Του Μάριου Μπέγζου
Κοσμήτορα της Θεολογικής Σχολής του Πανεπιστημίου των Αθηνών
Η πρωτόγνωρη λέξη «φονταμενταλισμός» είναι ελληνική μεταγραφή του
αγγλικού όρου fundamentalism (από το λατινικό fundamentum: θεμέλιο).
Αποδίδεται ως «θεμελιωτισμός» ή «θεμελιοκρατία» και σημαίνει την
επιστροφή στα «θεμέλια» μιας παράδοσης του παρελθόντος, την εμμονή στα
«θεμελιώδη» άρθρα πίστης και τη μαχητική προάσπιση των «θεμελιακών»
στοιχείων κάποιας θρησκευτικής κληρονομιάς.
Φονταμενταλισμός είναι ο μαχητικός θρησκευτικός συντηρητισμός. Τρία
χαρακτηριστικά στοιχεία του είναι η συντηρητικότητα, η θρησκευτικότητα
και η μαχητικότητα.
Πρώτιστο ιδίωμα παραμένει ο συντηρητισμός, που διαφοροποιεί τον
φονταμενταλισμό από τον εκσυγχρονισμό, τον αντιπαραθέτει με τον
φιλελευθερισμό ή τον σοσιαλισμό και τον αντιδιαστέλλει με τον
διαφωτισμό, με τον ορθολογισμό και τον ατομικισμό της νεωτερικότητας. Η
συντήρηση της παράδοσης των «θεμελίων» χωρίς ανανέωση και δίχως
προσαρμογή, η πιστή κατά γράμμα ερμηνεία και η τυφλή τυποποιημένη
εφαρμογή των επιταγών της κληρονομιάς του παρελθόντος μαζί με την
αντιπαράθεση σε καθετί νεωτερικό, σύγχρονο, μοντέρνο, δυτικό (ευρωπαϊκό ή
αμερικανικό) συνιστούν τον πυρήνα του φονταμενταλιστικού κινήματος.
Η θρησκευτικότητα χρωματίζει τον φονταμενταλισμό αποφασιστικά και
καθορίζει τον συντηρητισμό του. Χάρη στη βασική εμπειρία της ενότητας
που διακρίνει κάθε θρησκεία τόσο στον χώρο όσο και μέσα στον χρόνο
ιδρύοντας την κοινωνία (οριζόντια ενότητα των ομοδόξων μέσα στον χώρο)
και γεννώντας την ιστορία (κατακόρυφη ενότητα των ομοφρόνων μέσα στον
χρόνο), η συντήρηση των «θεμελίων» επικυρώνεται μεταφυσικά και
επεκτείνεται από τον θολό πυθμένα κάποιου παρελθόντος «χρυσού αιώνα»
στον απλησίαστο ορίζοντα ενός μελλοντικού «παραδείσου». Η θρησκεία
λειτουργεί σαν το «τσιμέντο» της συντήρησης, ως το ανθεκτικότερο
συνεκτικό υλικό των «θεμελίων» της παράδοσης που υποτάσσει το κοσμικό
(κράτος, κοινωνία, οικονομία) στο θρησκευτικό και υποτάσσει το ιδιωτικό
(προσωπική ζωή του ατόμου) στο δημόσιο (θρησκευτικός κώδικας ηθικών
αξιών, «ιερός νόμος»).
Η μαχητικότητα είναι το τρίτο στη σειρά, αλλά πρώτο σε εντυπωσιασμό
στοιχείο του φονταμενταλισμού. Η βία στη διακονία του ιερού εν ονόματι
της συντήρησης είναι που συνοψίζει το φονταμενταλιστικό κίνημα άριστα.
Προσφυγή στα όπλα, αιματοχυσίες και εκατόμβες, ακρωτηριασμοί τιμωρίας
και παραδειγματικές εκτελέσεις, πογκρόμ και γκέτο, φυλετικές διακρίσεις
και σεξιστικοί διαχωρισμοί, εθνοκάθαρση και τρομοκρατία βρίσκονται στην
ημερήσια διάταξη των φονταμενταλιστών όλου του κόσμου, κάθε εποχής.
Κάθε θρησκευτική κληρονομιά έχει να παρουσιάσει κρούσματα
φονταμενταλισμού. Δυστυχώς δεν υπήρξε αναίμακτη θρησκεία ως σήμερα, όπως
επίσης δεν εμφανίσθηκε ποτέ αναίμακτη επανάσταση, ειρηνική εξέγερση ή
«βελούδινη» ανταρσία.
