«Στην Ελλάδα οι καλοί παίκτες είναι σε λάθος θέση ή στον πάγκο»

Μια πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη του διακεκριμένου καθηγητή Πληροφορικής στο Πανεπιστήμιο Paris 11 Orsay, του Παρισιου ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗ στην Αννα Γριμανη

Η ελληνικότητα είναι αίσθημα ή συνείδηση;

Eίναι η συλλογική αλληλεγγύη που αναδύεται από το συναίσθημα όλων αυτών που πράξαμε στο παρελθόν, αλλά και από τη σύγχρονη επιθυμία μας να προβούμε σε νέες πράξεις.

Πώς φτάνει σε εσάς η κρίση της Ελλάδας;

Σαν ένα ψυχικό βάρος που πιέζει βάναυσα το στήθος μου, για να το ξεσκίσει και να τιναχτεί στον αέρα.

Ποιος φταίει;

Ο νεοελληνισμός που πάσχει από τις θυσίες τις οποίες απαιτεί η αποκήρυξη του ατομικού συμφέροντος εν ονόματι του συλλογικού. Η Ελλάδα έχει ήδη αρκετούς αγίους, σοφούς και ήρωες. Οχι ότι δεν χρειάζονται νέοι, αλλά, τέλος πάντων, οι υπάρχοντες φτάνουν για να στηθεί μια ισχυρή ομάδα… Αρκεί να κατανοήσουμε ότι χρειάζεται και συλλογικό παίξιμο. Σήμερα, έχουμε ανάγκη από ένα ομαδικό πνεύμα παρά από μεγάλες ιδέες, οι περισσότερες από τις οποίες είναι ήδη γνωστές και χιλιοδιατυπωμένες.

Πώς φαντάζεστε τον Ελληνα της μετά την κρίση εποχής;

Η γενιά του Πολυτεχνείου

Του ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗ

(ymanous@gmail.com)

Καθηγητή Πανεπιστημίου στο Παρίσι

Πρώην φιλόσοφοι, ρήτορες, επαναστάτες, ο χρόνος πέρασε γρήγορα, τόσο γρήγορα, πλησιάζει η ώρα του απολογισμού. Οι περισσότεροι θα θέλατε πολύ ν' αποφύγετε αυτόν τον απολογισμό. Ομως η Ιστορία απαιτεί κάποια εξήγηση, ζητεί έστω μία δικαιολογία για τα έργα σας.

Κατηγορήστε ότι όλα τα χρόνια δεν σας ενδιέφερε πού πάει η κοινωνία, αλλά πού βρίσκεται το βάζο με το μέλι. Οτι σήμερα δεν εκπροσωπείτε την Αριστερά ή τη Δεξιά, αλλά το χειρότερο από τα δύο μαζί.

Ομως, τώρα ξέρουμε πόσο κόστισε η αναρρίχησή σας στην κορυφή της πυραμίδας, χτισμένη στη διαφθορά, τη συναλλαγή, την εξάρτηση. Το ακριβές τίμημα δεν είναι γραμμένο σε λογιστικά βιβλία. Βρίσκεται στα δελτία ειδήσεων. Επίσης, ξέρουμε ποιος θα πληρώσει το λογαριασμό. Ποια βυθισμένα ύφαλα και συντριμμένοι γκρινιάρηδες, οι μικροί, οι σκοτεινοί, οι άπραγοι. Αυτοί που περπατάνε συνεχώς χωρίς να προχωράνε, οι ηττημένοι της ζωής, οι απόκληροι.

Την αποκήρυξη του παρελθόντος, να τι είδους θλιβερό ρόλο σάς επιφύλαξε η Ιστορία. Καθήκον μάταιο, έργο των Δαναΐδων, αφού το πιθάρι της απάρνησης, του ηθικού ξεπεσμού, δεν γεμίζει ποτέ. Ρόλος διπλός και άχαρος, γιατί δεν έφτανε μονάχα η απόρριψη των αρχών σας, αλλά και γιατί ταυτόχρονα προωθήσατε τις ιδέες που κάποτε καταδικάζατε με το ίδιο πάθος που παλεύατε τότε για την απόλυτη αλήθεια, την αλληλεγγύη, την ισότητα. Αναδεικνύοντας έτσι το χρήμα, τον ατομικισμό, την ηδονομανία, τη δύναμη σαν τις μοναδικές και υπέρτατες αξίες του ελεύθερα σκεπτόμενου ανθρώπου.

Ως αποτέλεσμα, τα επικοινωνιακά συνθήματα έγιναν νόμος, οι ιδεολογίες σκόνη, ο κυνισμός λατρεύτηκε και η ζωή-επίδειξη ανέβηκε ως το υπερθέαμα της σεζόν στην κοινωνική σκηνή. Αδειες αξίες, που σαν ένα δυνατό φως παρέσυραν και τύφλωσαν τους πάντες. Που μεταμόρφωσαν τις πιο άγριες μορφές της κοινωνικής ανισότητας σε δήθεν σύμβολα πολιτισμού και προόδου.

Οι εργολάβοι των ερειπίων

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Του ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗ

Kαθηγητή Πανεπιστημίου στο Παρίσι 

(ymanous@gmail.com)

«Γκρεμίστε κάθε μορφή παρασιτισμού, τους ανίκανους πολιτικούς, τους αργόσχολους υπαλλήλους, τους αγιογδύτες κληρικούς, τους άνομους δικαστές, τους αδούλευτους αριστοκράτες, τους λερωμένους κονδυλοφόρους, τους πρωταθλητές της μίζας, τους γλείφτες της εξουσίας... Κάντε αυτή τη ρήξη και διά μιας θα απλοποιηθεί το πρόβλημα της μιζέριας. Απλοποίηση ανεπιθύμητη στην εξουσία». 

Βικτόρ Ουγκό

Εσάς, «τα παράσιτα» του Ουγκό και τους νονούς σας, ντόπιους και ξένους, σας βαρεθήκαμε. Κουραστήκαμε να βλέπουμε να εκπορθείτε τα όνειρα ενός λαού, να ασωτεύετε τον ιδρώτα των εργαζομένων, να υπεξαιρείτε τη γνώση, να εκπορνεύετε κάθε καινούργιο. Να καταδικάζετε μια ιστορική χώρα σε μια συνεχή, αυξάνουσα εξαθλίωση. Να παζαρεύετε την ψυχή της στα χρηματιστήρια της οικουμένης. Να οδηγείτε σε οπισθοχώρηση, δύο αιώνων κοινωνικές κατακτήσεις. Να γλεντοκοπάτε στο ρυθμό του επιθανάτιου ρόγχου του Ελληνισμού.

Ο χώρος σας ονομάζεται μετριότητα, και είναι αυτή που σπρώχνει την κοινωνία προς την εξαθλίωση, τη χυδαιότητα, την υποδούλωση. Που διασπαθίζει οτιδήποτε ζωντανό των ανθρώπων και των πραγμάτων, που το βανδαλίζει, το λερώνει, το πνίγει. Το πνευματικό σας τίποτα φτιαγμένο από γκρίζες σκιές, κρυμμένους σκευωρούς και κιτρινισμένες εξοχότητες δεν διαθέτει καμία άλλη ευφυΐα εκτός απ' αυτήν της συνωμοσίας, της ηδονομανίας, του χρήματος. Αυτό το παλιό σύμπλεγμα της παρανομίας, του ηθικού ξεπεσμού, τόνοι μελάνι δύσκολα θα ξεριζώσουν. Γιατί, αποτελώντας το μαύρο κομμάτι της κοινωνίας, γίνατε δυσδιάκριτοι στο σκοτάδι. Γιατί κρύβεστε στη σκιά του δεύτερου ρόλου, δεν προσφέρατε ποτέ κάποιο έργο στο κοινωνικό σύνολο. Γιατί είστε οι εκπρόσωποι της διαστροφής που γουργουρίζει στις σκοτεινές γωνιές της κρατικής μηχανής, που εξυφαίνει σκευωρίες στις επιτροπές και τα πολιτικά γραφεία, που παραμονεύει στα μέσα ενημέρωσης.

Ομως το χειρότερο απ' όλα είναι ότι καταφέρατε να ξεριζώσετε από τις νέες γενιές τη δυναμική που δημιουργεί την κινητικότητά τους, μουμιοποιήσατε κάθε μελλοντικό, γελοιοποιήσατε οποιαδήποτε αμφίσβητηση. Τους αρπάξατε από τα πιο τρυφερά τους χρόνια κάθε ουτοπία και όνειρο. Απαιτείτε απ' αυτούς έναν ηρωισμό για τον οποίο οι ίδιοι αποδειχτήκατε ανίκανοι. Επιτρέψατε μονάχα να πλανάται στον αέρα η φοβερή κατηγορία που μουρμουρίζουν οι νέοι σήμερα. Την κατηγορία ότι η ελπίδα σκοτώθηκε. Ομως μην έχετε αυταπάτες, κάποια στιγμή θα κληθείτε να λογοδοτήσετε στην Ιστορία για τα έργα σας.

- Πες μου, μπαμπά, στο όνομα ποιας ιδεολογίας, ποιας ηθικής αρχής κάνεις αυτές τις κριτικές; Μπορεί κι εσύ να ανήκεις σε μια απ' αυτές τις κατηγορίες. Σήμερα αυτοί οι άνθρωποι αποτελούν πρότυπο. Εγώ και οι φίλοι μου θέλουμε να γίνουμε έτσι όταν μεγαλώσουμε. Να εξασφαλίσουμε μια άνετη ζωή.

Πρόσεχε πολύ, μην παρασύρεσαι, μικρέ Ορέστη, πρόσεχε, πρόσεχε. Μια κοινωνία που απαντά στην ανθρώπινη ανάγκη με την πελατολογία, την επαιτεία και την κομπίνα, είναι μια κοινωνία μαφίας. Εάν δεν μπορέσει να σου καλλιεργήσει τη βαθιά επιθυμία μιας αυθεντικής ζωής, τότε σε καταδικάζει στον ατομικισμό, τη μοιρολατρία, το ραγιαδισμό. Μετατρέπει ό,τι πιο ζωντανό κι ανθρώπινο διαθέτεις σε φύσημα θανάτου και βαρβαρότητας. Απόφυγε λοιπόν οτιδήποτε σε μαθαίνει πώς να επιβιώνεις και σε ξεμαθαίνει πώς να ζεις. Που σε υποχρεώνει να εκλιπαρείς γονατιστός, σε καταδικάζει να προχωράς με δεκανίκια. Ο,τι εξαναγκάζει το πνεύμα να μηχανοποιεί το σώμα, οδηγώντας στο επιφανειακό, το απάνθρωπο. Επέλεξε το σεβασμό, τη γενναιοδωρία, την εσωτερική δημιουργία, γιατί αλλιώς δεν μπορεί να υπάρξει πραγματική αλληλεγγύη, ισότητα και δικαιοσύνη.

Αλλωστε, υπάρχουν και ο τίμιος εργαζόμενος, ο προβληματισμένος πολίτης, ο ανήσυχος παιδαγωγός που ξενυχτάνε με αγωνία στο προσκεφάλι σου. Σήμερα είναι μειοψηφία. Ομως αυτοί μπορούν κι ακούνε τον παλμό της καρδιάς σου σ' έναν κόσμο όλο φασαρία. Αυτοί θα σου δείξουν πώς να καλλιεργήσεις τους κάμπους της Ιστορίας ποτίζοντάς τους με τον τίμιο ιδρώτα σου. Μην καθυστερείς λοιπόν άλλο, αλλά πιάσε τα τετράδια, άνοιξε τα βιβλία. Μάθε ό,τι χρειάζεται για να φτιάξεις μια καινούργια ζωή. Μια ζωή όλο παρουσία, χωρίς την υποκρισία, τη συναλλαγή, την εξάρτηση. Εμείς αποτύχαμε. Εσύ, είμαι σίγουρος, θα πετύχεις.

Η σιωπή της διανόησης

ΑΡΘΡΟ ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Του ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗ (ymanous@gmail.com)

Καθηγητή Πανεπιστημίου στο Παρίσι

«Η ίδια η σκέψη είναι καμιά φορά πιο κοντά σ' ένα ζώο που πεθαίνει παρά σ' ένα ζωντανό άνθρωπο, ακόμη και δημοκράτη» Ντελέζ και Γκουαταρί, «Τι είναι η φιλοσοφία». 

Τα σκληρά ταρακουνήματα της πρόσφατης κρίσης αναστάτωσαν, πρώτα απ' όλους, τα μυρμήγκια της δύναμης και του χρήματος, που για μιας άρχισαν να τρέχουν στους ίδιους διαδρόμους όπου πριν πηγαινοέρχονταν ήσυχα, φορτωμένα πλούτο και φανταχτερές ιδέες.

Οι οικονομολόγοι, οι τραπεζίτες, οι βιομήχανοι ανακάλυψαν απότομα ότι όλα δεν πάνε τόσο καλά όσο απαιτεί η τάξη του κέρδους. Οι πολιτικοί ξαφνιάστηκαν από την εμφάνιση της αταξίας, τον ερχομό της καταστροφής. Παρέα, ψάχνουν εναγωνίως να ξαναβρούν την παλιά άνεση. Οργανώνουν συμπόσια, γράφουν βιβλία, ορκίζονται ότι θα αλλάξουν. Προσπαθούν να λύσουν το πρόβλημα με συνταγές, δήθεν σωφρονιστικές για τους ανθρώπους.

Αυτή η συμπεριφορά δεν αποτελεί έκπληξη. Ομως έκπληξη προκαλεί η παγερή αδιαφορία αυτών που έχουν ως κύριο επάγγελμα να μιλάνε στο όνομα της νοημοσύνης και του πνεύματος. Στη μέση αυτής της δόνησης, «οι περισσότεροι σιωπούν (...). Δεν προειδοποιούν, δεν καταγγέλλουν, δεν αλλάσσουν, δεν επαναστατούν. Παρ' όλο που η απόκλιση ανάμεσα τις υποσχέσεις τους και την ανθρώπινη κατάντια είναι τόσο προκλητική, ούτε που ιδρώνουν. Παραμένουν στην ίδια πλευρά του χαρακώματος, κάνουν τις ίδιες μαζώξεις, δημοσιεύουν τα ίδια βιβλία... ». (Πολ Νιζάν, «Σκυλιά Φύλακες»).

Ομως θα ήταν προτιμότερο οι επαγγελματίες της σκέψης να μην ήταν στην ίδια πλευρά του χαρακώματος με τους εργολάβους των ερειπίων. Να ήταν στην υπηρεσία αυτών που υφίστανται την Ιστορία και όχι αυτών που τη δημιουργούν, όπως έλεγε ο Αλμπέρ Καμί στην τελετή απονομής του Νόμπελ. Να μη βρίσκονται σε μόνιμη κατάσταση φυγής. Η συμπεριφορά κάποιων απ' αυτούς φτάνει στα όρια εγκατάλειψης του πόστου, την εσχάτη προδοσία.

Πού κρύβονται όμως οι νέοι διανοούμενοι, τα ανοιξιάτικα βλαστάρια της σκέψης, τα πολύτιμα ταλέντα; Τι απέγιναν οι ήρωες των ιδεών, οι σημαιοφόροι του πνεύματος, οι παλαιστές του επιχειρήματος; 

Χάθηκαν. Εκτός εξαιρέσεων, δεν απέμειναν παρά οι δήθεν σοφοί, οι δοκησίσοφοι του Πλάτωνα, που μετά το αποκαλούμενο «τέλος των μεγάλων ιδεολογιών» επέστρεψαν να κοιμηθούν στον ύπνο του συντηρητισμού και μαζί να αποκοιμίσουν τους υπόλοιπους. Αυτές οι παρηκμασμένες, κλαψιάρικες και κυνικές ψευτο-ελίτ που προωθούν μια ιδεολογία μαλθακή, χωρίς σύσταση και ουσία, όσον αφορά τις αξίες. Και σκληρή σαν γρανίτης για τους άτυχους, τους αδύναμους, τους νέους. Που μετέφεραν τη συζήτηση σ' έναν κόσμο τόσο αγνό, σ' έναν ουρανό τόσο πλυμένο, που αρνούνται πλέον να λερωθούν με θέματα όπως η εκμετάλλευση, η διαφθορά, η πείνα, το πολιτικό ψέμα.

Κατατρεγμένοι του κόσμου όλου, επιστρέψτε σπίτια σας. Το θέαμα τελείωσε, δεν υπάρχει πια τίποτα να δείτε. Πάρτε μαζί σας και τους καινούργιους προλετάριους που δημιουργούν τα μεταναστευτικά κύματα. Μην ξεχάσετε τους νεόφτωχους, πρώην μικρομεσαίους, που ξεβράζει συνεχώς η οικονομική κρίση. Καντ, Χέγκελ, Μαρξ... Οι άνθρωποι σταμάτησαν να πιστεύουν τις υποσχέσεις σας για έναν καλύτερο κόσμο. Τα όνειρά σας ήταν φαντασιώσεις, οι ιδεολογίες σας σκόνη. Δικαιοσύνη, ισότητα, αδελφότητα. Λέξεις όλο υποκρισία και ψέμα. Στο εξής ο καθένας θα κοιτάζει τον εαυτό του. Κάτω η πάλη των τάξεων. Ζήτω η πάλη όλων εναντίον όλων.

Ω, μη βιάζεστε, το θέμα δεν θα κλείσει τόσο εύκολα! Σύντομα θα ξεπεταχτεί από τη γωνιά του δρόμου μια νέα ιδιοφυΐα που θα πιάσει τον παλμό της Ιστορίας, που θα ξέρει να μιλάει στο όνομα του ανθρώπου. Τώρα πέφτει μια ψιλή βροχή από έναν ουρανό ιδεών. Ομως είναι ο προάγγελος ενός τυφώνα που θα κάνει τη νέα σύνθεση, που θα παρασύρει στο πέρασμά του όλες τις αναλύσεις. Κάποτε αυτός ο τυφώνας λεγόταν κομμουνισμός, σήμερα είναι μια λέξη εξευτελισμένη, εκπορνευμένη και διεστραμμένη. Τον καινούργιο ονομάστε τον όπως θέλετε. Δεν έχει σημασία. Σημασία έχει ότι θα είναι η τελευταία κακοκαιρία πριν από την άνοιξη που έχει ήδη αρχίσει και μυρίζει.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης

Του ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗ (ymanous@gmail.com )

Καθηγητή Πανεπιστημίου στο Παρίσι

Είναι γνωστή η φράση του Φρόιντ προς τον Ε. Τζόουνς: «Η Αμερική είναι γιγαντιαία. Αλλά ένα γιγαντιαίο λάθος». Και η Ευρώπη είναι γιγαντιαία. Αλλά μια γιγαντιαία παρεξήγηση.

«Θα 'ρθει μια μέρα (...), όπου εσείς οι λαοί της Ευρώπης, χωρίς να χάσετε την ένδοξη ταυτότητά σας, θα διαχυθείτε σε μια υπέρτατη ένωση και θα δημιουργήσετε την Ευρωπαϊκή Αδελφότητα. Θα 'ρθει μια μέρα, όπου τα κανόνια θα αντικατασταθούν από τη διαιτησία ενός Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, που θα είναι για την Ευρώπη ό,τι είναι σήμερα τα εθνικά Κοινοβούλια. Οπου τα πεδία των μαχών θα αντικατασταθούν από αγορές ανοιχτές στα εμπόρια, από πνεύματα ανοιχτά στις ιδέες. Θα 'ρθει μια μέρα, όπου οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και οι Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης, η μία απέναντι στην άλλη, θα σφίγγουν τα χέρια πάνω από τη θάλασσα, θα ανταλλάσσουν τα προϊόντα, θα μελετούν τον πλανήτη, θα κατακτούν τις ερήμους, θα βελτιώνουν τη δημιουργία».

Αυτά έλεγε ο συγγραφέας και βουλευτής Βικτόρ Ουγκό, στο Συνέδριο της Ειρήνης στο Παρίσι, το 1849. Μετά την πολεμική αποτυχία του Ναπολέοντα να δημιουργήσει την «Ευρωπαϊκή Αυτοκρατορία», η εναλλακτική πρόταση των «Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης» του Ουγκό ήταν η έκφραση μιας προφητικής και λυρικής ομοσπονδιακής ιδέας, ευρωπαϊκή και ταυτόχρονα οικουμενική: η δημοκρατία να αντικαταστήσει τις τυραννίες, ο διάλογος τα όπλα, να εξασφαλιστεί η ευημερία για όλους. Να αναδειχτεί έτσι η καθολική αδελφότητα των ανθρώπων.

Αυτή ήταν και παραμένει η ευρωπαϊκή συνείδηση. Ελπίδα και προοπτική, με την οικονομία, την πολιτική, την επιστήμη, τη βιομηχανία, τη φιλοσοφία, το δίκαιο να έχουν ως μόνιμο στόχο την εξαφάνιση του πολέμου, το ξερίζωμα της φτώχειας, τη διεύρυνση της δημοκρατίας, τη γνώση για όλους. 

Ομως, με τη δημιουργία της Ε.Ε., τη θέση της αυτοκρατορίας των όπλων του Ναπολέοντα και του Χίτλερ δεν την πήραν οι μεγάλες ευρωπαϊκές αξίες, αλλά η αυτοκρατορία της εκμετάλλευσης, της διαφθοράς, του λαϊκισμού, του έρποντος εθνικισμού. Δημιουργώντας κρίση, οικονομική, πνευματική, αξιών και δημοκρατίας. Θέτοντας έτσι σε κίνδυνο το ευρωπαϊκό ιδεώδες. Ηδη από το 1919 ο Γάλλος διανοούμενος Πολ Βαλερί προειδοποιούσε: «Η ευρωπαϊκή ψυχή αγωνιά επιθανάτια. Η γνώση εξασθένησε, η πίστη κατέρρευσε, η ευαισθησία χάθηκε, η πρόοδος επιβράδυνε τη σκέψη. Με τις τεχνολογίες ο κόσμος έγινε πιο μάταιος. Η μόδα ενισχύει τη μίμηση. Οι πιο καλοκρεμασμένες λάμπες αναποδογυρίστηκαν...».

Το πρόβλημα είναι, λοιπόν, διαχρονικό. Και οφείλεται κυρίως στην αιμομικτική σχέση χρήματος-πολιτικής-ΜΜΕ και όχι στους Ευρωπαίους υπαλλήλους, εργάτες, ανέργους, συνταξιούχους, που δεν ελέγχουν την παιδεία, το στρατό, την οικονομία. Ούτε στους μετανάστες, που δεν ορίζουν τη μοίρα τους. Μονάχα έκπληξη προκαλεί το σημερινό, απίστευτης έκτασης, όργιο εις βάρος των ευρωπαϊκών λαών, που είναι αποτέλεσμα διοίκησης από ανίκανους, μεμψίμοιρους, δημαγωγούς και κόλακες. 

Οσο για τη λύση, να τι προτείνει ο ίδιος ο Ουγκό: «Γκρεμίστε τον παρασιτισμό σε κάθε του μορφή· τους ξεπλυμένους πολιτικούς, τους τεμπέληδες υπαλλήλους, τους χρηματόδουλους κληρικούς, τους ασυνείδητους δικαστές, τους βολεμένους αριστοκράτες, τους κόλακες της εξουσίας, τους μόνιμους στρατούς. Κάντε αυτή τη ρήξη και μονομιάς θα απλοποιηθεί το πρόβλημα της μιζέριας. Απλοποίηση ανεπιθύμητη σ' αυτούς που εξουσιάζουν...».

Ομως, στην υπερπόντια πορεία προς το χτίσιμο της αυθεντικής Ευρώπης, μπροστά σε κάθε θύελλα σαν την τωρινή, όπως κάποτε ο Βάσκο ντα Γκάμα, ο καθένας θα πρέπει να αναφωνεί ψηλά από το κατάρτι στο απογοητευμένο πλήρωμα: «Ορτσα, παιδιά, και μη φοβάστε, η θάλασσα τρέμει μπροστά μας!». 

Ισως έτσι μια μέρα ανακαλύψουμε τις Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης του Ουγκό «και νιώσουμε μια κοινή σκέψη, ενδιαφέρον και μοίρα. Εκείνη την ημέρα, όπου εσείς λαοί της Ευρώπης, αναγνωρίζοντας ότι προέρχεστε από ίδιο αίμα και φυλή, δεν θα είστε πια λαουτζίκοι εχθροί, αλλά ένας μεγάλος λαός».  

Ιδέα ρομαντική, αλλά ανέφικτη; Η απάντηση του Ουγκό είναι σαφής: «Οταν οι ουτοπίες πηγαίνουν στην ίδια κατεύθυνση με τον άνθρωπο, τότε αυτές του ενός αιώνα γίνονται τα έργα του επόμενου». Η δε Ελλάδα θα δηλώσει παρούσα εκείνη την ημέρα. Γιατί, αν η Ευρώπη μεγάλωσε χάρη στο γάλα των λαών της, το ελληνικό ήταν σίγουρα ένα από τα πιο θρεπτικά που ήπιε.

Μπαίνουμε στο μέλλον οπισθοχωρώντας

Του ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗ

Καθηγητή Πανεπιστημίου στο Παρίσι

ymanous@gmail.com

Σήκω από τον κάτω κόσμο δολοφονημένε Καποδίστρια, φυλακισμένε Κολοκοτρώνη, να επιβάλεις την πολιτική τάξη.

Ανδρούτσο, που σε γκρέμισαν στα βράχια της Ακρόπολης. Ανώνυμε Ελληνα που χάθηκες για μια διαφορετική πατρίδα. Πόσα σκαλιστά μάρμαρα, ένδοξα έργα και υπολογισμοί χρειάζονται, πόσοι αιώνες πρέπει να συληθούν, πόσες ψυχές πρέπει να προστεθούν για ν' αποκτήσει, επιτέλους, η ζωή τη μορφή τής υπέρτατης φρόνησης και του θριάμβου των ανθρώπων;

Λίγος χρόνος έφτανε να χάσει η Ελλάδα τις αισθήσεις της. Αισθήσεις που για να αποκτηθούν χρειάστηκαν αιώνες ένδοξων έργων και εθνικών συμφορών. Που αποτελούν το συσσωρευμένο έργο σοφών, αγίων και ηρώων πρώτης επιλογής. Το αποτέλεσμα μιας καταπληκτικής γεωγραφικής, φυλετικής και ιστορικής συγκυρίας. Ομως η τελευταία δόνηση ήταν τόσο ισχυρή που οι πιο καλοστημένες αξίες έφυγαν από τη θέση τους. Το ελληνικό πνεύμα, σχηματισμένο από μύριες διαφορετικές σκέψεις, λαμπάδιασε. Η πνευματική Αθήνα δεν είναι λιγότερο πυρπολημένη από τη στρατιωτική Σπάρτη. Ολα δεν χάθηκαν ακόμη. Ομως όλα μυρίζουν σαπίλα και μπαρούτι. Οι ιστορίες που θέλουν τις Ερινύες αγκαλιά με τις Νύμφες δεν είναι πια γραμμένες στα βιβλία της μυθολογίας. Βρίσκονται στα δελτία ειδήσεων.

Στην πορεία μας ως λαός αντιληφθήκαμε κραταιές αυτοκρατορίες να βυθίζονται αύτανδρες. Στα βάθη της Ιστορίας διακρίνονται ακόμη τέτοια ναυάγια φορτωμένα γνώση και πλούτο. Ναυάγια που κάποτε δεν γυρίζαμε καν να κοιτάξουμε. Τόση ήταν η ορμή μας. Τώρα η δική μας τριήρης βάζει νερά. Τα ίδια τα γεγονότα μάς δίδαξαν ότι κινδυνεύουμε μονίμως, η ύπαρξή μας είναι εύθραυστη όπως η ζωή. Οτι πολύ εύκολα μπορεί να περιγελαστούν τα πιο ωραία έργα, τα πιο παλιά, τα πιο ένδοξα. Επιπλέον, είδαμε έκπληκτοι ότι καλούνται να λύσουν το πρόβλημα αυτοί που δεν το δημιούργησαν. Οι θύτες εμφανίζονται ως κριτές, τιμητές και σωτήρες των θυμάτων τους. Αμαρτωλοί νομοθετούν νόμους που ξεπλένουν τις αμαρτίες τους. Παράσιτα άνοιξαν τον ασκό του Αιόλου και μετά διερωτώνται πού βρέθηκε τόσος αέρας.

- Αμοιρε Ορφέα, άδικα τραγουδάς λυπητερά. Η λύρα σου δεν έχει πια τη δύναμη να επαναφέρει στην επιφάνεια της γης την ηθική τάξη των πραγμάτων. Να προσφέρει τη ζωή στην αξιοπρέπεια των ανθρώπων. Μια ζωή χωρίς τον δόλο, την επαιτεία, τη διαπλοκή, την εξάρτηση. Σε μια κοινωνία που δεν θα ξεχωρίζει τους ανθρώπους σε δυνατούς και αδύνατους, φτωχούς και πλούσιους, τυχερούς και άτυχους. Ανιστορήσου κι εσύ πονεμένε λαέ. Μαρμαρωμένος κοιτάζεις τον καινούργιο ετούτο επιτάφιο. Που η περιφορά του θα κρατήσει χρόνια. Σε διέσυραν και ταπείνωσαν οι ανίκανοι πολιτικοί, οι μισθωτοί τεμπέληδες, οι παρανομούντες δικαστές, οι αδούλευτοι αριστοκράτες, οι αυλικοί της εξουσίας. Εξαργύρωσαν την ψυχή σου με spreads. Κατάντησαν αυτή τη χώρα να έχει πόλεις χωρίς πύλες, λιμάνια χωρίς προκυμαίες, παιδιά χωρίς σχολεία, δικαιώματα χωρίς νόμους, την αυγή χωρίς το ξημέρωμα.

Σήμερα η ανατροπή της ηθικής τάξης των πραγμάτων είναι προφανής, τα γεγονότα αμείλικτα. Η γνώση είναι αδύναμη, οι αξίες ατιμασμένες, οι ιδεολογίες συνταράσσονται, τα πιο καθαρά μυαλά βρίσκονται σε αμηχανία. Ο δικομματισμός καταπονείται από αμαρτίες και λάθη. Η Αριστερά, δέσμια της εσωστρέφειας και θύμα της φαντασίας της, ενώ διακηρύσσει την αλληλεγγύη, η ίδια διασπάται. Οι συντεχνίες, ο ναρκισσισμός, τα μικροσυμφέροντα μας πέρασαν από την πάλη των τάξεων στην πάλη όλων εναντίον όλων. Τώρα πρέπει να πετύχουμε εκεί που απέτυχαν οι Μαρξ, Φρόιντ, Νίτσε...

Σε μια τέτοια αταξία ρωτήστε οποιοδήποτε μαντείο τι προβλέπει για το μέλλον. Θα σας πει «τίποτα». Ομως πρόκειται για ένα αόρατο τίποτα, όπως οι ακτινοβολίες της φύσης. Ο χώρος είναι γεμάτος από μια καταπληκτική ενέργεια που καταλήγει στο απέραντο, την αρμονική ισοκατανομή. Ετούτες τις χαμηλόφωνες ώρες, η Ελλάδα, στο κάλεσμα της επιθανάτιας αγωνίας της, σαν μια ανέλπιδη άμυνα του είναι και του έχω, υπακούει στην αναζωογόνηση των αναρίθμητων αξιών της. Η λαϊκή οργή, το αίσθημα της τιμωρίας επαυξάνονται.Ο ξεπλυμένος πολιτικός τρελαίνεται όπως το ποντίκι στη φάκα. Οι προπατορικές αξίες, οι μεγάλοι άνδρες, τα παλιά έργα ξαναβρίσκουν τη θέση τους. Το φάσμα της αλληλεγγύης, του δικαίου, της ηθικής απλώνει δειλά τα ποικίλα χρώματά του φωτίζοντας μ' ένα αμυδρό φέγγος το αποπνέον ελληνικό πνεύμα.

Τελικά ο Ελληνας είναι σκληρός όπως η πέτρα. Σπάει, αλλά δεν λυγίζει. Ολα καταστρέφονται, ξαναρχίζει. Ολα χαλάνε, τα ξαναχτίζει. Αχ, αυτή τη φορά χαθήκαμε, δεν υπάρχει ελπίδα. Οχι! Η τωρινή Ελλάδα είναι αυτό που είναι, δηλαδή λίγα πράγματα. Ομως εάν εμφανίζουμε τόσα αποθέματα όταν δεν έχουμε τίποτα, μέχρι πού φτάνουν άραγες οι δυνατότητές μας σήμερα που διαθέτουμε ήδη κάτι; Οταν το κακό μάς πολιορκεί όλους μαζί, ας μην υποκύπτει χωριστά ο καθένας στα μουρμουρητά της μοιρολατρίας. Η συλλογικότητα να αυξηθεί. Εγώ, ο καθένας, ας αρνηθώ να διασχίσω σπαρμένα πτώματα μ' ένα τριαντάφυλλο στο χέρι. Εδώ και τώρα, αυτή τη στιγμή, σ' αυτή τη χώρα, σ' αυτή τη ζωή.

Εγώ, το σχολείο, πεθαίνω

ΑΡΘΡΟ ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ
Του ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗ

(Καθηγητή πανεπιστημίου στο Παρίσι)

ymanous@gmail.com 

Τέσσερις σχολικοί τοίχοι που περικλείουν το τρυφερότερο των γήινων εκείνων όντων που έχουν ήδη μετακομίσει σ' ένα νέο πλανήτη, αυτόν του καταναλωτισμού, του ατομικισμού, της γενικευμένης αδιαφορίας, της τιποτένιας καθημερινότητας.

Ο άνθρωπος δεν θέλει πια τα δένδρα, τα βουνά, την ελευθερία, την ηρεμία... Προτιμά τη σχιζοφρένεια του χρήματος, που έγινε αυτοσκοπός. Το σχολείο, όπως όλα, παραδόθηκε σ' αυτή τη λογική. Τα διπλώματα απονέμονται με μοναδικό σκοπό να γίνει το άτομο πιο κερδοφόρο.

Η παρεχόμενη γνώση περιορίζεται στο ελάχιστο που χρειάζεται για την άσκηση επαγγέλματος. Οι παιδαγωγικές δραστηριότες επαναλαμβάνονται μηχανικά και ανέκφραστα. Ενα σχολείο χωρίς βάθος, πάθος και όραμα. Η εικόνα της ίδιας της κοινωνίας.

Μέσα σε όλα αυτά πού είναι «η παιδεία» όπως την όρισαν οι αρχαίοι; Χάθηκε. Πού είναι ο άνθρωπος; Χάθηκε. Ο σκοταδισμός επανήλθε δριμύτερος με νέο πρόσωπο. Αυτό της σύγχρονης ημιμάθειας. Προκλητικός και ύπουλος. Σωκράτης, Αριστοτέλης, Ευκλείδης, Θαλής... Τα πνευματικά τους ιμάτια διαμελίστηκαν και παίχτηκαν στα χρηματιστήρια του κόσμου. Τέσσερις αιώνες Τουρκοκρατίας δεν μπόρεσαν να σβήσουν το κερί του Κρυφού Σχολειού. Μερικά χρόνια διεφθαρμένης ελληνοκρατίας ήταν αρκετά να γυρίσουν ανάποδα τις πιο καλοκρεμασμένες λάμπες. Να φτάσουν μια ένδοξη χώρα να έχει τον ήλιο χωρίς το φως.

Ομως δεν είναι μονάχα η λογική των αγορών που ροκανίζει τα σωθικά της παιδείας. Οι παιδαγωγικές μέθοδοι, επιφανειακές και απάνθρωπες, θυμίζουν τον Pavlov στα πειράματα με τα σκυλιά. Ζάχαρη για τη σωστή απάντηση, ηλεκτροσόκ για την κακή. Προσθέστε την αποπροβάτωση της πολιτείας, τα κακογραμμένα βιβλία, τους βαριεστημένους καθηγητές. Και το μείγμα γίνεται εκρηκτικό. Υπάρχουν και τα υπόλοιπα. Θέλετε να διαπιστώσετε πώς ο νέος μαθαίνει να σέβεται τη δημόσια περουσία; Δείτε τα πεταμένα βιβλία στους δρόμους όταν κλείνουν τα σχολεία. Γιατί αυτά τα βιβλία δεν επιστρέφονται, όπως γίνεται στην υπόλοιπη Ευρώπη; Ρωτήστε τα κυκλώματα που τα εμπορεύονται. Πώς οι μαθητές ευαισθητοποιούνται στην οικολογία; Μετρήστε τα δένδρα στα σχολικά προαύλια. Γιατί δεν σέβονται τα σχολικά κτίρια; Πρόκειται για κακόγουστες κατασκευές που προκαλούν. Γιατί οι νέοι είναι βίαιοι, χρειάζονται ψυχολόγο; Ανία και πίεση μέσα σ' ένα παιδαγωγικό τούνελ, που βγάζει σε μια κοινωνία που κανείς δεν ανέχεται πια.

Συμπληρώστε το όλο θλιβερό θέαμα με τα φαρμακερά βέλη της σχολικής αυλής: επιμελής, αμελής, ανίκανος, έξυπνος, καθυστερημένος, αλήτης, βίαιος... Χαρακτηρισμοί που κολλάνε, σαν τσίχλα στο παπούτσι, στο κάθε παιδί, πριν καν μάθει να γράφει τ' όνομά του. Δημιουργώντας κόμπλεξ, αντιζηλίες, ενοχές. Παρ' όλο που είναι δουλειά του παιδαγωγού να απελευθερώσει τις κρυφές δυνάμεις του νέου. Να τον μετατρέψει από αμελή σε επιμελή, από χαζό σε έξυπνο, από αλήτη σε καλό.

- Κλάψε, μικρέ Ορέστη, κλάψε, κλάψε. Το μαγικό ραβδί του σχολείου δεν μεταμόρφωσε τον δράκο της παιδικής σου άγνοιας στον πρίγκιπα της γνώσης, της επιστημονικής περιέργειας, της δημιουργικής φαντασίας. Δεν απάντησε στα χιλιάδες ερωτήματα του αθώου μυαλού σου: Γιατί δεν μπορείς να μετρήσεις τ' άστρα; Γιατί παίρνει η αδελφή σου τα παιχνίδια σου; Δεν σου έδωσε το φιλί που θα σε ορθώσει σε ζωντανό, προβληματισμένο πολίτη. Αλλά σε εξαπάτησε με το δηλητηριασμένο μήλο, που σε μετέτρεψε σε θύμα των αγορών, του καταναλωτισμού. Μην εμπιστεύσαι λοιπόν κι εσύ τους μεγάλους. Επιβιώνουν μέσα σε μια ατμόσφαιρα όλο συμβατικότητες, προλήψεις και πλάνες. Οι ασχολίες τους είναι κακομοίρικες, τα επαγγέλματά τους κοκαλωμένα. Προφυλάξου ιδιαίτερα από τους δήθεν σωτήρες και φωστήρες. Τους αδιάφορους πολιτικούς, που μέλημά τους είναι η δική τους κλονίζουσα θέση. Εκείνους τους πανεπιστημιακούς που μοναδική ασχολία τους είναι πώς να μαζέψουν μερικά άθλια χρήματα από εξωπανεπιστημιακές δραστηριότητες. Τους καθηγητές αυτούς που είναι χείριστοι παιδαγωγοί το πρωί και άριστοι φροντιστές το απόγευμα. Τα διάφορα άλλα παράσιτα του χώρου, που παριστάνοντας τους σπουδαίους, τους αδαείς, προσπαθούν να κρύψουν την τιποτένια ύπαρξή τους πίσω από τα ραδιόφωνα, τις τηλεοράσεις.

Δηλαδή δεν υπάρχει πια ελπίδα; Οχι, Ορέστη, τίποτε δεν χάθηκε. Γιατί υπάρχει και ο πανεπιστημιακός, που μέσα από το σπουδαίο του έργο προετοιμάζει το μέλλον. Ο καθηγητής, ο δάσκαλος, ο πνευματικός άνδρας που ψάχνει με αγωνία να βρει το χέρι σου μέσα στο σκοτάδι. Σ' όλους αυτούς ανήκει η ευθύνη να αποδώσουν το σχολείο στη γενναιοδωρία των ανθρώπων. Αυτοί κρατάνε το κλειδί του ονείρου σ' έναν κόσμο γεμάτο εφιάλτες. Εξω από συντεχνίες, συμφέροντα, ιδεολογίες. Μαζί θα θεμελιώσετε τη νέα κοινωνία. Που ανατέλλει εκεί ακριβώς που αρχίζει η μάθηση μιας ζωής όλο παρουσία. Μια ζωή στηριγμένη στη δημιουργία και όχι στην υπερπαραγωγή. Στο αυθεντικό και όχι στη βιτρίνα. Στον σεβασμό των επιθυμιών του καθένα και όχι στους μηχανισμούς της ψευτο-ικανοποίησης. Μια ζωή χωρίς τον φόβο, τον περιορισμό, τις τύψεις, τη συναλλαγή, την εξάρτηση. Μην κλαις, αλλά να είσαι χαρούμενος, υπομονετικός και μακρόθυμος. Οι όποιες αντιστάσεις υπάρχουν, δεν είναι περισσότερες από όσες προβάλλει η φύση στην άνοιξη που έρχεται.

Το αβάσταχτο βάρος της γνώσης

Άρθρο ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Του ΓΙΑΝΝΗ ΜΑΝΟΥΣΑΚΗ

(Καθηγητή πανεπιστημίου στο Παρίσι)

yannis@lri.fr  

«Η μοιρολατρία θριαμβεύει μονάχα εάν πιστέψεις σ' αυτήν»

Simone de Beauvoir

Πώς κατάντησε έτσι το ελληνικό σχολείο; Πού είναι ο Πλάτωνας, ο Ξενοφώντας, ο Αριστοτέλης; Είναι σίγουρο ότι όλους αυτούς τους σκεπάζει χώμα ελληνικό; Πυθαγόρας, Ιπποκράτης, Ευκλείδης... Τι γυρεύουν τόσα λαμπρά κρανία σ' ένα τέτοιο έρημο μέρος;

Εμείς, «οι μη βάρβαροι», ανοίξαμε διακριτικά την πόρτα και χαθήκαμε μέσα στη νύχτα χωρίς καν να κοιτάξουμε πίσω μας. Τελευταία στις γνώσεις βρίσκονται μόνιμα τα Ελληνόπουλα στη διεθνή κατάταξη κατά τις μελέτες PISA του ΟΟΣΑ. Αφήνοντας πίσω μόνον την Τουρκία και το Μεξικό ανάμεσα από τα 30 κράτη-μέλη του διεθνούς οργανισμού. Ομως η επιστήμη προχωράει. Εξισώσεις, πλανήτες, ενέργεια, δύναμη, ηλεκτρόνια, φωτόνια, Big Bang... Ο άνθρωπος είναι η ταυτοποίηση του δημιουργικού συναγωνισμού, της μόνιμης πάλης για γνώση, για παραγωγή. Αλλα εμείς φαίνεται κουραστήκαμε να σκεφτόμαστε, να παράγουμε. Μας στέρεψε η επιθυμία για ακραία πειράματα, εξαντλήσαμε τους μαθηματικούς συνδυασμούς. Το βάρος των ανακαλύψεων μας λύγισε. Μήπως τελικά ήρθε η ώρα να παρατήσουμε τις υπέρμετρες υποχρεώσεις, τις μεγαλειώδεις φιλοδοξίες; Να υιοθετήσουμε μια πιο... ήσυχη ζωή;

- Αντίο φαντάσματα, η Ελλάδα δεν σας χρειάζεται άλλο. Πληρώσαμε τον βαρκάρη να σας περάσει στην απέναντι όχθη. Μην πληρώσουμε τώρα και την επιστροφή! Φτάνουν οι αργοναυτικές εκστρατείες στα ανεξερεύνητα της γνώσης. Οχι άλλες τύψεις για τις περασμένες δόξες. Οι μεγαλειώδεις τριήρεις γεμάτες σοφία και πολιτισμό ναυάγησαν, οι φωτεινές λάμπες απολαμπίζουν, τα ένδοξα έργα έφυγαν από τη θέση τους. Οι τριήρεις ας μείνουν στα γαλάζια βάθη των αιώνων, οι λάμπες χωρίς λάδι, τα έργα πεσμένα στο έδαφος. Αντίο κι εσύ μέλλον, έπαψες να μας απασχολείς. Κι ας γυρίζει ο μύλος της καινοτομίας ασταμάτητα. Το μέλλον χρειάζεται ελπίδα. Αλλά τελικά με τι όραμα να μαθαίνεις, να δημιουργείς, αφού η ελευθερία πνίγεται, τα ιδανικά βρίζονται, η αξιοκρατία κατακουρελιάζεται. Καλός μαθητής, καλή συμπεριφορά, καλοί νόμοι, καλή διατροφή, καλό περιβάλλον, καλός πολίτης. Λέξεις όλο υποκρισία και ψέμα...

Ετσι αθόρυβα ξεθώριασε το παρελθόν, διαγράφτηκε το μέλλον. Εμεινε όμως το «σήμερα». Μισοζαλισμένος, όπως όλοι, μέσα σ' αυτό το ελληνικό σήμερα, περνώ τελευταία μπροστά από την «Ακαδημία του Πλάτωνα». Αλλά δεν τολμώ να μπω μέσα. Πάνω από την είσοδο γράφει ότι αυτοί που δεν ξέρουν γεωμετρία να απομακρυνθούν από τον χώρο. Κι εγώ δεν είμαι σίγουρος ότι ξέρω γεωμετρία. Ούτε και για τους υπόλοιπους είμαι πλέον σίγουρος. Γιατί το έγραφε αυτό ο Πλάτωνας; Μπορεί από υπέρμετρο εγωισμό· ίσως γιατί ήταν ενάντια στην αμάθεια. Μπορεί ακόμη να ήταν επηρεασμένος από τον ελιτισμό του Σωκράτη, που θεωρούσε ότι η πρωτοπορία και το σχολείο πάνε μαζί. Δεν έχει σημασία πια. Ομως μάλλον πρέπει όλοι να απομακρυνθούμε απ' αυτό τον χώρο.

Οι διάδρομοι του καλλιμάρμαρου κτιρίου στένεψαν επικίνδυνα. Αλλωστε απέναντι υπάρχει η μεγάλη της Ελλάδος πύλη. Που γράφει αυτό που επιτρέπει στους περισσότερους να σεργιανίσουν ελεύθερα στους κήπους της: τηλεόραση, καφενείο, διαφθορά, αυτοκίνητο, τράπεζα, ταβέρνα, βία, πλουτισμός, κομμωτήριο, γυμναστήριο... Μέσα σε μια τέτοια «φιλοσοφημένη» καθημερινότητα δεν παραλείψαμε να ληστέψουμε και τη νιότη των παιδιών μας.

Το πρωί σε σχολεία που θυμίζουν πάρκινγκ αυτοκινήτων. Παιδαγωγικές μέθοδοι χωρίς αποτελέσματα και καθηγητές χωρίς όρεξη. Το απόγευμα σαν τρελά από το ένα φροντιστήριο στο άλλο. Το βράδυ εξαντλημένα μπροστά στην τηλεόραση μέχρι να τα πάρει ο ύπνος. Το χάπι για το άγχος, η ηλεκτρονική κονσόλα. Οποιος σημερινός μεσήλικας έκανε αυτή την άχαρη ζωή σαν παιδί, να σηκώσει το χέρι.

Σίγουρα η οικονομική κρίση μάς λύγισε. Οι κρίσεις των αξιών, του περιβάλλοντος, της συμπεριφοράς, της πολιτικής μάς περικύκλωσαν. Ομως η κρίση του πνεύματος και της διανόησης, πανούργα και διπρόσωπη, άπλωσε τα πλοκάμια της και μας άρπαξε από τον λαιμό. Αυτή είναι το όπλο, σφαίρες οι υπόλοιπες κρίσεις. Εμείς «οι διαφορετικοί» ας καταλάβουμε επιτέλους ότι κανένας λαός δεν γεννιέται με προδιάθεση να κατέχει την απόλυτη αλήθεια. Οτι ο κάθε πολιτισμός είναι θνητός, εύθραυστος όπως η ζωή. Αυτοκρατορίες με βασιλιάδες, με σκλάβους, με πολεμικές μηχανές βούλιαξαν αύτανδρες. Και μαζί τους, εκεί στα βάθη του παρελθόντος, παρέσυραν θεούς, νόμους, γλώσσες, τέχνες, αγάλματα. Αλλοι πήραν τη θέση τους.

Οι λεωφόροι της Ιστορίας είναι μεγάλες για να παρελάσουν όλοι. Η γη είναι γεμάτη τέτοιες στάχτες· αλλά ακόμη κι αυτές οι στάχτες έχουν κάποια προειδοποίηση να στείλουν. Ως λαός, δεν εξαντλήσαμε μονάχα τα χρηματικά μας αποθέματα αλλά και τα ιστορικά. Ας μην ψάχνουμε συστηματικά στο μέλλον αυτά που βρίσκονται οριστικά στο παρελθόν. Τα παλιά ένδοξα έργα δεν μας προστατεύουν πια. Γιατί έπαψαν να μας ανήκουν. Ανήκουν στην ανθρωπότητα. Πέρασαν στην αιωνιότητα, ενώ εμείς παραμένουμε θνητοί. Για να συνεχίσουμε να υπάρχουμε πρέπει να συνεχίσουμε να μαθαίνουμε, να δημιουργούμε. Η χειμερία νάρκη κράτησε αιώνες, ο χειμώνας έπαψε να 'ναι η δικαιολογία. Η άνοιξη δεν είναι μακριά, ώρα να την πάρουμε στα χέρια μας.