ΜΝΗΜΕΣ ΠΟΥ ΣΒΗΝΟΥΝ: Ταξίδι στην Ελλάδα...

Toυ ΚΩΣΤΑ ΜΑΥΡΟΥΔΗ

Ενα πρωί, μερικά χρόνια πριν από τον B' Παγκόσμιο Πόλεμο, κάποιο ταχυδρομικό υδροπλάνο διασχίζει το Ιόνιο. Μ' αυτό ταξιδεύει προς την Ελλάδα ο Τζούλιο Καπρίν (1888-1958), Ιταλός δημοσιογράφος και συγγραφέας. Δεν βρήκα πολλά βιογραφικά γι' αυτόν, όταν ανακάλυψα σε ένα ιταλικό παλαιοπωλείο το βιβλίο του «Ευρωπαϊκός επίλογος» (1941), με εντυπώσεις από πρωτεύουσες της Ευρώπης.

Οπως και άλλοι ξένοι ταξιδιώτες που περιέγραψαν την Ελλάδα από τον Μεσοπόλεμο μέχρι τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια και ο Ιταλός συγγραφέας εντοπίζει κυρίως τις ανθρώπινες κλίμακες και την ανεπίληπτη, ακόμα, φυσική εικόνα που την κινούν χαριτωμένοι, αργοί ρυθμοί. 

 

 

Σκέπτομαι και πάλι τα στοιχεία αυτά, που δεν άντεξαν στο ασυνάρτητο μεταπολεμικό πνεύμα της ανάπτυξης. Και ενώ η χώρα, την εποχή των αποφασιστικών μεταβολών, κυβερνήθηκε από ραφιναρισμένα πνεύματα, από διανοούμενους έως και φιλοσόφους της περίφημης Γενιάς του '30 (Π. Κανελλόπουλος, Κ. Τσάτσος, Γ. Κασιμάτης κ.ά.), η πραγματική εξουσία ασκήθηκε με άξεστο τρόπο από ένα ανυποψίαστο προσωπικό. Το αποτέλεσμα ήταν η σύγχρονη δημόσια εικόνα, με τη θλιβερή σφραγίδα της αδιαφορίας για το μέτρο και το ύφος, και με όλες τις προϋποθέσεις για να εμφανιστεί το κυνήγι μιας χονδροειδούς ευδαιμονίας, που μετά το '80 έγινε ιδεολογία κραιπάλης (δικαιωμάτων και αγαθών).

Αρχές του '30. Η πρωτεύουσα έχει δεχθεί ένα τεράστιο κύμα προσφύγων που άλλαξε την εικόνα της. «Η κυβέρνηση εξασφάλισε μέσω της Κοινωνίας των Εθνών δάνεια και έναν ελεγκτή που έστειλαν από τη Γενεύη. Η Ελλάδα δείχνει τον υπομονετικό της λαό [...] ολιγαρκή και παρηγορημένο από το απολαυστικό ανατολίτικο παιχνίδι του λιανεμπορίου. Η κρίση στην Αμερική (1929) και στην Ευρώπη τον κάνει να νιώθει ότι κάτι δεν πάει καλά, αλλά δεν είναι απελπισμένος. Οι εφημερίδες πληροφορούν αλλά δεν μεταδίδουν την απελπισία των οικονομικών νόμων. Αλλωστε οι χαλαροί κανόνες της Ανατολής δεν δημιουργούν στην κοινή αντίληψη μια δραματική απόσταση ανάμεσα στην ανεργία και την εργασία, όπως συμβαίνει στη βιομηχανική δύση. Στις πόρτες των μαγαζιών υπάρχει πάντοτε ένα παιδί που χαϊδεύει με τη βούρτσα τα παπούτσια σας κερδίζοντας με ευχάριστη διάθεση τη μέρα του». 

Θα συνεχίσουμε, βλέποντας πώς ο επισκέπτης αντιλαμβάνεται το κοινωνικό παρόν αλλά και το παρελθόν της μικρής χώρας. Οι ξένες πηγές όχι μόνον είναι το πιο διαυγές βλέμμα στον αυτόχθονα μύθο αλλά, όπως έλεγε ο Ράσελ, θα έπρεπε να είναι διδακτέα και συνεκτιμήσιμη ύλη στην εκπαίδευση, αν αυτή θέλουμε κάποτε να βαδίσει από την αυτοεπιβεβαίωση στον τολμηρό προσανατολισμό και τον κριτικό χαρακτήρα.

Κάπου στα μέσα του '30, ο συγγραφέας ταξίδεψε και στην Αθήνα: «[...] Επτακόσιες χιλιάδες ψυχές. Το 1945 θα εορτάσει την εκατονταετηρίδα της. Παλιά δεν ήταν παρά η προεξοχή ενός βράχου με λίγες δωρικές κολόνες, η Ακρόπολη. Κάτω, ένα τρισάθλιο χωριό με δύο χιλιάδες κατοίκους, Αρβανίτες. Στον Πειραιά, που ονομαζόταν Πόρτο Λεόνε, οι κάτοικοι γύρω στα 1820 ήταν δύο: ένας Τούρκος τελώνης και ένας Eλληνας καλόγερος [...] Η επανάσταση που τη χαρακτήριζε ο ενθουσιασμός ενός ρομαντικού χριστιανικού πολέμου έγινε στην Πελοπόννησο, όχι εδώ. Ακόμα και μετά τη Ναυμαχία του Ναυαρίνου στην Ακρόπολη στρατοπέδευαν μια χούφτα Τούρκοι και οι ελευθερωτές πατριώτες δίσταζαν να ανακηρύξουν πρωτεύουσα ένα αρβανίτικο χωριό».

Η εικόνα μιας γέννησης κυριολεκτικά από το τίποτε. «Το 1835 η Αθήνα είχε δέκα χιλιάδες κατοίκους. Οι δρόμοι ήταν σαν σκονισμένες πίστες που φτεροκοπούσαν οι κότες [...] Λίγο αργότερα οι Αθηναίοι έγιναν είκοσι τέσσερις χιλιάδες. Τους εξολόθρευε η χολέρα. Παρά τους αρχιτέκτονες που κουβάλησε ο Οθων, η πρωτεύουσα αναπτυσσόταν χωρίς σχέδιο, γύρω από ταπεινά σπιτάκια, μικρομάγαζα και αποθήκες [...] Η ιδεατή πρωτεύουσα των Ελλήνων και της «Μεγάλης Ιδέας» ήταν η Κωνσταντινούπολη [...] Οι νέοι Δανοί βασιλείς βρήκαν μια πόλη σαράντα πέντε χιλιάδων. Φυτεύτηκαν κάποια δέντρα στην ξερή γη. Η Αθήνα απέκτησε δημόσια κτίρια, επαύλεις, μουσεία. Από τον Παρθενώνα τη βλέπεις, στο χρώμα της κόκκινης ώχρας, να φτάνει μέχρι τη θάλασσα [...]». Και μετά, σελίδες επικαιρότητας. Το οικονομικό πρόβλημα, η προσφυγική παρουσία, η συγκατοίκηση με τον παλιό πληθυσμό και η έλλειψη χωροταξικού σχεδίου: «Μια μεγάλη μεσογειακή πόλη, όπου η Ανατολή υπερίσχυσε της αυστηρής Δύσης».

ΙΣΤΟΡΙΑ και ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Οι μυθικές μας αλήθειες

Ενδεχομένως ΚΡΥΦΟφιλορεπούσειο αλλά ΕΝΔΙΑΦΕΡΟΝ γιατι λέει ΑΛΗΘΕΙΕΣ...

Του ΚΩΣΤΑ ΜΑΥΡΟΥΔΗ

Οι κατασκευασμένες αλήθειες της Ιστορίας, όπως συμβαίνει με όλους τους μύθους, αφορούν την παιδική ηλικία μιας συλλογικής ταυτότητας, που αναζητεί, κι αυτή, στοργή και βεβαιότητες. Οχι μόνον οι λεγόμενοι αρχαίοι λαοί, αλλά και πολλοί άλλοι, έχουν πειστεί, έτσι, για τον χαρισματικό χαρακτήρα και τον ιδιαίτερο προορισμό τους.  

Χρειάστηκαν αιώνες για να κοιτάξουμε στην Ιστορία και τις αφηγήσεις της με επιφύλαξη. Να τη δούμε, δηλαδή, ως επιστήμη και όχι ως μαρτυρία αυτοεπιβεβαίωσης ή παραγωγής φρονήματος. «Αν οι Γάλλοι θέλουν να πληροφορηθούν για τους Ναπολεόντειους πολέμους, θα ήταν καλό και χρήσιμο να διαβάσουν τον αγγλικό Τύπο της εποχής», έλεγε ο Ράσελ. Αυτό σημαίνει διδασκαλία της Ιστορίας (και) από τις πηγές του αντιπάλου, πράγμα που εκτός από την αμφίβολη αλήθεια αποκαλύπτει τη σχετικότητα της πληροφορίας, την κατεξοχήν δηλαδή συνθήκη που αποτρέπει την εμπάθεια και τις άκριτες προσηλώσεις.

Θα πει κανείς, και ορθά, ότι εφόσον ο καθημερινός πολιτισμός είναι μια συνισταμένη από συνειδήσεις και συμπεριφορές, το πνεύμα της πρωτογένειας, πάντοτε πλειοψηφικό, θα εμφανίζεται ως κυρίαρχη κλίση, πολύ ισχυρότερη από όποιο σχολείο προτείνει δειλά την αμφιβολία, προσβλέποντας στο μοντέλο του κριτικού ανθρώπου. Καμιά οργανωμένη παιδεία δεν μπορεί και δεν θέλει να αγνοήσει τον εθνικό ρόλο της διδασκόμενης Ιστορίας. Χρειάζονται γι' αυτό ζύμωση αιώνων στην «ανησυχία» και την πνευματική περιέργεια, αίσθημα ταυτοτικής ασφάλειας, αυτογνωσία και ευφάνταστα αντανακλαστικά.

Θέλουμε την αλήθεια για την Ιστορία; 

Πρέπει να θυμηθούμε το πρώτο κεφάλαιο στο «Μοναστήρι της Πάρμας» του Σταντάλ:

ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Οταν η αλήθεια συναντά τον μύθο...

Γράφει ο Κώστας Μαυρουδής 

(Ποιητής, εκδότης του περιοδικού «Το Δέντρο»)

Συχνά τρυπώνει σε μιαν αφήγηση, περιπαικτικά θα 'λεγες, ένα στοιχείο καθημερινότητας και γίνεται μέρος της. 

Να γίνω σαφής. Πριν από πολλά χρόνια, σε ένα θερινό σινεμά, παρακολουθούσα τη νεορεαλιστική ταινία «Salvatore Giuliano» του Φραντσέσκο Ρόζι.

Πρόκειται, απ' ό,τι θυμάμαι, για τη σύλληψη ενός επικηρυγμένου ληστή, ιστορικού προσώπου, στη μεταπολεμική Σικελία. Εκεί, λοιπόν, μια σαύρα που είχε βγει από τα φυτά της πλατείας άρχισε να τρέχει σε έναν χωματόδρομο της οθόνης, πίσω απ' το αυτοκίνητο των ληστών που καταδιώκονταν. Φιλμικός χρόνος και παρόν, δύο μακρινοί άγνωστοι, έδωσαν για λίγο τα χέρια.

Στο Ηρώδειο είδα μια παρεμφερή συνάντηση. Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, Πρόεδρος τότε της Δημοκρατίας, παρακολουθούσε τους Πέρσες, πλαισιωμένος από τους υπασπιστές και την αθέατη ομάδα της φρουράς του. Κατά τη διάρκεια της παραστάσεως, ένας ρακένδυτος ηθοποιός που υποδυόταν τον Αγγελιοφόρο (=ανώνυμο πρόσωπο της τραγωδίας, που μεταφέρει την είδηση και αμέσως αποχωρεί) εμφανίστηκε από τη σκοτεινή πλάγια είσοδο, τρέχοντας προς τους θεατές της πρώτης σειράς. Η προεδρική ασφάλεια, αντιδρώντας με ετοιμότητα, κατέβηκε από τις κερκίδες και ακινητοποίησε τον ηθοποιό υπό τα χειροκροτήματα του κοινού.

Εχω καταγράψει πολλές πειρατικές εισβολές της καθημερινότητας στην έντεχνη αφήγηση. Η τελευταία που εντόπισα, δραματική και δυσοίωνη, δεν είχε δυστυχώς το στοιχείο της φάρσας. Αφορούσε την ταινία «Τίτλοι τέλους»:

ΠΡΟΣΩΠΑ: Κόβοντας τη γραμμή του κακού...

Του ΚΩΣΤΑ ΜΑΥΡΟΥΔΗ

Παρακολούθησα προ ημερών ένα ντοκιμαντέρ του Iσραηλινού Χανόχ Ζεεβί (στην ΕΤ, βέβαια), με πρωταγωνιστές πέντε απογόνους διαβόητων ναζιστών, εγκληματιών πολέμου. 

Οι περισσότεροι εγγόνια, ορισμένοι παιδιά τους, σε προχωρημένη ηλικία. Πρόσωπα με βαθιά αντίθεση στο οικογενειακό παρελθόν ένιωθαν ότι το όνομά τους διαπεραίωνε μια σκοτεινή σκιά στο μέλλον. 

Ο Νίκλας Φρανκ, γιος του διοικητή της Πολωνίας, έχει ήδη γράψει δύο ογκώδη βιβλία και επισκέπτεται με αποστολικό ζήλο σχολεία. Μιλά για τον πατέρα του με συντριβή, αλλά και κριτική διαύγεια. Οι υπόλοιποι συγγενείς, διευκρινίζει, δεν δέχτηκαν να εναντιωθούν στην οικογένεια.

Η τέταρτη εντολή είναι «Τίμα τον πατέρα σου», εγώ, αντίθετα, τονίζει στα παιδιά του σχολείου, ενίσχυσα ένα φρόνημα απόρριψης. Ο φακός δείχνει νεανικά πρόσωπα να παρακολουθούν αυτό το μάθημα αυτοκριτικής. Μια κλονισμένη γυναίκα, στη συνέχεια, κόρη του Aντολφ Γκοθ, ξετυλίγει τη δική της μνήμη. Γνώριζε για το πολωνικό γκέτο που διοικούσε ο πατέρας της, αλλά στη Λίστα του Σίντλερ έμαθε, επιπλέον, τρομακτικές λεπτομέρειες. Δύο αδέλφια, εγγόνια του Γκέρινγκ, αποφάσισαν να στειρωθούν για να κόψουν, όπως δήλωσαν, τη γραμμή του κακού προς το μέλλον. Μια τόσο απόλυτη αποστροφή, σαν το αρνητικό της φυλετικής θεωρίας που βδελύσσεται.

Ο Ράινερ Ες, εγγονός του διαβόητου Ρούντολφ Ες, ξαναβλέπει δίπλα στον σκηνοθέτη την έπαυλη που ζούσε η οικογένειά του, μεσοτοιχία με το στρατόπεδο του Αουσβιτς. Η μεταμέλειά τους μοιάζει με την ενοχική εικόνα που βλέπεις πληθωρικά στη Γερμανία: 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ στην ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Η διδακτική εμπειρία του «Γατόπαρδου»

Γράφει ο Kώστας Μαυρουδής 

Ποιητής, εκδότης του περιοδικού «Το Δέντρο»

Το Il Gatopardo (1957), μοναδικό βιβλίο του συγγραφέα Τζουζέπε Τομάζι ντι Λαμπεντούζα (Παλέρμο, 1896 - Ρώμη, 1957), είναι σημαίνον μυθιστόρημα του 20ού αιώνα.

 Το 1860 τα κράτη της ιταλικής χερσονήσου ενοποιούνται. Η Σικελία προσαρτάται, κι αυτή, στο νέο βασίλειο. Η κεντρική κυβέρνηση του Τορίνο, θέλοντας να διορίσει έναν επιφανή Σικελό ως γερουσιαστή, στέλνει στο Παλέρμο κάποιον, για να πείσει τον γηραιό πρίγκιπα Δον Φαμπρίτσιο να αποδεχθεί τον διορισμό. 

Συναντά έναν φινετσάτο και καλλιεργημένο φεουδάρχη, άνθρωπο που αντιλαμβάνεται ξεκάθαρα την εποχή. Ο Γκαριμπάλντι ενοποιεί την Ιταλία, η γερασμένη αριστοκρατία και ο κόσμος της αργοπεθαίνει. Ο χρόνος των προνομίων του είναι ελάχιστος πια. 

Για τον νεοέλληνα αναγνώστη, ο διάλογος ανάμεσα στον πρίγκιπα και τον απεσταλμένο είναι λόγος με δραστικούς συνειρμούς, για να μην πω ότι μας αφορά περισσότερο από έμμεσα.

Να γιατί: 

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: To ρουσφέτι ως εθνικός κανόνας διορισμών ΠΡΙΝ καν απελευθερωθούμε !!!

Του Κώστα Μαυρουδή

Ποιητή και εκδότη του περιοδικού «Δέντρο»

Τον Σεπτέμβριο του 1843 εκδηλώθηκε στην Αθήνα το γνωστό κίνημα κατά του Οθωνα. Ενα από τα κύρια αιτήματά του ήταν η κατάληψη των δημοσίων θέσεων αποκλειστικά από Ελληνες. Ξέρουμε έκτοτε τη σχέση της απασχόλησης με τον δημόσιο τομέα. Το θέμα είναι εξαντλημένο, υπήρξε όμως μια αφορμή για να το ανασύρω. Βρήκα, έπειτα από πολλά χρόνια μια γαλλική εκδοτική σειρά που είχε αφιερώσει έναν τόμο στη χώρα μας. Συμμετέχοντας τότε, θέλησα να δείξω, σε αναγνώστες που πιθανόν θεωρούσαν την Ελλάδα μια μεγαλειώδη σκηνογραφία ερειπίων, πόσο ανήμποροι υπήρξαμε να δώσουμε σ' αυτήν τη ρομαντική εικόνα οργανωμένη μνήμη και πνευματική φυσιογνωμία.

Σε εκείνο το αφιέρωμα, λοιπόν, έχοντας μόλις διαβάσει ένα κλασικό βιβλίο της γραμματείας μας, κατέγραψα μια μοναδική επίδοση. 

Το 1822 ο νεαρός που πρωταγωνιστεί στη νουβέλα του Δημητρίου Βικέλα «Λουκής Λάρας» (Α' έκδοση 1879) ταξίδεψε με τον πατέρα του από τη Χίο (μέσω Τήνου, Πειραιώς και Σπετσών) στο Αργος, «όπου ήδρευε η κυβέρνησις».

Είχε στα χέρια του μιαν επιστολή από τον Μυκονιάτη προύχοντα Μαυρογένη, απευθυνόμενη στον αρχιγραμματέα Εξωτερικών Υποθέσεων Θεόδωρο Νέγρη. Θα του ζητούσε θέση γραφέως. 

Ο Λουκής φτάνει στο Αργος. «Κατόρθωσα επί τέλους να εισαχθώ εις το δωμάτιον του μινίστρου και είδα αντικρύ μου άνθρωπον μικρόν και δυσειδή, ηπόρησα και εδίστασα να πιστεύσω ότι αυτός ήτο ο Αρχιγραμματεύς της Επικρατείας. [...] Πρότεινα την χείρα και έδωκα την επιστολήν. Αφού την ανέγνωσε, με ηρώτησε τι παρ' αυτού επιθυμώ. Εξέφρασα την επιθυμίαν να λάβω γραφικήν υπηρεσίαν». 

Το αίτημα γίνεται αμέσως δεκτό: