργοστάσια αυτών των εταιρειών είναι ήδη προαγορασμένες από μια χούφτα πλούσιες χώρες. Ο Καναδάς, οι ΗΠΑ, η Αυστραλία, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ιαπωνία και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, εκπροσωπώντας τις 27 χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, έχουν προαγοράσει τα μισά εμβόλια που πρόκειται να παρασκευαστούν την επόμενη χρονιά στον κόσμο. Ο,τι εμβόλιο βγαίνει από αυτά τα εργοστάσια, θα πηγαίνει κατευθείαν πρώτα σε αυτές.

Και μάλιστα, οι χώρες αυτές προαγόρασαν εμβόλια από πολλές εταιρείες ταυτόχρονα, και μάλιστα περισσότερες δόσεις από όσες χρειάζονται, για να είναι εξασφαλισμένες στην περίπτωση που κάποιο ή κάποια δεν αποδειχθούν αποτελεσματικά. 

Μόνο ο Καναδάς, λέει, έχει προαγοράσει αρκετές δόσεις για να εμβολιάσει κάθε πολίτη πέντε φορές. Η Ευρωπαϊκή Ενωση έχει προαγοράσει σχεδόν 2 δισεκατομμύρια δόσεις από έξι διαφορετικές εταιρείες για να τις μοιράσει στα κράτη-μέλη της, αναλογικά με τον πληθυσμό τους. Από αυτές, στην Ελλάδα αναλογούν πάνω από 28 εκατομμύρια δόσεις, ικανές να εμβολιάσουν 16,5 εκατομμύρια ανθρώπους.

Τι γίνεται, όμως, με τις υπόλοιπες χώρες του κόσμου; 

Κάποιες μικρότερες αλλά πλούσιες, όπως η Σιγκαπούρη και η Νέα Ζηλανδία, έχουν καταφέρει να εξασφαλίσουν δόσεις από τις μεγάλες φαρμακευτικές εταιρείες της Δύσης. Αλλά πάρα πολλές χώρες δεν έχουν πρόσβαση σε αυτά τα εμβόλια, καθώς δεν μπορούν να ανταγωνιστούν τις πλούσιες χώρες που τα έχουν προαγοράσει ήδη.
 

Κάποιες πολύ μεγάλες, όπως η Κίνα, η Ινδία και η Ρωσία, προσπαθούν να φτιάξουν δικά τους εμβόλια, με ποικίλα αποτελέσματα και σε κάποιες περιπτώσεις (όχι σε όλες) με προδιαγραφές που δύσκολα θα γίνονταν αποδεκτές από τους μεγάλους οργανισμούς αξιολόγησης των χωρών της Δύσης.  

Αλλες χώρες, όπως η Βραζιλία ή η γειτονική μας Τουρκία, προαγοράζουν κινεζικά εμβόλια. Αλλά οι περισσότερες χώρες του κόσμου εξαρτώνται από το Covax, μια πρωτοβουλία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας και μεγάλων ΜΚΟ, που έχει φτιαχτεί με σκοπό να εξασφαλίσει αρκετές δόσεις εμβολίων για το 20% του πληθυσμού στις φτωχές και αναπτυσσόμενες χώρες μέχρι το τέλος του 2021.

Σχεδόν όλες οι χώρες της γειτονιάς μας περιμένουν να λάβουν κάποιες δόσεις κάποια στιγμή το 2021 μέσω του Covax.  

Πώς να πάει μόνο του το Μαυροβούνιο να ζητήσει δόσεις από την Pfizer, την ώρα που η Ευρωπαϊκή Ενωση έχει καπαρώσει τις πρώτες εκατοντάδες εκατομμύρια που βγαίνουν από το εργοστάσιο της εταιρείας στο Βέλγιο; 

Τι να κάνουν η Αλβανία, το Κόσοβο, η Βοσνία ή η Βόρεια Μακεδονία; 

Η Σερβία ανακοίνωσε με τυμπανοκρουσίες τις προάλλες ότι κάπως εξασφάλισε 20.475 δόσεις του εμβολίου των Pfizer/BioNTech. Η γειτονική της Κροατία, όμως, έχει εξασφαλίσει 5,6 εκατομμύρια δόσεις του ίδιου εμβολίου για το 2021. Επειδή αυτή είναι μέλος της Ε.Ε.

Είναι πολλά τα πράγματα που μπορεί να πει κάποιος για την ηθική διάσταση του θέματος. Σε αυτό το σκληρό και άδικο σύστημα, ο εμβολιασμός στις φτωχές χώρες ενδέχεται να τραβήξει μέχρι το 2023-2024, με όλες τις τραγικές συνέπειες που θα συνεπάγεται αυτό. Την ίδια ώρα, οι λίγες προνομιούχες χώρες, που έχουν ήδη ξεκινήσει ή ξεκινούν οσονούπω εμβολιασμούς με εγκεκριμένα, ασφαλή εμβόλια, έχουν μια ευκαιρία να περιορίσουν δραστικά την πανδημία στον πληθυσμό τους και να κερδίσουν μια κάποια κανονικότητα μέσα στο 2021.

Φέτος λοιπόν, σε αυτές τις δύσκολες, περίεργες γιορτές, ας θυμηθούμε ότι γιορτάζουμε και κάτι άλλο, πολύ σημαντικό:  

ΚΟΡΩΝΟΪΟΣ και ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Το δυσκολότερο εγχείρημα στη σύγχρονη ιστορία

Του ΘΟΔΩΡΗ ΓΕΩΡΓΑΚΟΠΟΥΛΟΥ

Ίσως να νομίζετε ότι σε δυό-τρεις μήνες θα έχετε κάνει εμβόλιο για τον κορωνοϊό.  

Ίσως, ακούγοντας τις ενθουσιώδεις εξαγγελίες των επισήμων και διαβάζοντας όλα τα φλογερά άρθρα να θεωρείτε ότι όπου να ‘ναι ξεμπερδεύουμε. 

Ίσως να νομίζετε ότι η ανακάλυψη του εμβολίου, αυτό το τιτάνιο έπος της ανθρώπινης διανόησης, ήταν το τελευταίο δύσκολο εμπόδιο και ότι από εδώ και πέρα το θέμα είναι απλό. 

Ή να νομίζετε ότι το μόνο πρόβλημα τώρα είναι το πώς αρκετοί άνθρωποι θα πειστούν να πάνε να κάνουν το εμβόλιο. 

Αυτό το άρθρο είναι μια έκκληση, μια ικεσία για να προσγειώσετε τις προσδοκίες σας σε πιο ρεαλιστικά επίπεδα. Ασφαλώς, αντιλαμβάνομαι ότι κανένας δε θέλει να διαβάσει κάτι τέτοιο σήμερα, μέσα στο ζόφο των σχεδόν 3.500 νεκρών -κι εγώ σας διαβεβαιώ ότι δεν έχω καμία όρεξη να γράφω και να σκέφτομαι τέτοια πράγματα. Επειδή όμως δεν τα βλέπω γραμμένα αλλού, σκέφτηκα να τα αφήσω εδώ, σε αυτή τη σελίδα. Η γνώμη μου είναι ότι σε αυτή την κρίσιμη καμπή της κρίσης, πρέπει κάπου να υπάρχουν.

Το άρθρο θα αρχίσει με την εξής παράγραφο, που θέτει το θέμα:

Η διάθεση του εμβολίου για τον κορωνοϊό δεν είναι απλά μια δύσκολη υπόθεση. Είναι ίσως το μεγαλύτερο πρότζεκτ στη σύγχρονη ιστορία της Ελλάδας. Αντίστοιχης κλίμακας προσπάθειες ήταν μόνο η εκστρατεία στην Ήπειρο και την Αλβανία στο 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο και οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 2004. Ένας διαχειριστικός εφιάλτης, που περιλαμβάνει μια σειρά από τιτάνια έργα που θα δοκιμαστούν για πρώτη φορά στην ιστορία της ανθρωπότητας και τα οποία θα πρέπει να λειτουργήσουν άψογα, ταυτόχρονα, με την πρώτη.

Το ότι φτιάχτηκε ασφαλές και αποτελεσματικό εμβόλιο (και, μάλιστα, από ότι φαίνεται, περισσότερα από ένα) είναι από μόνο του ένα θαύμα. Ένας άθλος της επιστήμης ο οποίος, βεβαίως, δεν επετεύχθη ξεκινώντας από το μηδέν μέσα σε δέκα μήνες, αλλά χτίζοντας σε δεκαετίες έρευνας και ανακαλύψεων, πάνω στη δουλειά και το μόχθο εκατομμυρίων επιστημόνων από όλες τις γωνιές του κόσμου. Το ότι έχει σχεδιαστεί και ξεκινήσει η διαδικασία παραγωγής των δισεκατομμυρίων δόσεων που θα χρειαστούν για να εμβολιαστεί ολόκληρη ανθρωπότητα είναι ένας άλλος, λιγότερο γνωστός άθλος, αλλά θα αποδειχθεί εξίσου σημαντικός, εφόσον κυλίσει ομαλά και δεν υπάρξουν προβλήματα.

Μετά από αυτές τις επιτυχίες, όμως, εκκρεμεί και ένα άλλο κρίσιμο στάδιο: να καταλήξουν αυτά τα εμβόλια μέσα στα σώματα όσο περισσότερων Homo sapiens γίνεται, για να θωρακίσουν το είδος μας απέναντι σε αυτή την αμείλικτη, αόρατη απειλή. Κι αυτό δεν είναι εύκολο. Δεν είναι καν δύσκολο. Είναι ένα τεράστιο έργο, για την υλοποίηση του οποίου πρέπει να κατασκευαστούν σχεδόν από το μηδέν υποδομές και νέες, περίπλοκες εφοδιαστικές αλυσίδες σε όλες τις χώρες και τις περιφέρειες του κόσμου. Δυστυχώς λίγοι μιλούν και γράφουν για αυτό το πολύ σημαντικό θέμα σήμερα.

Για να καταλάβουμε το μέγεθος του εγχειρήματος, αξίζει να αναφερθούμε σε μερικά από τα εκατοντάδες πράγματα που πρέπει να ληφθούν υπ’ όψιν από τους αρμόδιους, ώστε να μεταφερθεί το εμβόλιο από το αεροδρόμιο Ελευθέριος Βενιζέλος μέσα στον καθένα και την καθεμία από εμάς. 

Πρώτα απ’ όλα, να πούμε ότι θα μιλήσουμε για το πρώτο από τα εμβόλια που φαίνεται ότι θα φτάσουν στην Ελλάδα, αυτό που φτιάχνει η γερμανική BioNTech σε συνεργασία με τη Pfizer, το οποίο έχει εγκριθεί ήδη στη Βρετανία και τις ΗΠΑ και αναμένεται να λάβει την έγκριση και από την ευρωπαϊκή ΕΜΑ στα τέλη του Δεκέμβρη. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει προαγοράσει 300 εκατομμύρια δόσεις από αυτό και μερικά εκατομμύρια έχουν ήδη παρασκευαστεί και θα μπορούν να μεταφερθούν στα κράτη-μέλη σχεδόν άμεσα.

Πιθανότατα έχετε ακούσει ότι το συγκεκριμένο εμβόλιο πρέπει να φυλάσσεται σε θερμοκρασία -70°C, που είναι πάνω-κάτω η χαμηλότερη θερμοκρασία που μπορεί να φτάσει ο Νότιος Πόλος το χειμώνα.

Μόνο ειδικές εγκαταστάσεις στον κόσμο έχουν ψυγεία που να λειτουργούν σε αυτή τη θερμοκρασία. Οπότε αυτό είναι ένα εμπόδιο προς επίλυση: έχουμε αρκετά τέτοια ψυγεία για να αποθηκεύσουμε τις δόσεις που θα μας έρθουν;

 

Για τη μεταφορά του εμβολίου από το Βέλγιο όπου παρασκευάζεται στις διάφορες χώρες η εταιρεία έχει κατασκευάσει ειδικά φορητά δοχεία που ψύχονται με ξηρό πάγο, ο οποίος πρέπει να αντικαθίσταται σε τακτά χρονικά διαστήματα. Μέσα στα δοχεία αυτά, τα οποία έχουν μέσα αισθητήρες για τη θερμοκρασία και σύστημα ανίχνευσης, το εμβόλιο μπορεί να αντέξει μέχρι και 15 ημέρες -φτάνει να μην ανοίγονται περισσότερες από δύο φορές την ημέρα. Τα ίδια τα εμβόλια φυλάσσονται σε φιαλίδια που χωράνε το καθένα πέντε δόσεις. Τα φιαλίδια τοποθετούνται σε δίσκους που χωράνε 195 φιαλίδια ο καθένας. Κάθε δοχείο χωράει μέχρι πέντε τέτοιους δίσκους -άρα από 975 μέχρι 4875 δόσεις. Προς το παρόν, αν κάποιος χρειάζεται να μεταφέρει μικρότερες ποσότητες, θα πρέπει να βγάλει τα φιαλίδια από το δοχείο. Εκτός δοχείου, όμως, το εμβόλιο μπορεί να αντέξει μέσα σε κανονικό ψυγείο για 5 ημέρες -μετά χαλάει.

Οπότε αυτή είναι μια σειρά από άλλα εμπόδια που πρέπει να λύσουμε: πώς θα εξασφαλίσουμε ότι οι δόσεις θα μεταφερθούν από τις αποθήκες στα σημεία του εμβολιασμού χωρίς να χαλάσουν; Θα έχουμε αρκετό ξηρό πάγο; Θα έχουμε αρκετούς εκπαιδευμένους εργαζόμενους που θα δουλεύουν στη μεταφορά και τη συντήρηση αυτών των δοχείων; Πώς πρέπει να συντονιστεί το σύστημα με το οποίο θα κλείνουν ραντεβού οι πολίτες με τις αποθήκες ώστε να μεταφέρονται ακριβώς όσες δόσεις χρειάζονται στα σημεία που πρέπει, εγκαίρως, χωρίς να μένουν δόσεις αχρησιμοποίητες και πετιούνται, και χωρίς να εμφανιστούν πολίτες για το ραντεβού τους χωρίς να υπάρχει εμβόλιο για να κάνουν;

 

Κρατήστε αυτά και προσθέστε το εξής: Τα υπόλοιπα υλικά και αναλώσιμα (σύριγγες κλπ) δεν περιλαμβάνονται στην αποστολή των εμβολίων και πρέπει να αγοραστούν και να διανεμηθούν στα σημεία εμβολιασμού ξεχωριστά. Η επάρκεια σε αυτά δεν είναι εξασφαλισμένη -τη στιγμή μάλιστα που όλες οι χώρες του κόσμου που μπορούν σπεύδουν να παραγγείλουν αρκετά για να εμβολιάσουν τον πληθυσμό τους ταυτόχρονα.

 

Κρατήστε αυτά και προσθέστε το εξής: Το συγκεκριμένο εμβόλιο δεν χορηγείται κατευθείαν από το φιαλίδιο αλλά πρέπει πρώτα να διαλυθεί σε αλκοολούχο διάλυμα σύμφωνα με συγκεκριμένο πρωτόκολλο. Αυτό δεν συμβαίνει με τα περισσότερα άλλα εμβόλια, και προσθέτει στην πολυπλοκότητα της διαδικασίας, στο χρόνο που χρειάζεται, αλλά και στο ότι αυτοί που θα εμβολιάζουν τον κόσμο θα πρέπει να εκπαιδευτούν για να το κάνουν σωστά.

Κρατήστε όλα αυτά και προσθέστε και τα εξής: Πόσοι άνθρωποι θα δουλεύουν στα κέντρα εμβολιασμού; Πώς θα εκπαιδευτούν; Ποιος θα τους εκπαιδεύσει; Οι αποθήκες όπου θα φυλάσσονται τα εμβόλια είναι σε απόρρητες τοποθεσίες με φύλαξη και προδιαγραφές ασφαλείας -αλλά τα κέντρα εμβολιασμού ποιος θα τα φυλάει;  

 

Πώς θα γίνεται η εξυπηρέτηση των πολιτών για τυχόν απορίες ή προβλήματα με τα ραντεβού; Και τι θα γίνει με τους ανθρώπους στα γηροκομεία, τους ανήμπορους να μετακινηθούν; Πώς θα λειτουργήσουν οι κινητές μονάδες που θα πρέπει να δημιουργηθούν, να στελεχωθούν, να εκπαιδευτούν, να εξοπλιστούν και να φτάσουν σε αυτούς σε όλη την Ελλάδα; Και πώς θα γίνουν όλα αυτά και δεύτερη φορά για τον κάθε έναν πολίτη, καθότι το συγκεκριμένο εμβόλιο έρχεται σε δύο δόσεις, που χορηγούνται με τρεις εβδομάδες διαφορά;

Όλα αυτά, μαζί με εκατοντάδες άλλες μικρές λεπτομέρειες, είναι πράγματα που πρέπει να σχεδιαστούν και να υλοποιηθούν από την αρχή και να λειτουργήσουν, υποτίθεται, σε περίπου ένα μήνα από σήμερα, άψογα.  

Είναι αυτά αρκετά για να αντιληφθούμε το μέγεθος και τη δυσκολία του εγχειρήματος;

Όλες οι χώρες του κόσμου αντιμετωπίζουν τον ίδιο Γολγοθά.  

Στις ΗΠΑ, αφού εξετάστηκαν διάφορες επιλογές, την ευθύνη του σχεδιασμού και της ανάπτυξης της εφοδιαστικής αλυσίδας την ανέλαβε ο μόνος φορέας που μπορεί να υλοποιήσει ένα έργο τέτοιου μεγέθους: ο αμερικανικός στρατός. Για να το πετύχει θα χρησιμοποιήσει τα μέσα και την τεχνογνωσία από την διεξαγωγή πολέμων σε ξένες χώρες -γιατί για τέτοιας κλίμακας έργο πρόκειται. Σε συνεργασία με τις Πολιτείες, έχουν ήδη αρχίσει τις δοκιμές της εξαιρετικά περίπλοκης εφοδιαστικής αλυσίδας, πηγαινοφέρνοντας άδεια δοχεία για να δουν πώς θα λειτουργήσει το σύστημα.

Στη Βρετανία, όπου άρχισαν ήδη οι εμβολιασμοί (σε ακόμα πολύ μικρή κλίμακα, ακόμα), εκτός από γιατρούς και νοσηλευτές επιστρατεύονται ήδη φυσιοθεραπευτές, φοιτητές, ακόμα και οδοντίατροι ή και ανειδίκευτοι εθελοντές για να εκπαιδευτούν ώστε να μπορούν να κάνουν τα εμβόλια στους πολίτες.

Στη Γερμανία προετοιμάζουν 430 σημεία μαζικών εμβολιασμών, κυρίως σε μεγάλους χώρους, όπως γήπεδα και συνεδριακά κέντρα. Στο Βερολίνο το κλειστό γήπεδο μπάσκετ και τα δύο παλιά αεροδρόμια θα χρησιμοποιηθούν γι’ αυτό το σκοπό. Σύμφωνα με το πλάνο που έχουν εκπονήσει εκεί, θα εμβολιάζουν περίπου 20.000 ανθρώπους την ημέρα στην πόλη, που έχει πληθυσμό παρόμοιο της Αθήνας. Ακούγεται μεγάλο, φιλόδοξο νούμερο. Δεν είναι αρκετό για να ικανοποιήσει τις προσδοκίες κάποιων. “Αν και σύντομα θα έχουμε διαθέσιμα εμβόλια”, δήλωσε ο πρόεδρος της επιτροπής εμβολιασμών της Γερμανίας Τόμας Μέρτενς, “ο εμβολιασμός ολόκληρου του πληθυσμού δεν θα έχει ολοκληρωθεί μέχρι το τέλος του 2021”

Από κάποιες απόψεις, θα έλεγε κανείς, είμαστε τυχεροί. Η Ελλάδα είναι μικρή χώρα, με σχετικά μικρό πληθυσμό και “μαζεμένη” γεωγραφική έκταση. Είμαστε και συγκεντρωτικό κράτος, με τις περισσότερες αρμοδιότητες μαζεμένες σε ένα μοναδικό κέντρο εξουσίας, χωρίς να μπλέκονται πολλές περιφερειακές αρχές. Το online σύστημα με το οποίο θα κλείνουν ραντεβού όλοι οι πολίτες είναι σχεδόν έτοιμο. Ένας αρχικός σχεδιασμός για τις αποθήκες και τα σημεία εμβολιασμού έχει γίνει. Κάποια από τα στάδια τα βασικά, όπως το ότι έχουμε εξασφαλίσει έναν αριθμό δόσεων από το εμβόλιο της Pfizer/BioNTech από την αρχή τα έχουμε λυμένα, ως κράτος-μέλος της Ε.Ε. Τα άλλα εμβόλια που βρίσκονται σε στάδιο αίτησης για την έγκριση τους, εξάλλου, είναι λιγότερο ευπαθή και πολύ πιο εύκολα στην αποθήκευση και τη διαχείριση τους. Και από αυτά έχει προαγοράσει εκατομμύρια δόσεις η ΕΕ.

Κατά τα άλλα, όμως, φαίνεται ότι δεν είμαστε καθόλου προετοιμασμένοι να υλοποιήσουμε σωστά όλες τις λεπτομέρειες ενός τόσο μεγάλου και δύσκολου έργου. Δεν είμαστε οι μόνοι, βεβαίως -όλες οι χώρες του κόσμου αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα. Πολλές, ακόμα και στην Ευρώπη, δεν έχουν κάνει ακόμη τίποτε, καθώς προσπαθούν να διαχειριστούν τις δραματικές συνέπειες του δεύτερου κύματος. Ακόμα και η “Εθνική Στρατηγική Εμβολιασμού Covid-19” της Γερμανίας είναι ένα 16σέλιδο PDF που περιγράφει μόνο τα γενικά στάδια. Όπως και παντού, και εδώ απαραίτητο να ξεκινήσει η προετοιμασία αυτής της τιτάνιας προσπάθειας και (ίσως εξίσου σημαντικό) να σταματήσει αμέσως η καλλιέργεια παράλογων προσδοκιών στον πληθυσμό. Η διαδικασία πρέπει να γίνει με διαφάνεια, εξωστρέφεια, διαρκή επικοινωνία του τι συμβαίνει, του πώς γίνεται και του πόσο θα κρατήσει κάθε στάδιο της, σε έναν πληθυσμό εξουθενωμένο και ανυπόμονο.  

Το εγχείρημα είναι τεράστιο, και πολύ δύσκολο. Μπορούμε να καταλάβουμε, να υποστούμε και ίσως και να συγχωρήσουμε τυχόν καθυστερήσεις, δυσλειτουργίες και λάθη, μόνο όμως αν μας έχει γίνει με σαφήνεια κατανοητό το γιατί συμβαίνουν.

Κι εδώ θέλω να σας πω την τελευταία, μεγάλη μου ανησυχία, κάτι άλλο πολύ σημαντικό που ελάχιστοι κουβεντιάζουν: