ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Τι θα έκανες αν ήσουν στο Παρίσι;

I normally don’t think much of these pictures showing people on smartphones but this video from last night in Paris is pretty wild.

pic.twitter.com/R1S005P5gM

— Sheel Mohnot (@pitdesi) January 1, 2024

 

Toυ ΚΩΣΤΑ ΓΙΑΝΝΑΚΙΔΗ

 

Τα ρεπορτάζ από το φλεγόμενο ιαπωνικό αεροπλάνο έχουν επενδυθεί και με βίντεο από το εσωτερικό της καμπίνας των επιβατών. Την ώρα του μεγάλου πανικού, στο σημείο που η ζωή απέχει λίγα μέτρα από τον θάνατο, κάποιοι σήκωσαν το κινητό και κατέγραψαν τις στιγμές. Συμβαίνει και άλλες φορές, σε περιστατικά που γεννούν τρόμο. Το αεροπλάνο βυθίζεται από τρομακτικές αναταράξεις, οι επιβάτες ουρλιάζουν, αλλά κάποιοι καταφέρνουν να πάρουν βίντεο. Μετά γίνονται viral για μία ημέρα, άντε δύο.

Viral έγινε και το βίντεο από το Παρίσι που δείχνει χιλιάδες κινητά να καταγράφουν την αντίστροφη μέτρηση για την αλλαγή του χρόνου, στην Αψίδα του Θριάμβου. Τα αυθόρμητα σχόλια σημειώνουν ότι οι άνθρωποι δεν έζησαν τη στιγμή, αλλά την κατέγραψαν.

Λάθος. Παραλείπεται μία σημαντική λεπτομέρεια:

 Στους καιρούς μας, αν δεν έχεις καταγράψει μία στιγμή στην κάμερα του κινητού, τότε είναι, στα αλήθεια, σαν να μην την έζησες. Στην εποχή των social, η συναισθηματική πληρότητα που γεννά μία στιγμή δεν ξεδιπλώνεται όταν συμβαίνει το γεγονός, αλλά όταν μπορείς να αποδείξεις ότι ήσουν εκεί.

Η αυταρέσκεια, που θα ταϊστεί από τα like, τις καρδούλες και τα παλαμάκια, είναι πιο δυνατή από την ίδια την εμπειρία. Ζούμε, άλλωστε, στην εποχή της εικόνας. Τα πάντα πρέπει να πιστοποιούνται από βίντεο. Και οι κάμερες ασφαλείας κινηματογραφούν το ριάλιτι της κοινής μας ζωής.

Τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης αξιολογούν τις ειδήσεις ανάλογα με τη διαθεσιμότητα βίντεο. Η ποιότητα της εικόνας τους είναι αδιάφορη. Αρκεί να σου δείξουν κάτι που κινείται με ταχύτητα σφαίρας για να σου πουν ότι είναι το αυτοκίνητο δευτερόλεπτα πριν τη μοιραία σύγκρουση.

Οι άνθρωποι που βρίσκονται μέσα στη φωτογραφία από το Παρίσι, είναι διπλά και τριπλά χαρούμενοι. Βρέθηκαν εκεί, ανέβασαν το γεγονός στα social και έγιναν και οι ίδιοι viral. Και ανήκουν, δηλαδή ανήκουμε, στο νέο είδος ανθρώπου που έχει εκχωρήσει στο κινητό τη διαχείριση των αναμνήσεων του.

Αυτό δεν είναι τόσο κακό όσο δείχνει. Κάθε άλλο. Αρνητική χροιά έχει η προσδοκία της επιβεβαίωσης μέσα από τα like. Στο μετρό και στις στάσεις των λεωφορείων βλέπω ανθρώπους να ξεφυλλίζουν το άλμπουμ των αναμνήσεων τους μετακινώντας τον αντίχειρα πάνω στην οθόνη. Ακόμα και αν έχουν χάσει κάποιες από τις στιγμές, η τεχνολογία τους επιτρέπει να διατηρούν περισσότερες αναμνήσεις. Ενα στιγμιότυπο ζωής που, στον παλιό κόσμο, θα θεωρείτο ασήμαντο, σκεπασμένο από τη λήθη, σήμερα διεκδικεί θέση ανάμνησης.

Το κινητό βελτιώνει τη σχέση σου με το παρελθόν. Παίρνει φαινομενικά αδιάφορες στιγμές και τις ντύνει με τον σεβασμό που πρέπει στις αναμνήσεις. Συνεπώς…

 

ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Ζούμε υπό την εξουσία του παρόντος;

 

Γράφει ο Στέλιος Ράμφος

 

Θυμάμαι να περιμένω και να καλωσορίζω τον καινούργιο χρόνο, αλλά και να αναρωτιέμαι προς τι τέτοια αδημονία για μια ημέρα όπου τα εόρτια αισθήματα διαρκούν την Πρωτοχρονιά και από την επομένη όλα επανέρχονται στην προτέρα κατάσταση και διάθεση.

Τι φέρνει, άραγε, ο χρόνος που έφυγε;

Καθώς δεν ζούμε τόσο στον κόσμο της φύσεως όσο της Ιστορίας, οι συνέπειες του παρελθόντος συνήθως προκύπτουν εν είδει μέλλοντος. Στην Ιστορία μέτρο του χρόνου δεν είναι η κίνηση στον χώρο, αλλά η άπλωση του πνεύματος πριν και μετά το «τώρα». Θα ήταν αδύνατο να αναλογιστούμε τα περασμένα εάν δεν συνδέαμε τα γεγονότα με το νόημά τους. Ετσι μόνο περνάμε από την αίσθηση στις εσωτερικές της προϋποθέσεις και συνυπάρχουμε πέρα από το ένστικτο.

Μεγαλώσαμε με το πνεύμα στραμμένο στο μέλλον, στην ιδέα μιας προόδου γεμάτης υποσχέσεις για καλύτερο αύριο. Προς τα τέλη, όμως, της δεκαετίας του 1960, με τον φόβο ενός πυρηνικού πολέμου, την κλιματική κρίση και τον διαστημικό ανταγωνισμό των υπερδυνάμεων, η προοπτική της οικονομικής αναπτύξεως έδωσε τη θέση της στη διόρθωση λαθών του παρελθόντος.

Χάρη σε κινήματα νεολαίας των ανεπτυγμένων χωρών, το διστακτικό τούτο μέλλον άνοιξε δρόμο στην ηγεμονία του κοινωνικά παρόντος χρόνου, με χαρακτηριστικές εκφράσεις τη μεγάλη γιορτή στο Γούντστοκ των Ηνωμένων Πολιτειών και τον γαλλικό Μάη του 1968. Τα κινήματα αυτά εξέπεμπαν μηνύματα ανατροπής, αλλά εν τέλει διεκδικούσαν με έμφαση ένα διαφορετικό τρόπο ζωής «εδώ και τώρα».

Με απαξιωμένο το παρελθόν και το μέλλον ανεξέλεγκτο, την παράδοση εγκλωβισμένη σε στερεότυπα και την πρόοδο διφορούμενη, έμενε μόνο το παρόν για να στηριχθεί επάνω του η σαστισμένη ανθρωπότης.

Ετσι, εδώ και μισόν αιώνα βιώνουμε μία ιστορική περίοδο, όπου αν και γεννιόμαστε, μεγαλώνουμε και φεύγουμε στον χρόνο, το παρόν εξουσιάζει τις ψυχές και τα πράγματα.

Γιατί όλες οι «λέξεις της χρονιάς» φέτος είχαν σχέση με την τεχνολογία;

Χωρίς «πριν» και «μετά»

Το παρόν είναι χρόνος με «πριν» και «μετά», ένα σημείο από όπου τα πάντα περνούν και παραδόξως μένουν, αφού τώρα «θυμόμαστε» το παρελθόν και «τώρα» σχεδιάζουμε το μέλλον. Με δεδομένο το «πριν» και «μετά», στο παρόν βρίσκουμε τον εαυτό μας και αντίστοιχο προσανατολισμό· με δυσεύρετο «πριν» και «μετά» βουλιάζουμε στον χώρο, στερούμενοι εαυτού και συνειδήσεως να βεβαιώνει πως υπάρχουμε.

Ομως ένα παρόν χωρίς «πριν» και «μετά» συμβιώνει μόνο με τον εαυτό του και χρειάζεται όλο και μεγαλύτερη ταχύτητα ώστε να υπερφαλαγγίζει τον χώρο. Για την ακρίβεια, ζει τη μοναξιά του εν διαστολή και τη διαστολή του σαν παγκοσμίωση. Δεν αντιλαμβάνεται τον εαυτό του μόνο σαν άμεσο χρόνο, αλλά εννοεί να ζούμε σ’ αυτόν και γι’ αυτόν ανά πάσα στιγμή.

Τη λογική του παρόντος ακολούθησαν τα οικονομικοπολιτικά συστήματα, την υπηρετούν δε με συνέπεια η ψηφιακή τεχνολογία και η τεχνητή νοημοσύνη.

Οι περαιτέρω εξελίξεις εκβάλλουν σε μία οικονομία η οποία καταξιώνει «το συντομότερο δυνατόν», ενώ σταδιακά το παρόν ταυτίζεται με τη στιγμή, χωρίς να παύει να επιβεβαιώνεται στη μακροζωία και στη δραματική μείωση των γεννήσεων του δυτικού κόσμου. Πληροφορούμαστε τα πάντα αδιάκοπα από τα κινητά τηλέφωνα και τα τάμπλετ, με αγωνία μη χάσουμε τίποτα από τα μικρά και μεγάλα δρώμενα στην υφήλιο. Από το «χθες» και το «αύριο», βρεθήκαμε στο «τώρα», στη στιγμή σαν ελιξήριο τάχα της ζωής.

Το κατεπείγον βασιλεύει, διαπιστώνουν όσοι μελετούν τα κοινωνικά. Μ’ άλλα λόγια, οι κύκλοι δραστηριοτήτων όλο και συντομεύουν, καθώς οι ηλεκτρονικοί υπολογιστές ανταποκρίνονται σε κλάσματα δευτερολέπτου, ώστε το μέλλον να ανάγεται στην επομένη στιγμή, με επακόλουθα την επαπειλουμένη καθυστέρηση και την καταθλιπτική διάθεση. Ο ψηφιακός εκσυγχρονισμός επιβάλλει ως λειτουργικό χρόνο τον στιγμιαίο, χωρίς άλλα κριτήρια, οπότε στον ορίζοντα των «κλικ» το έργο του λαμβάνει ψυχαναγκαστικές διαστάσεις, ενώ ο καταιγισμός των γεγονότων στα ΜΜΕ προβαίνει σαν αυθεντική ιστορικότης.

Η δεσποτεία του στιγμιαίου παρόντος φτωχαίνει απελπιστικά τον άνθρωπο και την κοινωνία. Το προανήγγειλε ήδη το ψυχικό παράλληλο της ικανοποιήσεως κάθε είδους επιθυμίας, υπό την σκέπη του ατομικού δικαιώματος. Επιθυμίας για την ίδια την ευχαρίστηση, όχι για αγαθές προεκτάσεις της αλήθειας της στην ανθρώπινη συνθήκη. Αλλο η φυσική επιθυμία καθ’ εαυτήν και άλλο μια επιθυμία με γνώμονα την αυθεντικότητα του ανθρώπου. Η επιθυμία μπορεί να διεκδικεί τον χαρακτήρα του δικαιώματος μόνον εφόσον η αξία της κοινωνικής συνυπάρξεως επιτρέπει να διακρίνουμε τα μέσα από τον σκοπό της πράξεως. Διαφορετικά επευλογούμε το χάος.

 

Λόγου χάριν, τι γίνεται όταν ο επαΐων των ψηφιακών διεργασιών επιφορτίζεται να «τρέξει» υπουργεία όπως της Παιδείας, όπου ο ρυθμός της ταχύτητος επιβάλλει στην εργασία των μαθητών και φοιτητών την ήσσονα προσπάθεια και το μηχανικό «ξεπέταγμα» της διδακτέας ύλης, ενώ, αντιθέτως, χρειάζεται το αργό σταθερό «χώνεμα» του γνωστικού αντικειμένου, η κατανόησή του με τη διαπεραστική της σιωπή;

Το «μέλλον» που προσφέρει η εργαλειακή τούτη επάρκεια είναι υποβαθμισμένο, ταχύτατα αποκτώμενα τυπικά «προσόντα» μέσω της απλοποιήσεως αντί της εμβαθύνσεως. Τι κόσμο θα διαμορφώσουν οι αυριανές γενιές των εφηρμοσμένων «γνώσεων»;

Οι νέοι μεθούν με το επιθυμητικό «τώρα», αφού τα προς το ζην εξασφαλίζουν οι γονείς. Εχουν την πολυτέλεια μιας αρνητικότητος η οποία εν ονόματι του παρόντος ασκεί βία εναντίον ανθρώπων και θεσμών. Συνυπολογίζω εδώ τη βία της ανυπομονησίας τους, ως εσωτερικού χρόνου των απαιτουμένων υψηλών επαγγελματικών αποδόσεων. Απαιτήσεις τέτοιου είδους γεννούν βία, αφ’ ης στιγμής η αναμονή του αποτελέσματος τρέπεται σε εναγώνιο χρόνο, που δίνει το «παρών» σαν αλλοπρόσαλλος θόρυβος. Η αίσθηση, η συνείδηση και η άσκηση ευθύνης χρειάζονται οπωσδήποτε χρόνο.

Και με την ιστορία τι να κάνουμε;

Να εμπιστευθούμε τα αποτυπώματα των γεγονότων στις ψηφιακές πλατφόρμες και να παραιτηθούμε από το νόημά τους, το οποίο συνυφαίνει το «πριν» με το «τώρα» και με το «μετά»;

Η αδιαφορία για το παρελθόν πλάθει ρηχή συνείδηση των στόχων μας. Ή μήπως να το διεκδικήσουμε προσεγγίζοντας τον αλλοτινό καιρό σαν σύγχρονο του παρόντος μας και του παρόντος του ως παρελθόντος;

Σ’ αυτή την περίπτωση τη θέση του αντικειμενικού χρόνου καταλαμβάνει ο υποκειμενικός, οπότε η μνήμη αντί να αναπαράγει παθητικά, δημιουργεί. Θεμελιώνει μία σχέση τού «τώρα» με το «πριν», στην οποία τα πράγματα δεν περνούν αλλά ανανεώνονται. Ο Μπέρξον το έδειξε εύστοχα.

Ολα δείχνουν προς ρήξη της διάρκειας του χρόνου με τον εγκλεισμό του «τώρα» στη στιγμή. Τη δυσκολεύουν βέβαια οι ιδεοληψίες της ανυπέρβλητης καταβολής και της οριστικής συντέλειας, μολονότι αμφότερες προϋποθέτουν ένα συστατικό παρόν. Ωστόσο το παρόν τούτο, μόνο του, σημαίνει παρακμή, ενώ…

 

 

ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ - ΧΡΟΝΟΣ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ: : «Χρόνια Πολλά» – Τι εννοούμε;

Γράφει ο Χαρίδημος Τσούκας

Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.

 «Τι είναι, τότε, ο χρόνος; Αν κανείς δεν με ρωτά, γνωρίζω. Αν θέλω να το εξηγήσω σε αυτόν που με ρωτά, δεν γνωρίζω.»
ΑΓΙΟΣ ΑΥΓΟΥΣΤΙΝΟΣ


(...) Ο κλασικός τρόπος κατανόησης του χρόνου είναι διαδοχή στιγμών. (...πρόκειται για...) ωρολογιακή αντίληψη του χρόνου – μετρούμε τον χρόνο με βάση το ρολόι και το ημερολόγιο. Ο χρόνος θεωρείται, δυνητικά, μετρήσιμο μέγεθος, και, συνεπώς, αξιοποιήσιμος πόρος.

Στις νεωτερικές κοινωνίες τείνουμε να σκεπτόμαστε τον χρόνο, κατά πρώτον, ωρολογιακά. Αυτή η θεώρηση επιτρέπει την οργάνωση, τον σχεδιασμό, και τον συντονισμό δραστηριοτήτων κλίμακας. Καθότι αξιοποιήσιμος πόρος, ο χρόνος συσσωρεύεται (π.χ. άδειες), σπαταλιέται (π.χ. αναμονή), επεκτείνεται (π.χ. παράταση αποπληρωμής δανείου), συρρικνώνεται (π.χ. ταχεία έγκριση εμβολίου), δανείζεται (π.χ. αναμονή στην ουρά για κάποιον άλλο), ή επενδύεται (π.χ. επιστημονική έρευνα με την προσδοκία επιτυχημένων αποτελεσμάτων).

Ο ωρολογιακός χρόνος αξιοποιείται στρατηγικά όταν το μέλλον καθίσταται πιο σημαντικό από το παρόν. Για να αποκτήσει καλή φήμη στην αγορά, η σοβαρή επιχείρηση δεν ενδίδει στον πειρασμό του εφήμερου κέρδους. Αντιστρόφως: όταν μια χώρα δανείζεται αλόγιστα και καταναλώνει ακόρεστα, συρρικνώνει το μέλλον στο παρόν – ζει σε ένα αέναο παρόν. Μην προνοώντας για το αύριο (π.χ. το ενδεχόμενο να μη βρίσκει δανειστές), γίνεται ευάλωτη. Στρατηγική αντίληψη του χρόνου σημαίνει ότι αναβάλλουμε την ικανοποίηση επιθυμιών στο παρόν γιατί επιδιώκουμε σημαντικότερα οφέλη στο μέλλον.

Οταν σκεπτόμαστε τον χρόνο ωρολογιακά απλοποιούμε: εστιάζοντας στη μέτρηση, τείνουμε να ξεχνούμε ότι ο ωρολογιακός χρόνος προκύπτει από τον «πρακτικό χρόνο» – τον χρόνο, δηλαδή, στον οποίο διεξάγονται οι μεστές νοήματος πρακτικές δραστηριότητές μας (π.χ. διδασκαλία, νοσηλεία, μαγειρική, κ.λπ.).

Ο πρακτικός χρόνος έχει πάντοτε πεδίο αναφοράς και, συνεπώς, συγκεκριμένο περιεχόμενο και αξιολογική σημασία. Το «ώρα για μάθημα» αναφέρεται στη μαθησιακή δραστηριότητα (περιεχόμενο) και εμπεριέχει κανονιστικότητα (π.χ. είναι ανάρμοστο να μιλάς στο κινητό).  Στον πρακτικό χρόνο, δεν έχουμε απλώς διαδοχή στιγμών αλλά αναφορά σε εξελισσόμενες δραστηριότητες: το παρελθόν και το μέλλον έχουν σημασία στον βαθμό που σχετίζονται με τα τρέχοντα πρακτικά ενδιαφέροντά μας. Ο δικαστής λαμβάνει υπόψη τη νομολογία για το θέμα που εξετάζει. Η δασκάλα σχεδιάζει το μάθημα έχοντας κατά νου τις αντιδράσεις των μαθητών πέρυσι.

Στον πρακτικό χρόνο, το «πότε» δεν δηλώνεται από έναν αφηρημένο αριθμό (π.χ. 10 π.μ.) αλλά βιώνεται από την ενεργό εμπλοκή του δρώντος ατόμου σε μια εκτυλισσόμενη δραστηριότητα. Στο εξαιρετικό ντοκιμαντέρ του Netflix «The Surgeons’ Cut», συχνά οι βιογραφούμενοι χειρουργοί αναφέρονται στην κατάλληλη στιγμή (τον Αριστοτελικό «καιρό») που πρέπει να κάνουν κάτι στη διάρκεια μιας εγχείρησης. Αν επέμβουν λίγο αργότερα ή λίγο νωρίτερα θα είναι ά-καιρο – ο ασθενής θα κινδυνεύσει.

Και ο πρακτικός χρόνος, ωστόσο, συνιστά απλοποίηση, εφόσον προϋποθέτει τον «αρχέγονο χρόνο», όπως παρατηρεί ο Χάιντεγκερ. Οι στιγμές που βιώνονται στον πρακτικό χρόνο (π.χ. η εμπειρία του χειρουργού στην εγχείρηση) απαρτίζουν μέρος μιας ευρύτερης ολότητας για το δρων άτομο.

Ο χειρουργός, π.χ., υπάρχει ως χειρουργός στο μέτρο που αυτοκατανοείται προβάλλοντας τον εαυτό του σε έναν ήδη συγκροτημένο τρόπο ζωής (αυτόν της χειρουργικής).

Ο τρόπος ζωής σηματοδοτεί «δυνατότητα», όχι τετελεσμένο γεγονός. Η δυνατότητα δεν βρίσκεται στον επόμενο «σταθμό» της χρονογραμμής του, όπως π.χ. η επικείμενη βράβευσή του τον επόμενο μήνα, αλλά δεν παύει να είναι μελλοντική: η ύπαρξή του ως χειρουργού πάντοτε προηγείται των συγκεκριμένων δραστηριοτήτων του. Να είσαι οτιδήποτε είναι εγγενώς μελλοντικό – όχι με την έννοια ότι θα επέλθει ένα γεγονός, αλλά με την έννοια της κίνησης-προς, μέριμνας-για την εκπλήρωση δυνατοτήτων.

Οπως το μέλλον ποτέ δεν γίνεται παρόν, αντιστοίχως, ουδέποτε το παρελθόν ήταν παρόν. Οι πρόσφατες διαμαρτυρίες του κινήματος Black Lives Matter μας θύμισαν ότι παρελθόντα γεγονότα, όπως π.χ. η ανέγερση αγαλμάτων σε ιδιοκτήτες σκλάβων, δεν συνιστούν φυσικά φαινόμενα, αλλά ιστορικά συμβάντα – προκύπτουν και νοηματοδοτούνται από αντιλήψεις που διαμορφώνονται στο εκάστοτε παρόν. Οικειοποιούμαστε το παρελθόν ανάλογα με το πώς αντιλαμβανόμαστε το παρόν και φανταζόμαστε το μέλλον. Στον «αρχέγονο χρόνο», παρελθόν, παρόν, και μέλλον συνιστούν ολότητα, δεν έχουν σχέσεις γραμμικής διαδοχής.

Υφιστάμεθα υπαρξιακό θάνατο όταν στο ερώτημα «πώς θέλω να ζω;» καμία απάντηση δεν παράγει νόημα – καμία «δυνατότητα» δεν μας συγκινεί. 

Η ευχή «χρόνια πολλά»...

ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ - ΧΡΟΝΟΣ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Το του χρόνου αίνιγμα

Γράφει ο Θεόδωρος Δ. Παπαγγελής 

Ακαδημαϊκός, καθηγητής του Τμήματος Φιλολογίας στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης.

 

Τι είναι ο χρόνος;

Εν αρχή ην ο μύθος, και ο προσωποποιημένος Χρόνος του μύθου είχε θυγατέρα ή σύντροφό του την Ανάγκη, ίσως επειδή οι παλαιοί σοφοί κατάλαβαν ότι η αδυσώπητη προέλασή του παράγει κάτι σαν αναγκαστικό δίκαιο. Και πάλι στον μύθο, ο Χρόνος συναιρέθηκε κάποια στιγμή με τον Κρόνο, εκείνον τον αδηφάγο Τιτάνα που έτρωγε τα παιδιά του. Και το γιατί ο Χρόνος ταυτίστηκε με τον παιδοφάγο Κρόνο δεν θέλει και πολλή εξήγηση.

Μετά ενέσκηψαν οι φιλόσοφοι που εν αρχή αναρωτήθηκαν αν ο χρόνος είναι οντότητα που υπάρχει αντικειμενικά ή κάποιο είδος υποκειμενικής αίσθησης που εξαρτάται πάντα από κάτι άλλο και που την κατανοούμε πάντα σε σχέση με κάτι άλλο, για παράδειγμα σε σχέση με τα συμβάντα ή με την κίνηση και την αλλαγή των πραγμάτων, όπως υποστήριζε ο Αριστοτέλης. 

Και δεν μοιάζει να έχει άδικο ο Δάσκαλος: αν προσπαθήσουμε να σκεφτούμε μια στιγμή του χρόνου, αυτό που ανακαλούμε και μπορούμε να περιγράψουμε είναι κάποιο περιστατικό ταυτισμένο με εκείνη τη στιγμή και όχι η στιγμή καθεαυτή στη χρονική της διάσταση. Ακούμε, ίσως, ή νομίζουμε ότι ακούμε, τον χρόνο στο συμβατικό τικ-τακ του ρολογιού, αλλά πόσο πιο βαθιά τον κατανοούμε; 

 Στο τέλος παρατεταμένης φιλοσοφικής αγρυπνίας, ο ιερός Αυγουστίνος πάλευε ακόμη με το αίνιγμα: «Τι είναι, λοιπόν, ο χρόνος; Αν κανείς δεν μου κάνει την ερώτηση, το ξέρω. Αν πρέπει να το εξηγήσω σε κάποιον που με ρωτάει, δεν ξέρω».

Ο Ισαάκ Νεύτων πίστευε σε έναν αντικειμενικά υφιστάμενο χρόνο τον οποίο μπορούμε να αντιληφθούμε μαθηματικά και του οποίου είμαστε προσωρινοί ένοικοι. Σίγουρα, το «προσωρινοί ένοικοι» είναι πολύ πιο κατανοητό από το άλλο με τα «μαθηματικά». Και ίσως ακόμη πιο άμεσα κατανοητή είναι η εμπειρική φόρμουλα, σύμφωνα με την οποία χρόνος είναι ό,τι ανακαλούμε από το παρελθόν, ό,τι ελκύει την προσοχή μας στο παρόν και ό,τι προσδοκούμε στο μέλλον. Στο τέλος αυτής της εμπειρικής γραμμής ελλοχεύει η ακραία βιωματικότητα των «παροντιστών», οι οποίοι τείνουν να αφήνουν έξω από τον λογαριασμό το παρελθόν και το μέλλον και νοιάζονται μόνο για τον χρόνο ως βιωμένο παρόν.

Ναι, αλλά πόσο παρόν μπορούμε να αδράξουμε και πώς να κρατήσουμε στο χέρι μας αυτό που δεν είναι παρά μια φευγαλέα στίξη ανάμεσα σε δύο απουσίες, ανάμεσα στον χρόνο του παρελθόντος που δεν υπάρχει πια και σε εκείνον του μέλλοντος που δεν υπάρχει ακόμη;  

Και ύστερα, αν ο θεωρητικός στοχασμός, η πείσμων αισιοδοξία μας ή κάποια στιγμή οργασμικής ευφορίας μάς επιτρέπουν την αίσθηση ενός, ελάχιστου και ευάλωτου έστω, παρόντος, οι υψηλής τεχνολογίας πανόπτες κάποιας καλπάζουσας νευροεπιστήμης άλλα ευαγγελίζονται: αφού χρειάζεται ένα χρονικό διάστημα για να διαβιβασθούν στον εγκέφαλο τα μηνύματα των αισθητηρίων οργάνων, αυτό που τελικά αντιλαμβανόμαστε, όταν το αντιλαμβανόμαστε, είναι ήδη παρελθόν.

Μέγα, δυσθεώρητο το μυστήριο του χρόνου, πολλοί οι μυσταγωγοί του. 

Αν ο χρόνος είναι τέταρτη διάσταση, κατά τη θεωρία της σχετικότητας, τότε τα μέλλοντα είναι ήδη εκεί και απλώς περιμένουν να συμβούν. Και αν αντί για τη θεωρία αυτή προτιμούμε την υπαρξιστική φαινομενολογία του Μάρτιν Χάιντεγκερ, τότε ο χρόνος είναι αυτή η ίδια η ουσία της ύπαρξής μας. Στον χρόνο εναποθέτουμε ελπίδες και προσδοκίες, ο χρόνος, ως τραυματικό παρελθόν ή αδιάγνωστο μέλλον, ενορχηστρώνει τους φόβους μας. 

Σε παλαιά αφηγήματα ο χρόνος μπορεί να είναι χρήμα, σήμερα μπορεί να είναι «ποιοτικός», «δομημένος ή μη», μπορεί ακόμη να είναι και νεύρωση που αξιώθηκε τη δική της ονομασία, τη «χρονοφοβία». Και ενώ αδυσώπητος μας κάνει παρανάλωμά του, σε τελική ανάλυση άλλο δεν μπορούμε να κατορθώσουμε από το...

ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑτικη "Επίγεια σοφία"

 

 

 

 

ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ - ΧΡΟΝΟΣ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ - ΜΝΗΜΕΣ ΠΟΥ ΣΒΗΝΟΥΝ: Εις μνήμην μιας ατζέντας

 ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Tης ΡΕΑΣ ΒΙΤΑΛΗ

Το Α, το Β, το Γ, το Δ, το Ε αυτόνομα. Μια σελίδα για το καθένα. Το Ζήτα περιέργως  το ζευγάρωναν με το Ήτα και γίνονταν ΖΗ. Επιπόλαια η ένωση. Θα αναρωτιόνταν προφανώς ο ατζεντοποιός «Μα πόσα ονόματα από Ζήτα ή Ήτα να καταχωρήσει κάποιος;» Επιπολαιότητες. Όλη η ζωή ένα ατέρμονο Ζητώ-Ζητώ-Ζητώ-Ζητώ…. Άκου πόσα Ζήτα να έχει κανείς στη ζωή του! Εκτός κι αν νοιάστηκε να παρηγορήσει με μια συντροφιά την Ήττα.

Οι τηλεφωνικές ατζέντες έφερναν κάτι από σχολικά τετράδια του Σεπτεμβρίου. Αυτά τα πεντακάθαρα, τα ατσαλάκωτα, που έθελγαν υποσχέσεις «Θα τα διατηρήσω χωρίς μουτζούρες, με άψογα γράμματα». Υποσχέσεις. Συνόδευαν και τις τηλεφωνικές ατζέντες. Μα όσο περνούσε ο καιρός, όσο ένα ξαφνικό «Πάρτε τον στο γραφείο του», «Μα δεν έχω το νούμερο. Μου το δίνετε παρακαλώ;». Και να! Μια εγγραφή με παράταιρο χρώμα στυλό, βιαστική, να ξεπαστρεύει την υπόσχεση, μ΄ένα προχειρογραμμένο «γραφείο»…Κι άντε και πιο κάτω ένα «εξοχικό» ή «μάνας του». Κι έπαιρνε ζωή η τηλεφωνική ατζέντα. Φανέρωνε σαν σε κρυφτό. «Πτου ξελευτερία!». Γνωριμίες. Συγγένειες. Σχέσεις. Υγεία.…Αρκεί να διάβαζες στο Ι. Στο «Ιατροί». Και είχες το βιβλιάριο Υγειάς μιας οικογένειας. Καταδότης σωστός σας λέω. Γι αυτό και όποτε συλλαμβάνονταν κάποια ιερόδουλη, η Αστυνομία τόνιζε στους δημοσιογράφους «Συνελήφθη και κατασχέθηκε η ατζέντα της με γνωστά ονόματα»…Αχ ο όρος «γνωστά ονόματα»! Πάντα εξάπτουν τη φαντασία. Τι να σου πει μια είδηση χωρίς «γνωστά ονόματα» ακόμα δε καλλίτερα  «μεγάλων οικογενειών».

Χθες έκανα καθαριότητα. Βρήκα κουτί με τηλεφωνικές ατζέντες. Όλη η ζωή μου σε νούμερα επικοινωνίας. Φιλίες που έσβησε ο χρόνος ή που έσβησαν αυτές τον χρόνο. Αγκυρωμένοι στις ίδιες διευθύνσεις ή σουλατσαδόροι ή χαμένοι….Που τάζεις να τους ψάξεις ή τους βολεύεις σε ένα «μωρέ τι νάγιναν;» και ξενοιάζεις. Ιατροί που πρόδωσαν την καταχώρηση ή έμειναν ακέραιοι. Ζωντανοί ή Θεός σχωρές τους! Παίζει κι ο θάνατος στις ατζέντες. Πονάει η απουσία ότι νούμερο τηλεφώνου και να είχε. Μαστόρια, υδραυλικοί, ηλεκτρολόγοι. Πληροφορίες, Βλάβες, ΟΥΛΕΝ. Επείγοντα. Έρωτες. Εσύ….Ναι! Θυμάμαι το νούμερό σου «απ΄έξω» ακόμα και τώρα. Με τσεκάρισα. 2284294. Ναι και το άλλο 2023722…Τι ωραία νούμερα είχες!

Ποτέ δεν θα πετάξω ατζέντα. Μόνο που να!...Καθώς ξεφύλλιζα, μια σκέψη με μελαγχόλησε… 

Έτσι όπως καταγράφαμε τότε τα τηλέφωνα, καθώς ανοίγαμε και ξανανοίγαμε την ατζέντα, ενίοτε την ψάχναμε «μωρέ που την έβαλα» «Να, να , να τη βρήκα», «Μα πώς τον έχεις γράψει;» ρωτούσαμε «Σε ποιο γράμμα;»…Παρουσιάζει ενδιαφέρον πώς καταχωρεί ο καθένας…Όλα τότε είχαν μια διαδικασία…Κι έτσι μαθαίναμε απ΄έξω του κόσμου τα τηλέφωνα. Εμπεδώναμε ένα σωρό νούμερα. Τατουάζ τα χτυπάγαμε στον εγκέφαλο. Εξατμίζονταν ο άνθρωπος, ανεξίτηλο το νούμερο του τηλεφώνου του…Τόχω παράπονο από τους σύγχρονους…Τις περισσότερες φορές δε γνωρίζουν καν το νούμερο του δικού τους τηλεφώνου «Μια στιγμή να το διαβάσω, το έχω καταχωρημένο» λένε με αθωότητα. 

Έτσι ύπουλα μπορεί τελικά να χάθηκε και η σχέση μας με τους αριθμούς. 

 

Κάπως έτσι ίσως μας διέφυγε η δική μας αξία και...

 

ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ: Ο Χρόνος ως φίλος και εχθρός

Του Γιώργου Ι. Κωστούλα



Όπως όλα τα σημαντικά πράγματα στη ζωή, έτσι και η καλή χρησιμοποίηση-διαχείριση του χρόνου δεν διδάσκεται στα σχολεία. Όλοι οι παλαιότεροι έχουμε πάρει τα... εξωσχολικά μας μαθήματα.


Ένα μέρος από τα δικά μου, σε 21 ευσύνοπτες και ευανάκλητες επισημάνσεις, γενικού χαρακτήρα, αντί άλλων ευχών για τον καινούριο χρόνο - Υιοθετήστε τη δική σας (*). (Οι παλαιότεροι ίσως να έχουν ξαναδιαβάσει κάποιες από τις επισημάνσεις σε κείμενά μου. Όμως, όντας μπροστά σε άλλον έναν ετήσιο προγραμματισμό, νομίζω ότι οι συμβουλές έχουν και πάλι τη θέση τους. Κυρίως για τους αδιόρθωτους - επιρρεπείς στην πιο ασυλλόγιστη σπατάλη):

- O Χρόνος είναι το πιο πολύτιμο, το πιο ατομικό, το πιο πεπερασμένο αγαθό. Μπορούμε να χάσουμε χρόνο, όχι όμως και να τον αυξήσουμε


- Η κατανομή του χρόνου είναι ασφαλώς η πιο δημοκρατική και δίκαιη κατανομή. Ισχυροί ή άθλιοι, δραστήριοι ή ράθυμοι, μεγαλοφυείς ή ανόητοι, δίκαιοι ή αμαρτωλοί ο καθένας έχει ακριβώς το ίδιο απόθεμα χρόνου στη διάθεσή του


- Η μαύρη τρύπα στο χάσιμο του χρόνου είναι η αναβολή. Κυριαρχία πάνω στο χρόνο σημαίνει κυριαρχία πάνω στον εαυτό μας: "καιρός επί πάσιν άριστος ..."


- Και η τεμπελιά επίσης: "Ο διάβολος έβαλε την τεμπελιά στο σύνορο πολλών αρετών", λέει ένας σοφότατος αφορισμός- ο και αγαπημένος μου (*), εν προκειμένω


- Έτσι δεν πρέπει να διαβάσουμε και την τουρκική παροιμία: "Η μέρα τρέφει το χρόνο, ο χρόνος δεν μπορεί να θρέψει τη μέρα"


- Μη χάνετε χρόνο σε ζητήματα που έχουν κάθε είδους χαμηλό βαθμό: επίδρασης, επηρεασμού, προστιθέμενης αξίας, κόστους, συνεπειών...


- Ο νόμος του Παρέτο (η αρχή του 20/80) ισχύει και για το χρόνο απολύτως: Π.χ. το 20% των ενασχολήσεών μας αποδίδει το 80% του αποτελέσματος. Και το αντίστροφο

- Αναθέστε σε άλλους να κάνουν τα "πράγματα σωστά",  για να μπορείτε εσείς να κάνετε "τα σωστά πράγματα"

- Ωστόσο, χρειάζονται και τα δύο: και η Επάρκεια ("κάνω τα πράγματα σωστά") και η Αποτελεσματικότητα ("κάνω τα σωστά πράγματα")

- Μην υπόσχεστε, μη δεσμεύεστε για κάτι, αν δεν έχετε ήδη σκεφθεί πού θα το αναθέσετε 

- Υπάρχει η φυσική τάση ή και αδυναμία, να είμαστε περισσότερο διαθέσιμοι σ΄ αυτούς που μας απασχολούν και μας διακόπτουν, παρά στις δικές μας προτεραιότητες. Λυπηθείτε το χρόνο σας, ασκηθείτε, αντισταθείτε σ΄ αυτήν την έξωθεν λεηλασία


- Ταυτίζουμε τον ελεύθερο χρόνο με χαμένο χρόνο. Από αυτή την αντίληψη ξεκινάει όλη η ανυποληψία  και η ενοχοποίηση που τον συνοδεύει


- Από εκεί και η μεγάλη ανισορροπία του σημερινού ανθρώπου. Εκλαμβάνουμε  το "μηδέν  πράττειν" ως απραξία αντί για ευκαιρία για ευπραξία. Ή, περίπου με τα λόγια του Χέρμαν Μέλβιλ: "Η αξιοπρέπεια δε συχνάζει στους χώρους εργασίας. Η αξιοπρέπεια βρίσκεται και αναδεικνύεται στον ελεύθερο χρόνο"

- Τι είδους ανθρώπους άραγε να είχε κατά νου αυτός που μας κατέλειπε τον λόγο: "δεν  πρέπει να συγχέουμε τις επιθυμίες μας  με τα πράγματα και τα πράγματα με τις επιθυμίες μας";  Σίγουρα όχι τον μέσο, σημερινό άνθρωπο που τόση ανάγκη έχει να κάνει, όσο γίνεται ανθρωπινότερο, τον μισθωμένο χρόνο του και όσο γίνεται χρησιμότερο τον ελεύθερο χρόνο της κάθε μέρας του


- Είτε πρόκειται για τον επαγγελματικό μας χρόνο, είτε για τον προσωπικό, τον ελεύθερο, η πιο σημαντική ερώτηση πρέπει, πάντοτε, να είναι: "Tι κάνω τώρα;"


- Έχοντας  υπ΄ όψιν μια κατηγορία συνανθρώπων μας, που δεν χρειάζεται να την περιγράψουμε εδώ, σκέφτεται κανείς την παραδοξολογία του Τόμας Μαν: Η ανάπαυση, γράφει, - και ο ελεύθερος χρόνος θα προσθέταμε - είναι γι΄ αυτούς που δεν τα χρειάζονται καθόλου

 

- Ή, σύμφωνα με τον αφορισμό του Η. Αποστολίδη:

ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ και ΧΡΟNΟΣ: Το βίωμα του χρόνου

Από τον Παντελή Βασματζίδη

Συγγραφέα - Ψυχίατρο

Ο χρόνος είναι μια αλληλουχία στιγμών, πράξης ή απραξίας, έντασης ή σιωπής, μουσικής ή παραφωνίας, που οδηγούν στην ανάπτυξη του ατόμου, στην εξέλιξη της προσωπικότητάς του και στη διαμόρφωση της πορείας του. 

Ο άνθρωπος, κινούμενος ανάμεσα στην ανάμνηση του παρελθόντος και στην ελπίδα του μέλλοντος, προσπαθεί να ενώσει τις διαφορετικές στιγμές σε ένα ενιαίο όλο, προσδοκώντας την αιωνιότητα ενάντια σε άγχη αφανισμού και θανάτου. 

Η αίσθηση του χρόνου είναι υποκειμενική και ανάλογη με τα δρώμενα. Οι ευτυχισμένες στιγμές τρέχουν σαν αστραπή, ενώ η θλίψη κυλά σαν αργόσυρτο ποτάμι. Στη νεότητά μας ο χρόνος είναι άχρονος επειδή αισθανόμαστε αθάνατοι μέσα από αμυντικές λειτουργίες.

Από ψυχολογικής άποψης, η εμπειρία του χρόνου βασίζεται στην καταγραφή της διαδοχής των γεγονότων. Τόσο το παρελθόν όσο το παρόν και το μέλλον είναι στατικές και γραμμικές έννοιες, εμπειρίες αίσθησης του χρόνου που αλληλοδιαμορφώνονται και επηρεάζονται από ενδοψυχικές δυνάμεις. Προκειμένου να αποκτήσει το βρέφος την έννοια του χρόνου, πρέπει να περάσει από μία διαδικασία σύμφωνα με την οποία προσλαμβάνει τη μητέρα ως αντικείμενο ικανοποίησης ή ματαίωσης των απαιτήσεών του. Ετσι, με την απαρτίωση των «καλών» και των «κακών» εμπειριών αναπτύσσεται η αναγνώριση του παρελθόντος ως εμπειρία.

Ο χρόνος, αυτός καθαυτός, είναι μία αυθαίρετη θεώρηση του ανθρώπου. Αποτελεί μία προβολή της εσωτερικότητάς του, μία αναπαράσταση των ψυχολογικών συγκρούσεών του και της αποδοχής των αντιφατικών ενορμήσεών του. Αποδεχόμενοι τον χρόνο, αποδεχόμαστε τον εαυτό μας και τη ζωή με τις ματαιώσεις, τις αντιφάσεις και τους περιορισμούς της. Κατ’ αυτόν τον τρόπο ο χρόνος ανθρωπομορφοποιείται και καθίσταται σύμμαχος, αλλά ταυτόχρονα και δυνάστης. Μία «αρκετά καλή μητέρα» μέσω της ικανοποίησης των αναγκών του βρέφους για πείνα, δίψα, αγκαλιά και λίκνισμα γίνεται φορέας και εκφραστής του χρόνου του. Αυτός ο χρόνος, σημαντικός σύμμαχος στη δόμηση της σχέσης τους, μπορεί να καταστεί δυνάστης για το βρέφος, όταν δεν ικανοποιείται, αλλά και για τη μητέρα, που υποχρεώνεται να το φροντίζει περιορίζοντας τον προσωπικό της χρόνο.

Σε πολλές ψυχοπαθολογικές καταστάσεις ο χρόνος βιώνεται διαφορετικά.  

Στους σχιζοφρενείς είναι ακίνητος, παγερός, σιωπηλός, χαοτικός, χωρίς παρελθόν και μέλλον.  

Στους καταθλιπτικούς ο χρόνος ταυτίζεται με τον ίδιο τον εαυτό τους, επειδή το μέλλον κατακλύζεται και παγιδεύεται από το παρελθόν. 

Στους αγχώδεις το αίσθημα του χρόνου εμπεριέχει ένα αμετάκλητο παρελθόν και ένα αγωνιώδες μέλλον.  

Στους ψυχαναγκαστικούς υπάρχει δυσκολία στην αντίληψη του χρόνου.

Από μεταφυσικής άποψης, το ερώτημα για τη σχέση του Είναι με τον χρόνο βρίσκεται στην καρδιά της φιλοσοφίας της θρησκείας. Το κρίσιμο οντολογικό δίλημμα στην προκείμενη περίπτωση είναι αν μπορούμε να κάνουμε λόγο περί του Θεού (θεολογία) με ή χωρίς τον χρόνο (εσχατολογία). Ως εσχατολογία νοείται ο περί εσχάτων λόγος, δηλαδή ο λόγος περί του χρόνου και της Ιστορίας.

Στον ιουδαϊσμό, οι οντολογικές προτιμήσεις του εβραϊκού κοσμοειδώλου είναι ο χρόνος αντί του χώρου, η Ιστορία αντί της φύσης και η εσχατολογία αντί της κοσμολογίας. Η οντολογική προτεραιότητα του χρόνου οδήγησε τους Ισραηλίτες να καλλιεργήσουν την επιστήμη του χρόνου, δηλαδή την Ιστορία, η οποία χαρακτηρίζεται από σκοπιμότητα και κατεύθυνση προς το μέλλον. Ετσι, αντιλαμβάνονται τον χρόνο σαν βέλος που έχει αφετηρία τη γέννηση του φωτός και πέρας την έλευση του Μεσσία στο μέλλον.

Αντίθετα, οι Ελληνες διακρίθηκαν στην επιστήμη του χώρου, στα μαθηματικά, στη γεωμετρία και την αστρονομία. Το περιεχόμενο του κόσμου είναι γι’ αυτούς κατά πρώτο λόγο χωρικό, ενώ για τους Ισραηλίτες κυρίως χρονικό. Στην άποψη ότι οι Ελληνες είναι οι δημιουργοί της επιστήμης της Ιστορίας (Ηρόδοτος, Θουκυδίδης) δίνεται ως αντίλογος το γεγονός ότι η ιστορική αντίληψη του Ελληνισμού δεν είναι εξελικτική, αλλά επαναληπτική. Δηλαδή, δεν πρόκειται για μια ευθύγραμμη προοδευτική διαδικασία προς τα πρόσω, αλλά για μια αέναη και αιώνια επανάληψη του ομοίου, δίχως απρόβλεπτα. Στο πλαίσιο αυτό, είναι εμφανές ότι οι Ελληνες αντιλαμβάνονται τον χρόνο σαν κύκλο.

Η χριστιανική εσχατολογία διαθέτει δύο κέντρα·· το ένα στο παρελθόν (Ενσάρκωση, Πρώτη Παρουσία) και το άλλο στο μέλλον (Κρίση, Δευτέρα Παρουσία). Αντί για τη μονοδιάστατη ιουδαϊκή εσχατολογία ο χριστιανισμός έχει δυσδιάστατη θεολογία με την ένταση ανάμεσα στις δύο Παρουσίες. Για τον χριστιανό ο χρόνος είναι ένας κοχλίας που κάνει κυκλικές κινήσεις, αλλά κινείται ευθύγραμμα· εξελίσσεται, μολονότι μοιάζει να περιστρέφεται γύρω από τον εαυτό του σαν τη βίδα.

Ο Οσκαρ Κούλμαν, θεολόγος γερμανικής καταγωγής, στο έργο του «Χριστός και Χρόνος» (1946) επιχειρεί να καταδείξει την εσώτατη συνάφεια Θεού και χρόνου, Χριστού και Ιστορίας, οντολογίας και εσχατολογίας. 

Αναφορικά με τα παραπάνω, θα μπορούσε να ειπωθεί ότι...

ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ και ΧΡΟΝΟΣ: Ο Χρόνος o αληθινός

Γράφει ο πατέρας Δημήτριος Στανιλοάε (Dumitru Stăniloae)

Χρόνος για τον Θεό σημαίνει το διάστημα της αναμονής ανάμεσα στο «χτύπημα πάνω στην πόρτα» και στη στιγμή που θα Του την ανοίξουμε διάπλατα. (Εάν τις ακούση της φωνής μου και ανοίξη την θύραν, και εισελεύσομαι προς αυτόν και δειπνήσω μετ’ αυτού και αυτός μετ’ εμού” (Αποκ. 3, 20). Υπό αυτή την έννοια, ο χρόνος υποδηλώνει επίσης την ελευθερία του ανθρώπου και τον μεγάλο σεβασμό που έχει ο Θεός για τα πλάσματά Του. 

 Ο Θεός δεν μπαίνει στην καρδιά του ανθρώπου με τη βία. Η ένωση μαζί Του μέσα στην αγάπη μπορεί να πραγματοποιηθεί μόνο με την ελεύθερη ανταπόκριση μας προς την προσφορά της. Αυτός είναι ο λόγος που ο Θεός μάς δίνει χρόνο. Και εξαιτίας του σεβασμού που έχει για τα πλάσματα Του, ο χρόνος αυτός βιώνεται τόσο από τον Θεό όσο και από τον άνθρωπο…  

Διότι δεν χωρά αμφιβολία πως όταν δεν ακούμε τη φωνή του Θεού, ή επιλέγουμε να μην απαντήσουμε σε αυτήν, είμαστε απλώς σε αναμονή –περιπίπτουμε σε μία κατάσταση αναμονής διαφόρων πραγμάτων και τελικά ζούμε ολότελα βυθισμένοι στον χρόνο. Όταν όμως αυτό που περιμένουμε είναι μεγάλης προσωπικής σημασίας για μας, τότε αντιλαμβανόμαστε περισσότερο το πέρασμα του χρόνου. Και αυτή η αναμονή για κάποιο σπουδαίο γεγονός περιλαμβάνει πάντα κάτι χαρούμενο, το οποίο καταλαμβάνει την ψυχή και απομακρύνει την ανία. Η πιο έντονη προσδοκία ή αναμονή, η μεγαλύτερη επιθυμία όλων είναι αυτή της ανεπιφύλακτης αγάπης από ένα άλλο πρόσωπο…

Ο χρόνος είναι όπως η απόσταση ανάμεσα στα δύο άκρα μιας γέφυρας. Υπάρχει σε αυτό κάτι το ασαφές, κάτι το αβέβαιο. Πρόκειται για μία κατάσταση κίνησης είτε προς τον θάνατο είτε προς την πληρότητα της ζωής…

Ο χρόνος είναι πραγματικός και δημιουργικός μονάχα όταν, ταξιδεύοντας μέσα σε αυτόν, ο άνθρωπος προχωράει μέσα στην ένωση της δικής του ζωής με αυτή των άλλων και με την άπειρη ζωή του Θεού.  

Στην αιωνιότητα φτάνουμε μόνο περνώντας μέσα από τον χρόνο, ως ένα αληθινό ταξίδι – όχι προσπαθώντας να ξεφύγουμε από αυτόν. Και περνάμε μέσα από αυτό το πραγματικό μεσοδιάστημα, μόνο στον βαθμό που ενώνουμε τους εαυτούς μας εν αγάπη με το υπέρτατο Πρόσωπο του Θεού.
Ο χρόνος που απλά μεσολαβεί ανάμεσα σε ένα πρόσωπο και στα πράγματα εκείνα που το πρόσωπο αυτό θέλει να αρπάξει, ή ανάμεσα σε ένα πρόσωπο και στους διπλανούς του, πάνω στους οποίους το πρόσωπο αυτό θέλει να κυριαρχήσει και να εκμεταλλευτεί, στην πραγματικότητα δεν είναι καν χρόνος· είναι απλά μία μετατόπιση μέσα στην έρημο του εαυτού μας, που οδεύει κατά πάνω στον ολοκληρωτικό θάνατο.  

Όσο παραμένουμε κλεισμένοι μέσα στους εαυτούς μας, ο Θεός φεύγει μακριά μας, διότι απομακρυνόμαστε από τους άλλους ανθρώπους και δεν μπορούμε να εισέλθουμε σε προσωπική κοινωνία μαζί τους.

Ο χρόνος θα φτάσει στο τέλος του, μόνο όταν έχουμε ανταποκριθεί πλήρως και άμεσα στο κάλεσμα του Θεού ή όταν έχουμε οριστικά και τελειωτικά κλειστεί μέσα στον εαυτό μας και στη μοναξιά μας, εκεί όπου δεν δεχόμαστε κανένα κάλεσμα και δεν υπάρχει πια καμία πιθανότητα ανταπόκρισης. Η συνεχής άρνηση ανταπόκρισης στη προσφορά της αγάπης, ακινητοποιεί πνευματικά τον άνθρωπο σε πλήρη αδυναμία επικοινωνίας. Σε αυτό το σημείο δεν υπάρχει αναμονή, ούτε ελπίδα και προσδοκία. Είναι μάλλον αμφίβολο εάν σε αυτή την κατάσταση έχει νόημα να μιλάμε για τον χρόνο – πόσο μάλλον για την πληρότητα της αιωνιότητας.

Εφόσον στην κατάσταση αυτή δεν υπάρχει τίποτα το καινούργιο το μόνο που μπορούμε να πούμε για αυτή, είναι ότι μοιάζει με μία εικόνα της αιωνιότητας εντελώς αντεστραμμένη, είναι η απόλυτη αντίθεση της αληθινής αιωνιότητας: O χρόνος έχει χάσει πια κάθε νόημα – είναι άχρηστος – εξαιτίας της πλήρους κενότητας, της απουσίας κάθε είδους κίνησης, κάθε κατεύθυνσης ή στόχο. 

Η ατελείωτη μονοτονία του κενού από τη μία πλευρά και η πληρότητα της κοινωνίας από την άλλη, αντιπροσωπεύουν...

 

ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑτικη "Επίγεια σοφία"

Δώδεκα και μισή. Πώς πέρασεν η ώρα.
Δώδεκα και μισή. Πώς πέρασαν τα χρόνια.
Κωνσταντίνος Καβάφης,  Έλληνας ποιητής

Ο Χρόνος είναι ένα τσίρκο που πάντα τα μαζεύει και φεύγει για αλλού.
Ben Hecht,  Αμερικανός συγγραφέας


Προσοχή: οι μέρες στο ημερολόγιο είναι πιο κοντά απ’ ό,τι φαίνεται.
Aγνώστου


Μα ο χρόνος ο αληθινός
είν’ ο γιος μας ο μεγάλος κι ο μικρός.
Διονύσης Σαββόπουλος, Έλληνας συνθέτης 

ΠΡΩΤΟΧΡΟΝΙΑ - ΧΡΟΝΟΣ - ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Αντί άλλων ευχών, 22 επισημάνσεις γύρω από τον χρόνο και τη διαχείρισή του

 

Του Γιώργου Ι. Κωστούλα  

gcostoulas@gmail.com

Η είσοδος του νέου έτους βρίσκει την κοινωνία μας σε βαθύτατη, πρωτόγνωρη κατήφεια. Τα μηνύματα, πανταχόθεν, καταγράφονται από βαρύθυμα έως αποκαρδιωτικά. Η έλευση των εορτών δείχνει ανήμπορη να άρει τη γενική δυσθυμία. Το αντίθετο. Θα τις διέλθουμε, στην καλύτερη περίπτωση, μέσα από μία ελεγχόμενη αποδέσμευση των αισθημάτων. Η αδυσώπητη επίγνωση της πραγματικότητας εμποδίζει ακόμα και την έκφραση ευχών.

Η καθιερωμένη ευχή "Καλή Χρονιά” εκφέρεται μηχανικά και προκαλεί ένα σφίξιμο στο στομάχι. Τι ακριβώς ευχόμαστε, φέτος, όταν λέμε "Καλή Χρονιά”; 

Η σημερινή απελπισία, κοινωνική και ατομική κινείται στον σκοτεινό λαβύρινθο Ντοστογευσικών αδιεξόδων.

Το μόνο ελπιδοφόρο στοιχείο είναι ότι για πρώτη φορά στην Ελλάδα, τα τελευταία χρόνια βιώνουμε την "Σήμερον”, όπως θα το έθετε ο Ανδρέας Εμπειρίκος, "ως Αύριον και όχι ως Χθες”. Η ελληνική κοινωνία ωριμάζει. Με βίαιο τρόπο, αλλά ωριμάζει. Μέγα κέρδος μας οι ασκήσεις αυτογνωσίας στις οποίες μας υπέβαλε η οικονομική κρίση σε πρώτη φάση και η πανδημία στη συνέχεια. Η αυτοκριτική, η καταγραφή λαθών, ο τρόπος μας ζωής και σκέπτεσθαι έχει μπει στο μικροσκόπιο. Τί πήγε στραβά, πού κάναμε λάθος; Η ανάγκη για "τροπική” εσωτερική αλλαγή, με τη μορφή μιας "ένδον φυγής” καταγράφεται από όλους μας.

Όντας, λοιπόν, με την έλευση της νέας χρονιάς, μπροστά σε μια λογοδοσία αφενός, και σε έναν ετήσιο προγραμματισμό αφετέρου, επιτρέψτε μου φέτος, μετά από αυτήν τη εισαγωγή, να εισφέρω 22 ευσύνοπτες και ευανάκλητες επισημάνσεις, γύρω από τον χρόνο και τη διαχείρισή του, αντί άλλων ευχών για τον καινούριο χρόνο.

Όπως όλα τα σημαντικά πράγματα στη ζωή, έτσι και η καλή χρησιμοποίηση-διαχείριση του χρόνου δεν διδάσκεται στα σχολεία. Όλοι έχουμε πάρει τα... εξωσχολικά μας μαθήματα. Ένα μέρος από τα δικά μου μαθήματα, ο κατάλογος που ακολουθεί. (Οι παλαιότεροι αναγνώστες αυτής της στήλης, ίσως να έχουν ξαναδιαβάσει κάποιες από τις επισημάνσεις σε κείμενά μου. Στο ξεκίνημα της νέας χρονιάς, ωστόσο, νομίζω ότι αυτές έχουν και πάλι τη θέση τους. Κυρίως για τους αδιόρθωτους - επιρρεπείς στην πιο ασυλλόγιστη σπατάλη-αυτήν του χρόνου):

- Η κατανομή του χρόνου είναι ασφαλώς η πιο δημοκρατική και δίκαιη κατανομή. Ισχυροί ή άθλιοι, δραστήριοι ή ράθυμοι, μεγαλοφυείς ή ανόητοι, δίκαιοι ή αμαρτωλοί ο καθένας έχει ακριβώς το ίδιο απόθεμα χρόνου στη διάθεσή του

- O Χρόνος είναι το πιο πολύτιμο, το πιο ατομικό, το πιο πεπερασμένο αγαθό. Μπορούμε να χάσουμε χρόνο, όχι όμως και να τον αυξήσουμε

- Η μαύρη τρύπα στο χάσιμο του χρόνου είναι η αναβολή. Κυριαρχία πάνω στον χρόνο σημαίνει κυριαρχία πάνω στον εαυτό μας: "καιρός επί πάσιν άριστος …”

- Μαζί με την αναβολή, και η τεμπελιά. Με τα λόγια του Λα Ροσφουκώ :"Ο διάβολος έβαλε την τεμπελιά στο σύνορο πολλών αρετών”

- Έτσι δεν πρέπει να διαβάσουμε και την τουρκική παροιμία: "Η μέρα τρέφει τον χρόνο, ο χρόνος δεν μπορεί να θρέψει τη μέρα”

- Μη χάνετε χρόνο σε ζητήματα που έχουν κάθε είδους χαμηλό βαθμό: επίδρασης, επηρεασμού, προστιθέμενης αξίας, κόστους, συνεπειών...

- Ο νόμος του Παρέτο (η αρχή τού 20/80) ισχύει και για τον χρόνο απολύτως: Π.χ. το 20% των ενασχολήσεών μας αποδίδει το 80% του αποτελέσματος

- Όπου σας "παίρνει”, ή όπου απαιτείται: Αναθέστε σε άλλους να κάνουν τα "πράγματα σωστά”,  για να μπορείτε εσείς να κάνετε "τα σωστά πράγματα”

- Ωστόσο, χρειάζονται και τα δύο: και η Επάρκεια ("κάνω τα πράγματα σωστά”) και η Αποτελεσματικότητα ("κάνω τα σωστά πράγματα”)

- (Και πάλι όπου σας "παίρνει”, ή όπου απαιτείται): Μην υπόσχεστε, μη δεσμεύεστε για κάτι, αν δεν έχετε ήδη σκεφθεί πού θα το αναθέσετε

- Υπάρχει η φυσική τάση ή και αδυναμία, να είμαστε περισσότερο διαθέσιμοι σ’ αυτούς που μας απασχολούν, μας διακόπτουν, μας ενοχλούν παρά στις δικές μας προτεραιότητες. Λυπηθείτε το χρόνο σας, ασκηθείτε, αντισταθείτε σ’ αυτήν την έξωθεν λεηλασία

- Ταυτίζουμε τον ελεύθερο χρόνο με χαμένο χρόνο. Από αυτή την αντίληψη ξεκινάει όλη η ανυποληψία  και η ενοχοποίηση που τον συνοδεύει

- Από εκεί και η μεγάλη ανισορροπία του σημερινού ανθρώπου. Εκλαμβάνουμε  τον "μηδέν  πράττειν” ως απραξία αντί για ευκαιρία για ευπραξία

- Ούτε η εργασία, ούτε ο μόχθος, συνιστούν επαρκή στοιχεία για έναν πλήρη βίο, έναν αυτόνομο και αυθεντικά ανθρώπινο τρόπο ζωής, αφού απλώς υπηρετούν και παράγουν μόνο το αναγκαίο και το ωφέλιμο. Ο Αριστοτέλης υποτιμάει όσους δεν το καταλαβαίνουν αυτό: "Το δε ζητείν πανταχού το χρήσιμον ήκιστα αρμόττει τοις μεγαλοψύχοις και τοις ελευθέροις”, τα ακριβή λόγια του

Ή, περίπου, με τα λόγια του Χέρμαν Μέλβιλ: "Η αξιοπρέπεια δε συχνάζει στους χώρους εργασίας. Η αξιοπρέπεια βρίσκεται και αναδεικνύεται στον ελεύθερο χρόνο”

- Και ο Παπαδιαμάντης, μετριοπαθέστατα, σα να ζητούσε συγγνώμη, χαρακτήριζε τα γραφόμενά του ως "έργα ουχί παραδεδεγμένης χρησιμότητος”

- Πιο σημαντικό από το σεβασμό του ατομικού μας χρόνου είναι ο σεβασμός του χρόνου των άλλων. Δεν υπάρχει τίποτα πιο εγωιστικό από την εντύπωσή μας ότι μόνο ο δικός του χρόνος είναι πολύτιμος και επομένως άξιος σεβασμού

- Είτε πρόκειται για τον επαγγελματικό μας χρόνο, είτε για τον προσωπικό, τον ελεύθερο, η πιο σημαντική ερώτηση πρέπει, πάντοτε, να είναι: "Tι κάνω τώρα;”

- Έχοντας υπόψιν μια κατηγορία συνανθρώπων μας, που δεν χρειάζεται να την περιγράψουμε εδώ, σκέφτεται κανείς την παραδοξολογία του Τόμας Μαν: Η ανάπαυση, γράφει, – και ο ελεύθερος χρόνος θα προσθέταμε – είναι γι’ αυτούς που δεν τα χρειάζονται καθόλου

- Ή, σύμφωνα με τον αφορισμό του Η. Αποστολίδη: "Από το πώς διαθέτεις τις πολλές σου ώρες, συναγάγουμε πόσο αποτιμάς τις λίγες”. Και το αντίστροφο

- Η αποθέωση της συμφιλίωσης με τον χρόνο, δραματοποιημένη από τον Μ. Μπρεχτ: Ο κ. Κ. συνάντησε κάποιον που είχε να τον δει πολύ καιρό. Μα εσείς δεν αλλάξατε καθόλου, του είπε ο άλλος, καθώς τον χαιρετούσε. Ωχ! Έκανε ο κ. Κ. και χλόμιασε...

- Και, μια σκέψη που σε άλλους μπορεί να προκαλέσει ίλιγγο, σε άλλους διάθεση  για απολογισμό και σε άλλους τη συνειδητοποίηση της ασημαντότητάς μας: