ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ και ΠΟΛΙΤΙΚΗ: Η (εξαιρετικη) ρητορική του Κυρ. Μητσοτάκη στο Κογκρέσο (και ένα μελαγχολικό ερώτημα...)

Γράφει ο Χαρίδημος Τσούκας

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.

Οι αρχαίοι Ελληνες το γνώριζαν καλά: η δημοκρατία, ως το κατεξοχήν πολίτευμα του λόγου, είναι ένα παιχνίδι πειθούς, άρα ρητορικής.  

Ο Πούτιν, ο Ερντογάν και ο Σι Τζινπίνγκ δεν έχουν λόγο να υποβληθούν στον κόπο της πειθούς – η ισχύς τους δεν επιβάλλεται με τον λόγο. Η χώρα που έχει εμπεδώσει καλά την πολιτική ρητορική είναι η μεγαλύτερη δημοκρατία παγκοσμίως – η χώρα του Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, του εντυπωσιακότερου πολιτικού ρήτορα μεταπολεμικώς.

Δεν ξέρω ποιοι έγραψαν την ομιλία του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη (Κ.Μ.) στο αμερικανικό Κογκρέσο, αλλά τους αξίζουν συγχαρητήρια. Ηταν μια ασυνήθιστη για τα ελληνικά δεδομένα άσκηση πολιτικής ρητορικής, σε ένα ακροατήριο μαθημένο σε υψηλά στάνταρντ. Μόνο κάποιος που γνωρίζει σε βάθος το ακροατήριό του μπορεί να κάνει μια τόσο καλή ομιλία. Ο Κ.Μ. μίλησε με την άνεση του ανθρώπου που όχι μόνο μιλάει εξαιρετικά αγγλικά, αλλά ξέρει πώς να αγγίζει τους ακροατές του.

Τι έκανε την ομιλία του πρωθυπουργού τόσο εντυπωσιακή; 

Κατ’ αρχάς, ειδολογικώς, η ομιλία του ήταν ένα δείγμα «επιδεικτικού» λόγου – λόγου, δηλαδή, που εκφωνείται σε επίσημες συναθροίσεις και εκδηλώσεις. Οπως επισημαίνει ο Νέστωρ Κουράκης («Εισαγωγή στην κλασική ρητορική», Hippasus, 2021), σκοπός του επιδεικτικού λόγου είναι «να δημιουργηθεί ένα ευχάριστο αίσθημα πνευματικής ανάτασης στους ακροατές και ταυτόχρονα να αποδοθεί έπαινος σε πρόσωπα ή και εγκώμιο σε θεσμούς».

Με άψογη εκφορά λόγου, ο Κ.Μ. εγκωμιάζει την αμερικανική δημοκρατία και τους ιδρυτικούς μύθους της, συνδέοντάς τους, ταυτόχρονα, με την κλασική ελληνική συνεισφορά στην πολιτική σκέψη – δημοκρατία, ελευθερία, ισονομία. Τιμά τους θεμελιωτές της Αμερικής (Μάντισον, Τζέφερσον), ευγνωμονεί τους φιλέλληνες και αρωγούς των κατατρεγμένων Ελλήνων στη διάρκεια της Επανάστασης (Samuel Gridley Howe, John Hill), εγκωμιάζει τη χώρα που φιλοξένησε Ελληνες μετανάστες επιτρέποντάς τους να συμμετάσχουν στο αμερικανικό όνειρο, και τιμά τους Ελληνοαμερικανούς που πρόκοψαν στη δεύτερη πατρίδα τους (Δουκάκης, Νεγκροπόντε, Μπουρλά, Καζάν κ.λπ.).  

Η ομιλία του έχει την αναμενόμενη δόση πολιτικής ορθότητας, με αναφορές στη θέση της γυναίκας στον δημόσιο βίο, στις ανισότητες, στη δουλεία.

Στην ομιλία του πρωθυπουργού συνυπάρχουν τα τρία στοιχεία της αριστοτελικής πειθούς – ήθος, πάθος, λόγος.  

Ο Κ.Μ. κέρδισε την εμπιστοσύνη του ακροατηρίου του (ήθος) γιατί μιλάει έξοχα αγγλικά, αποπνέει κοσμοπολιτισμό και απηχεί το κύριο αφήγημα με το οποίο αυτοκατανοούνται οι φιλελεύθερες δημοκρατίες – δημοκρατία, πρόοδος, συμπεριληπτικότητα.

Η εκφορά της ομιλίας του είχε το πρέπον λεκτικό πάθος – απευθύνθηκε με λελογισμένο τρόπο στα συναισθήματα των ακροατών του. Οι ιστορικές αναφορές του στους θεμελιωτές της Αμερικής, στο μεγαλείο της χώρας του Λίνκολν και του Τζέφερσον, στις θυσίες των Ελλήνων επαναστατών του ’21 και στο αγωνιστικό πνεύμα των Ουκρανών μαχητών της Μαριούπολης τον συνέδεσαν συγκινησιακά με τους ακροατές του.

Τέλος, ο λόγος του στέρεος, μικροπερίοδος, με λογική συνοχή, δοκιμιακός σε μερικά σημεία («σειρήνες του λαϊκισμού», πολωτικά μέσα κοινωνικής δικτύωσης, εγκώμιο της «σωφροσύνης», τα τρία γνωρίσματα των επιτυχημένων δημοκρατιών – κοινωνικό κεφάλαιο, ισχυροί θεσμοί, κοινές αφηγήσεις) και ανάλαφρος σε άλλα (αυτοβιογραφικά στοιχεία, χιούμορ), με πληθώρα ιστορικών και σύγχρονων πολιτικών αναφορών, παρήγαγε ένα στιβαρό και εκλεπτυσμένο μήνυμα, εναρμονισμένο με την αξιακή αυτοκατανόηση των ακροατών του.

Ο καλός ρήτορας έχει επίγνωση της εγγενούς διαλογικότητας της γλώσσας. Ακούμε ή διαβάζουμε κάτι σε συνάφεια –έμμεσο διάλογο– με το συγκείμενο που το περιβάλλει. Είναι αδύνατον να ακούσεις τον Κ.Μ., ήδη στο δεύτερο λεπτό της ομιλίας του, να λέει: «[Οι δεσμοί μας] είναι μια υπενθύμιση της κοινής μας πίστης στην ελευθερία έναντι της τυραννίας, στη δημοκρατία έναντι του αυταρχισμού, στη θεμελιώδη σημασία του σεβασμού του κράτους δικαίου έναντι του πολέμου και της αναρχίας», και να μη σκεφτείς τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία. Αν είσαι Αμερικανός γερουσιαστής, που μόλις έχει εγκρίνει 40 δισ. δολάρια βοήθεια για την Ουκρανία, αυτή η υπαινικτική αναφορά σού καθιστά συμπαθή τον ομιλητή. Κι αν τυχόν αμφέβαλλες, ο ομιλητής προβαίνει, στη συνέχεια, σε ευθεία αναλογία των Ουκρανών μαχητών με τους Ελληνες εξεγερμένους του ’21 (Μεσολόγγι – Μαριούπολη).

Και, βεβαίως, ο καλός πολιτικός ρήτορας γνωρίζει ότι θα προβάλει πιο πειστικά τα εθνικά αιτήματά του αν τα συνδέσει με σχήματα που ήδη κατανοεί ευμενώς γι’ αυτόν ο ακροατής του. Δεν χρειαζόταν να πει τίποτα για δυσνόητα θέματα περιφερειακών διαφορών με την Τουρκία ο πρωθυπουργός· τα λέει όλα η αναφορά στην «επιθετικότητα» και στον «αναθεωρητισμό» του Πούτιν. Αν ο ακροατής καταλαβαίνει αυτά, θα καταλάβει και τους υπαινιγμούς σου.

Δεν χρειάζεται να είσαι πολιτικός φίλος του Κ.Μ. για να δια-πιστώσεις καλοπροαίρετα ότι η ομιλία του στο Κογκρέσο είχε όλα τα γνωρίσματα της εξαιρετικής ρητορικής. Μόνο οι μικρόνοες αγνοούν την ποιότητα όταν την αντικρίζουν. 

Το μελαγχολικό ερώτημα είναι: 

Κλεψύδρα και ευθύνη

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ
Του ΚΩΣΤΑ ΓΕΩΡΓΟΥΣΟΠΟΥΛΟΥ

Πάλι θα χαρακτηριστούμε, όταν παραπέμπουμε σε αρχαίους ελληνικούς θεσμούς, ως παρωχημένοι, καθυστερημένοι και όσα άλλα ηχηρά παρόμοια. Αλλά θα επιμείνουμε εφόσον αρκετοί θεσμοί εκείνου του αθηναϊκού κυρίως Δήμου φαίνονται και σήμερα, σε σύγκριση με τα παρόντα δημόσια θέσμια, όχι απλώς μοντέρνοι αλλά άκρως δημοκρατικοί.

Και πρώτα η δημόσια ρητορική, δηλαδή το δικαίωμα του καθενός να αρθρώνει δημόσια με επιχειρήματα την άποψή του πάνω σ' όλα τα αναφυόμενα προβλήματα του δημόσιου βίου αλλά και του ιδιωτικού, όταν αυτός έβλαπτε τα ήθη, τα θέσμια και την τρέχουσα συμπεριφορά αλλά και τα δημοκρατικά κεκτημένα.

Δημόσιες ήταν οι συνεδρίες των δικαστηρίων και δημόσια αναπτύσσονταν τα εκατέρωθεν επιχειρήματα σε υποθέσεις κληρονομικού δικαίου, διαζυγίων, υιοθεσίας, δωροληψίας και δωροδοκίας, ακόμη και παράβασης των νόμων που προστάτευαν και τα περιορισμένα έστω, αλλά υπαρκτά προσωπικά δικαιώματα των δούλων. Υπήρχαν π.χ. ποινικές ευθύνες όχι μόνο στην ακραία περίπτωση φόνου δούλου αλλά και ξυλοδαρμού και αναίτιας κακομεταχείρισης.

Αλλά στον δημόσιο δημοκρατικό διάλογο υπήρχαν όρια, τουλάχιστον χρονικά. Ταλαιπωρημένοι τους τελευταίους μήνες από την ακατάσχετη φλυαρία, την αγραμματοσύνη, τη γλωσσική θρασύτητα αλλά και τη δημόσια πλέον χειροδικία στους χώρους όπου υποτίθεται πως ασκείται ο δημόσιος έλεγχος των πολιτικών προτάσεων, νοσταλγούμε την κλεψύδρα. Αλλά η κλεψύδρα προϋποθέτει παιδεία, πειθαρχία, έλεγχο της γλώσσας, δομημένο λόγο και βαθιά γνώση των αντικειμένων, των ιδεών και των αξιών που διαχειρίζεται ο δημόσιος ρήτορας. Η κλεψύδρα υποχρέωνε τον ρήτορα να αναπτύξει τις απόψεις του μέσα σε λελογισμένα και εκ των προτέρων συμφωνηθέντα επί ίσοις όροις για όλους πλαίσια χρόνου. Αν προσπαθήσουμε σήμερα να υπολογίσουμε τον χρόνο ενός δικανικού λόγου του Λυσία ή του Δημοσθένη ή του Υπερείδη, θα καταλήξουμε πάνω κάτω στο συμπέρασμα πως ένας δικηγόρος, κατήγορος ή υπερασπιστής στο δικαστήριο, αλλά και ένας πολιτικός ενώπιον της Εκκλησίας του Δήμου και της Βουλής δεν μπορούσε να ξεπεράσει το ένα τέταρτο, το πολύ τα είκοσι λεπτά χρόνου ομιλίας. Και φυσικά δεν επιτρέπονταν οι διακοπές από τους, όπως τους σημερινούς, συστηματικούς διακοψίες, που μόνο σκοπό έχουν όχι να διαφωνήσουν αλλά και συγχύσουν τον ομιλούντα και να υπονομεύσουν τα επιχειρήματά του με υλακές και γκριμάτσες.

Δεν θα αναφερθώ στο γεγονός πως οι ρήτορες τότε δεν χρησιμοποιούσαν χειρόγραφα, έστω κι αν κατέφευγαν σε ειδικούς για να τους συντάξουν τον λόγο τους.

Πόσοι σήμερα πολιτικοί μας ανεβαίνουν στο βήμα της Βουλής ή των επιτροπών της χωρίς χειρόγραφο;  

Παρ' όλα αυτά, οι περισσότεροι εκλιπαρούν να παραταθεί ο χρόνος που τους αναλογεί κατά τον κανονισμό της Βουλής, όταν ακούνε το κουδούνι πέρατος του χρόνου του προεδρείου.

Απεραντολογούν, επαναλαμβάνουν τα ίδια και τα ίδια, καταφεύγουν σε συναισθηματικές κορόνες και το μόνο που φροντίζουν είναι να καταλήγουν οι φράσεις τους σε εντυπωσιακά λαϊκίστικα φραστικά εφέ ώστε να εισπράττουν το χειροκρότημα των οπαδών. Λησμονώντας πως σκοπός κάθε ρητορικής είναι, κατά τον ορισμό του Γοργία, η δημιουργία πειθούς, άρα σκοπός κάθε ρήτορα είναι να πείσει τον αντίπαλο, τον αμφισβητία, τον αναποφάσιστο, όχι να προκαλέσει τη θυμική συμπαράσταση του οπαδού και τού εκ των προτέρων πεισμένου.

Η ρητορική (ξανα)κατακτά την Ελλάδα

Από την ΕΛΛΗ ΙΣΜΑΗΛΙΔΟΥ

Αν τα αποστειρωμένα τηλεοπτικά ντιμπέιτ αδυνατούν να προσελκύσουν Σύνθεσητο ενδιαφέρον σας και θεωρείτε ότι οι σημερινοί πολιτικοί επιδίδονται σε μακρόσυρτους παράλληλους μονολόγους (αντί για ουσιαστικό διάλογο), ίσως έχει έρθει η ώρα να πάρετε τη ρητορική... στα χέρια σας!  

Ρητορικοί όμιλοι για θιασώτες όλων των ηλικιών δημιουργούνται ο ένας μετά τον άλλον σε κάθε γωνιά της χώρας και φέρνουν τους Ελληνες σε επαφή με το αγαπημένο «χόμπι» των αρχαίων ημών προγόνων. Από τις πολιτικές συζητήσεις στα καφενεία ως τις παθιασμένες αντιμαχίες για τα αθλητικά και τις διαφωνίες στα φοιτητικά έδρανα, το «γονίδιο» της ρητορικής βρίσκεται κρυμμένο στο DΝΑ των Ελλήνων. Εν έτει 2010 οι ρητορικοί όμιλοι τούς δίνουν την ευκαιρία να το ανακαλύψουν και να το τελειοποιήσουν.

Το βασικό στοιχείο που θα σας εκπλήξει σε έναν ρητορικό αγώνα είναι ότι οι ομιλητές δεν επιλέγουν την άποψη που θα υποστηρίξουν, αλλά αυτή καθορίζεται... με κλήρωση.Στόχος είναι να αναγκασθούν να σκεφθούν δημιουργικά, χωρίς να περιορίζονται από τις παγιωμένες απόψεις ή τις τυχόν προκαταλήψεις τους. Συνεπώς, μην απορείτε αν σε ντιμπέιτ ακούσετε τον συντηρητικό συνάδελφό σας να υποστηρίζει με πάθος τη νομιμοποίηση των γκέι γάμων ή τη φιλελεύθερη φίλη σας να αναλύει τα πλεονεκτήματα της θανατικής ποινής!

«Ο εν λόγω κανόνας αρχικά ξενίζει τους νεοφερμένους και πολλοί δυσκολεύονται να υποστηρίξουν απόψεις με τις οποίες διαφωνούν. Αν, όμως, ξεπεράσεις το αρχικό “σοκ” και έχεις ανοιχτό μυαλό θα αντιληφθείς αυτό που αποτελεί την πεμπτουσία της ρητορικής:δεν υπάρχουν απόλυτες αλήθειες! Για κάθε άποψη υπάρχει και η αντίθετη, αρκεί να έχει κανείς τη διάθεση να την αναλύσει και να την κατανοήσει» δηλώνει ο κ. Μάνος Μοσχόπουλος , ο οποίος γνώρισε τη ρητορική στα μαθητικά του χρόνια, συνέχισε τις προπονήσεις στον ρητορικό όμιλο του Πανεπιστημίου Deree και έπειτα από συμμετοχή σε περισσότερα από 25 πρωταθλήματα κέρδισε πέρυσι το βραβείο του καλύτερου ομιλητή στο Παγκόσμιο Πρωτάθλημα Ντιμπέιτ στην Τουρκία. 

Από την άλλη, για τον κ. Κώστα Σερδάρη, φοιτητή Νομικής Αθηνών και μέλος του αντίστοιχου ρητορικού ομίλου, η «προπόνηση» στη ρητορική τού δίδαξε πώς να... ακούει, κάτι που φαντάζει αυτονόητο, ωστόσο σπανίζει όλο και περισσότερο στις ημέρες μας. «Σε έναν ρητορικό αγώνα οι κριτές μάς βαθμολογούν για το αν αντικρούσαμε ένα προς ένα τα επιχειρήματα των αντιπάλων. Συνεπώς, αν κάποιος επιδίδεται σε ατελείωτο μονόλογο- όσο γοητευτικός και αν είναι αυτός- δεν έχει καμία ελπίδα να νικήσει» τονίζει ο νεαρός ρήτορας.

ΒΗΜΑ