ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ - Κλιματική αλλαγή: Mας τελειώνει ο χρόνος

Γράφει ο Κώστας Συνολάκης

Ακαδημαϊκός στην έδρα Γεωλογικών Επιστημών.

Στην Ελλάδα θα εισπράξουμε τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής κυρίως λόγω της ανόδου της στάθμης της θάλασσας και της αυξημένης συχνότητας των ακραίων καταστροφών. Σε λίγες δεκαετίες, ενώ οι περισσότεροι από εμάς θα είναι ακόμη εν ζωή, τα φαινόμενα που κατονομάζουμε τώρα ακραία (επειδή φανταζόμαστε πως συμβαίνουν κάθε 25 χρόνια ή πιο σπάνια) –πλημμύρες, καύσωνες, πυρκαγιές– μάλλον θα συμβαίνουν κάθε χρόνο ή και πιο συχνά.
 

Δύο παραδείγματα μας υποδεικνύουν πόσο λίγο ανθεκτικοί και προσαρμοστικοί είμαστε. Πολλές παραλίες μας έχουν ήδη αποσαθρωθεί από κακή διαχείριση, δηλαδή αμμοληψίες, κατασκευές δρόμων και λιμανιών, όλα χωρίς σύγχρονες μελέτες. Η άνοδος της στάθμης θα επιταχύνει την ανθρωπογενή διάβρωση, που έχει ήδη περιορίσει μερικές παραλίες πλάτους 100 μ. το 1970 σε πλάτος 5 μ. το 2019. Δεν υπάρχει αμφιβολία πως στο μέλλον αρκετές από αυτές τις παραλίες θα τις θαυμάζουμε σε ρομαντικές καρτ-ποστάλ της δεκαετίας του ’80.
 

Οι πλημμύρες στη Μάνδρα μάς έδειξαν πόσο απέχουμε από lege artis διαχείριση κρίσεων. Ηδη από το 1938 υπάρχει η τεχνολογία που επιτρέπει να γίνει άμεση εκτίμηση της στάθμης του νερού σε όμορες συνοικίες πόλεων και σε χειμάρρους, ώστε να ληφθεί κατάλληλη απόφαση για απομάκρυνση του πληθυσμού σε περίπτωση ακραίων βροχοπτώσεων. Δεκάδες, ίσως και εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ έχουν δαπανηθεί στη χώρα μας για σχετικές υδρολογικές «μελέτες», αλλά στη Μάνδρα καταλάβαμε πόσο απροετοίμαστοι είμαστε.
 

Δεν είμαι μοιρολάτρης και εργάζομαι ασταμάτητα για να εκπαιδεύσω νέους επιστήμονες που θα δώσουν τη μάχη υπέρ της επιστήμης και κατά της γραφειοκρατίας. Αλλά βλέπω ότι μας τελειώνει ο χρόνος: υπάρχουν συγκεκριμένοι στόχοι προσαρμογής της Ελλάδας μέχρι το 2030, που προκύπτουν από τη Συνθήκη των Παρισίων για το Κλίμα. Αντί να τρέχουμε να προλάβουμε ή και να υπερβούμε τους στόχους που μας έχει αναθέσει η παγκόσμια κοινότητα για το 2030, εμείς...

ΣΥΡΙΖΟΚΑΤΣΑΠΛΙΑΔΙΚΟ: Θα μπορούσαν να είχαν σωθεί ζωές (Ο καθηγητής Συνολάκης ξεβρακώνει τους κατσαπλιάδες που "τα έκαναν όλα καλά"...)

Γράφει ο Κώστας Συνολάκης 

Πρόεδρος της Τάξης Θετικών Επιστημών της Ακαδημίας Αθηνών και καθηγητής Φυσικών Καταστροφών στο Πολυτεχνείο Κρήτης

 

 

Αυτήν την εβδομάδα θρηνήσαμε τον 99ο νεκρό από τη μεγάλη πυρκαγιά στο Μάτι. 

 

 

Το φαινόμενο δεν ήταν ούτε αναπάντεχο ούτε απρόβλεπτο. Από τις 24 Ιουλίου έθεσα το ερώτημα γιατί δεν διατάχθηκε εκκένωση της περιοχής. Το σκεπτικό μου ήταν ότι ήδη από τέσσερις ώρες νωρίτερα είχαν προβλεφθεί σφοδροί δυτικοί άνεμοι, και ότι συγχρόνως εξελισσόταν μεγάλη πυρκαγιά στην Κινέτα, και έτσι δεν υπήρχαν ικανοί διαθέσιμοι πυροσβεστικοί πόροι για την Ανατολική Αττική. Με ανέμους 7 μποφόρ, και πολύ πρόχειρους υπολογισμούς, η πυρκαγιά θα έφτανε στο Μάτι σε περίπου μιάμιση ώρα. Χωρίς εντολή ή οδηγίες εκκένωσης, όπως έχει γραφτεί, ήταν μια προδιαγεγραμμένη καταστροφή.

 

 

Η επίσημη αποτίμηση ήταν διαφορετική, δηλαδή δεν υπήρχε χρόνος για εκκένωση, ότι η κλιματική αλλαγή έχει προξενήσει ανέμους πολύ ισχυρότερους από τους συνήθεις, ότι η κακή ρυμοτομία είναι υπεύθυνη, και ότι δεν έχουν βρεθεί χειρισμοί στην αντιμετώπιση της συγκεκριμένης πυρκαγιάς που θα μπορούσαν να θεωρηθούν συνυπεύθυνοι για την εκατόμβη.

 

 

Ασχετα από την κυβερνητική αποτίμηση, τι έγινε στο Μάτι το γνωρίζουμε, αυτό  που πρέπει να τεκμηριώσουμε επιστημονικά είναι τι θα μπορούσε να είχε γίνει, αν δηλαδή εναλλακτικές πρακτικές θα έσωζαν ζωές ώστε να μην επαναληφθεί η τραγωδία.

 

 

Τις τελευταίες έξι εβδομάδες μελέτησα με την ερευνητική μου ομάδα τις δυνατότητες απομάκρυνσης του πληθυσμού, όπως θα γινόταν στην Ιαπωνία ή στις ΗΠΑ, όταν καταστρώνονται σχέδια αντιμετώπισης κρίσεων.  

 

 

Προσομοιώσαμε πρώτα την εξάπλωση μιας πυρκαγιάς στο Μάτι με ισχυρό δυτικό άνεμο και μετά διάφορες τακτικές εναέριας αναχαίτισης του μετώπου. Βρήκαμε υπολογιστικά ότι θα μπορούσε να καθυστερήσει η άφιξή του επαρκώς ώστε να κερδηθεί χρόνος τουλάχιστον μιας ώρας για την ασφαλή απομάκρυνση όλων είτε πεζή, είτε ακόμη και με αυτοκίνητα.

 

 

Στη συνέχεια χρησιμοποιήσαμε τρία εναλλακτικά μοντέλα για την ποσοτική εκτίμηση του χρόνου που θα απαιτείτο για την εκκένωση της περιοχής με ΙΧ και πεζή.  

 

 

Με βάση την εκτιμώμενη κυκλοφοριακή ικανότητα της Λεωφόρου Μαραθώνος, η οργανωμένη απομάκρυνση με χρήση ΙΧ θα μπορούσε να έχει ολοκληρωθεί σε 2 ώρες περίπου, έπειτα από έγκαιρη ειδοποίηση.

 

 

Οσον αφορά την απομάκρυνση κατοίκων πεζή στις συγκεκριμένες συνθήκες της περιοχής, οι lege artis ιαπωνικές και αμερικανικές προσομοιώσεις έδειξαν ότι η απομάκρυνση όλων θα μπορούσε να είχε ολοκληρωθεί μέσα σε 57 λεπτά (κατ" ελάχιστο) και σε 83 λεπτά (κατά μέγιστο), χωρίς να κινδυνεύσει κανείς, τουλάχιστον από αυτούς που επέλεγαν την πεζή εκκένωση.  

 

 

Δηλαδή, αν είχε δοθεί εντολή εκκένωσης, έστω και 30 λεπτά μετά την έναρξη της φωτιάς, θα υπήρχε ικανός χρόνος. Επίσης η διαδικασία θα είχε πραγματοποιηθεί σε καλύτερες συνθήκες ορατότητας και επιλογής μονοπατιών διαφυγής, και δεν θα είχε χρειαστεί να πηδήξει κανένας για να μην καεί ζωντανός.

 

 

Είναι προφανές ότι η επιτυχής έκβαση μιας τέτοιας επιχείρησης προϋποθέτει αλλαγές σε όλα τα επίπεδα Πολιτικής Προστασίας, πέραν της απλής μετονομασίας υπηρεσιών.

 

 

Μας χρειάζονται κατάλληλα σχέδια αντιμετώπισης καταστροφικών περιστατικών και εκκένωσης, και ειδικά σε τοπικό επίπεδο, που ο εν λόγω σχεδιασμός είναι επί της ουσίας ανύπαρκτος.

 

 

Επιβάλλεται η βελτίωση των επιχειρησιακών δυνατοτήτων πρώτης προσβολής δασικών πυρκαγιών. Και ο σχεδιασμός ειδοποίησης των πολιτών, όπως υπάρχει ήδη σε πολλές χώρες του κόσμου. Η πλήρης ενεργοποίηση του συστήματος 112, η αποστολή SMS σε χρήστες μέσα σε μια συγκεκριμένη περιοχή, με εξειδικευμένες οδηγίες στους πολίτες για τον τρόπο να προφυλαχθούν, και η επέκταση του συστήματος σε πολλαπλά μέσα (κινητά τηλέφωνα, Διαδίκτυο, ράδιο, ΤV, σειρήνες), όλα αυτά θα συμβάλουν στο να σωθούν ζωές.

 

 

Η αξιοποίηση των μοντέλων προσομοίωσης που χρησιμοποιούν πολλά κράτη με συχνές κρίσεις φυσικών φαινομένων είναι απαραίτητη. Και τούτο, διότι τα μοντέλα βοηθούν στην προετοιμασία αλλά και κυρίως στην ετοιμότητα. 

 

 

Πέραν τούτων χρειάζεται να κατανοήσουμε ότι στην αντιμετώπιση κρίσεων...

 

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Ο Βολταίρος, ο Ρουσό και η πυρκαγιά στο Μάτι

Γράφει ο Κώστας Συνολάκης 

Ακαδημαϊκός και καθηγητής Φυσικών Καταστροφών στο Πολυτεχνείο Κρήτης.

Από την 1η Νοεμβρίου του 1755, όταν ο σεισμός και το μεγατσουνάμι της Λισσαβώνας κατέστρεψαν την Πορτογαλία σαν παγκόσμια αυτοκρατορία, οι σύγχρονοι Ευρωπαίοι αναζητούν να καταλάβουν το πώς και το γιατί έπειτα από καταστροφές.  

Τότε αναζητήθηκαν εξιλαστήρια θύματα και πολλοί υποχρεώθηκαν σε «πράξεις πίστης» (auto-da-fé), δηλαδή τους έβαζαν φωτιά ζωντανούς, και, αν ήταν αθώοι, τότε ο Θεός θα τους έσωζε. Οι μετασεισμικές δονήσεις, όμως, συνεχίστηκαν, και έτσι δεκάδες «ένοχοι» σώθηκαν.  

Ο Βολταίρος στον Καντίντ αποδίδει στον Θεό την καταστροφή, και αναρωτιέται πώς η Μεγαλοψυχία του μπόρεσε να τιμωρήσει έτσι τους ανθρώπους.

Στη σύγχρονη Ελλάδα το αντίστοιχο κυνήγι μαγισσών είναι το διαχρονικό κυνήγι εμπρηστών, που ξαφνικά εντείνεται ύστερα από κάθε μεγάλη πυρκαγιά, με σπάνιες επιτυχίες.  

Αυτό που διαχρονικά δεν εντείνεται ούτε και στον απόηχο μιας τραγωδίας είναι οι προσπάθειες μετριασμού της τρωτότητας περιοχών της χώρας μας, με μεγάλη επικινδυνότητα σε φυσικά φαινόμενα. Η τρωτότητα είναι σε πολλές περιστάσεις συνυφασμένη με τη θνησιμότητα.

Ο μετριασμός της τρωτότητας είναι ευθύνη όλων, την οποία, όπως και οι υπεύθυνοι-πάντα-ανεύθυνοι για την πρόσφατη καταστροφή, έχουμε αποποιηθεί. Ως κοινωνία έχουμε επιτρέψει την αυθαίρετη δόμηση σε ημι-δασικές περιοχές, και προβλέψιμα, αργά ή γρήγορα, νομιμοποιούμε τα παράνομα κτίσματα. Οι πολιτικοί μας δεν έχουν καταλάβει ότι ο οικοδομικός κανονισμός δεν είναι μόνο θέμα εφαρμογής κανόνων (ώστε να αισθάνονται ότι κάνουν αντίσταση και εξυπηρετούν το δήθεν κοινό φρόνημα με το να τους καταπατούν), αλλά πρωτίστως αφορά την ασφάλεια και τη βέλτιστη διάσωση ανθρώπων σε περιπτώσεις ανάγκης.

Ας αναρωτηθούμε, όμως, αν υπήρχε κανονικό και λογικό σχέδιο πόλεως στην Ανατολική Αττική με οριζόντιους και κάθετους δρόμους, πόσο πιο εύκολες και άμεσες θα ήταν η διαφυγή και η επέμβαση των διασωστών. Σίγουρα δεν θα υπήρχε χώρος για την ακατανόητη δικαιολογία ότι ουσιαστικά οι κάτοικοι του Ματιού ήταν καταδικασμένοι επειδή έμεναν (εν γνώσει της πολιτείας) σε άκρως επικίνδυνη ζώνη, και γι’ αυτό τον λόγο η έγκαιρη εκκένωση, ακόμη και αν είχε διαταχθεί, δεν θα ήταν αποτελεσματική.

Η αποφυγή ή ο μετριασμός των ανθρωπίνων απωλειών είναι το βασικό έργο της Πολιτικής Προστασίας, που τουλάχιστον στη νομοθεσία μας συντονίζει την Πυροσβεστική και τις άλλες υπηρεσίες διάσωσης.  

Δυστυχώς, ο σχεδιασμός Πολιτικής Προστασίας της χώρας μας, αυτή τη στιγμή, επικεντρώνεται στην πυρόσβεση μόνο, δίνοντας μικρότερη σημασία στην προστασία του πληθυσμού. Η συνολική προσέγγιση που χρειάζεται αρκετές φορές λείπει.

Φερ’ ειπείν, στην Ελλάδα δεν υπάρχουν χάρτες εκκένωσης όπως προβλέπει η νομοθεσία του 2014, εκτός από ελάχιστες περιοχές στις οποίες έχουν γίνει ασκήσεις. 

Δεν χρησιμοποιούνται καν τα lege artis επιχειρησιακά μοντέλα που επιτρέπουν την καλύτερη εκτίμηση της διάδοσης του μετώπου μιας πυρκαγιάς σε πραγματικό χρόνο και με μεταβαλλόμενες συνθήκες. Υπάρχουν βεβαίως πολιτικοί που διαβεβαιώνουν βαρύγδουπα ότι έχουν χάρτες και ότι οι αρμόδιες περιφερειακές ή δημοτικές υπηρεσίες τους λειτουργούν στην εντέλεια, και προκλητικά δηλώνουν ότι αυτά δεν είναι επιστημονικά θέματα, αλλά διοικητικά. Δυστυχώς είναι ακριβώς αυτός ο στρουθοκαμηλισμός που οδηγεί σε τραγωδίες σαν αυτή που βιώσαμε.

Οπως έχει δείξει η διεθνής και εθνική εμπειρία με πυρκαγιές στη διεπιφάνεια κατοικημένων και δασικών περιοχών, προκειμένου η εκκένωση να ολοκληρώνεται πριν η πυρκαγιά φθάσει στην κατοικημένη περιοχή, η απόφαση πρέπει να λαμβάνεται εγκαίρως. Επίσης δείχνει πως τα σχέδια εκκένωσης πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τον χρόνο εκκένωσης, ως συνάρτηση των διαθέσιμων μέσων και της κίνησης στο εθνικό και δευτερεύον οδικό δίκτυο.

Τους ακριβείς χρόνους της πυρκαγιάς και άφιξης οχημάτων στο Μάτι, όπως και την αποτελεσματικότητα των μέτρων της πολιτικής προστασίας ή της αστυνομίας, αυτά θα τα αποκαλύψει η εισαγγελική έρευνα. Προς το παρόν, ας δεχθούμε ως υπόθεση εργασίας ότι η πυρκαγιά εξαπλώθηκε μέχρι τη λεωφόρο Μαραθώνος στο Μάτι σε περίπου 90 λεπτά, μετά την πρώτη εστία. Εδώ δεν ενδιαφέρει αν ήταν εμπρησμός ή όχι, υπάρχει μια ραγδαία εξελισσόμενη κατάσταση ανάγκης με έντονα καιρικά (όχι κλιματολογικά) φαινόμενα.  

Θα μπορούσε να γίνει αποτελεσματική οργανωμένη εκκένωση σε αυτό το διάστημα;

Ας εξετάσουμε τι μας διδάσκει η διεθνής εμπειρία, που με μεγάλη ευκολία επικαλούνται οι αρμόδιοι για να δικαιολογήσουν την απραξία τους, όσον αφορά τη μη λήψη απόφασης για την εκκένωση.  

Η έγκαιρη ενημέρωση των πολιτών για μια επικείμενη ή εξελισσόμενη καταστροφή είναι αποδεδειγμένα μέτρο που σώζει ζωές. Είναι αμέτρητες και συχνά εντυπωσιακές οι επίσημες και ανέκδοτες αναφορές περιστατικών που η ενημέρωση των πολιτών πριν από την καταστροφή ήταν καταλυτική.

Για παράδειγμα, στο Μπάντα Ατσε της Ινδονησίας το 2004, το μεγατσουνάμι που προκλήθηκε από σεισμό μεγέθους 9,2 Ρίχτερ διείσδυσε περίπου 5 χλμ. στο εσωτερικό και σκότωσε περίπου το 90% των κατοίκων στην πλημμυρισμένη περιοχή. Οι κάτοικοι δεν είχαν καμία προειδοποίηση και καμία προετοιμασία. Στην Ιαπωνία το 2011, το παλιρροϊκό κύμα που προκλήθηκε από σεισμό 9 Ρίχτερ διείσδυσε περίπου τις ίδιες αποστάσεις, αλλά σκοτώθηκε περίπου το 10% των κατοίκων στις πλημμυρισμένες περιοχές, επειδή υπήρξε έγκαιρη προειδοποίηση, Φυσικά είχε προϋπάρξει προετοιμασία με χάρτες που έδειχναν τις περιοχές υψηλού κινδύνου και οδούς διαφυγής.

Και στην Ιαπωνία και στο Μπάντα Ατσε, το μέτωπο της πλημμύρας έφτασε στα πρώτα σπίτια σε λιγότερο από 45 λεπτά από την έναρξη του σεισμού. Προφανώς τα περίπου 40 λεπτά που είχαν στη διάθεσή τους στην Ιαπωνία επέτρεψαν την εκκένωση σε εκατοντάδες χιλιάδες. Μάλιστα, σε περιοχές στην Ιαπωνία που η τοπική πολιτική προστασία δεν περίμενε καν την επίσημη εντολή εκκένωσης (που ήλθε μετά περίπου 5 λεπτά από την έναρξη του σεισμού), αλλά διέταξε την εκκένωση μετά περίπου 30 δευτερόλεπτα από την έναρξη του σεισμού, η θνησιμότητα ήταν μικρότερη. Ακόμη και τα επιπλέον 4,5 λεπτά βοήθησαν να σωθούν άνθρωποι.

Οι πυρκαγιές βέβαια δημιουργούν διαφορετικές συνθήκες διαφυγής από τις πλημμύρες, αλλά τα επιχειρήματα για τη λήψη απόφασης εκκένωσης είναι τα ίδια, γιατί ο χρόνος είναι περιορισμένος. 

Αναρωτιέται κανείς, αν δεν συνέτρεχαν οι συνθήκες στο Μάτι για εντολή άμεσης εκκένωσης, τότε πότε συντρέχουν;  

Μια πυρκαγιά μπορεί να απειλήσει σε ελάχιστο χρόνο μια πυκνοκατοικημένη ημιδασική περιοχή με άναρχη δόμηση, με πυκνή βλάστηση και εύφλεκτα δένδρα. Οι άνεμοι είναι ισχυροί και ένα μεγάλο μέρος των πυροσβεστικών πόρων της Αττικής βρίσκεται –κατ’ ελάχιστο– περίπου 70 χλμ. μακριά. Δεν θα ήταν πιο λογικό να είχε ξεκινήσει άμεση εκκένωση, ώστε όλοι οι κάτοικοι να έχουν ίδιες πιθανότητες να σωθούν με αυτούς που ξεκίνησαν σχεδόν αμέσως, επειδή έτυχε να πληροφορηθούν πιο γρήγορα για τη φωτιά;

Η απόφαση εκκένωσης σε περίπτωση έκτακτης ανάγκης ανακοινώνεται σχεδόν παντού στον κόσμο δημόσια από έναν αρμόδιο αξιωματούχο που όλοι αναγνωρίζουν, συνήθως υπουργό, περιφερειάρχη ή δήμαρχο.  

Η ενημέρωση μέσω μηνυμάτων SMS σε πολίτες με βάση τη θέση στην οποία βρίσκονται έχει επίσης αποδειχθεί διεθνώς ιδιαίτερα αποτελεσματική. 

Πρώτον, όταν τα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας υπερφορτώνονται και κορέννυνται έπειτα από μια καταστροφή, η υπηρεσία γραπτών μηνυμάτων παραμένει ενεργή πολύ περισσότερο από την υπηρεσία ομιλίας ή δεδομένων.  

Δεύτερον, τα γραπτά μηνύματα παραμένουν στη συσκευή του παραλήπτη και μπορούν να διαβαστούν ετεροχρονισμένα. 

Τρίτον, μπορούν να συμπεριληφθούν στα μηνύματα σύνδεσμοι (URLs) ώστε ο παραλήπτης να μπορέσει να έχει περισσότερες πληροφορίες, μόλις έχει καλύτερη πρόσβαση στο δίκτυο. 

Στην Ελλάδα, οι όποιες φειδωλές προσπάθειες ανάπτυξης τέτοιων συστημάτων έχουν όλες σταματήσει με το περίεργο (σε αυτές τις συνθήκες) επιχείρημα...

ΣΥΡΙΖΟΚΑΤΣΑΠΛΙΑΔΙΚΟ: Τι δεν έγινε και τι θα έπρεπε να γίνει

Γράφει ο Kώστας Συνολάκης 

Καθηγητής Φυσικών Καταστροφών του Πολυτεχνείου Κρήτης και Τακτικό Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών

Είναι ίσως νωρίς για να καταλάβουμε τι έφταιξε χθες και σήμερα θρηνούμε 50 τουλάχιστον ανθρώπινες ζωές απο τις πυρκαγιές στην Ανατολική Αττική. Είναι όμως απαραίτητο, ώστε να προσπαθήσουμε να μειώσουμε την επικινδυνότητα στην χώρα μας ακόμη και μέσα σε αυτό το καλοκαίρι.

Οι χθεσινές πυρκαγιές εξαπλώθηκαν εκτός ελέγχου εγείροντας το ερώτημα αν η αρχική αντιμετώπιση ήταν ανεπαρκής.  

Η ταχύτητα στην αρχική αντιμετώπιση μιας πυρκαγιάς (δασικής ή αστικής) είναι κρίσιμη. Όπως έχουμε επισημάνει σε παλαιότερη έρευνα που κάναμε με τον Γιώργο Καραγιάννη στο Πολυτεχνείο Κρήτης, η αντίληψη της κατάστασης, η διαστασιολόγηση των απαραίτητων πόρων και η αξιολόγηση του χρόνου κινητοποίησης είναι από τις μεγαλύτερες προκλήσεις στην αντιμετώπιση μιας έκτακτης ανάγκης. Επίσης, διαπιστώσαμε ότι η ολιγωρία στη λήψη κρίσιμων αποφάσεων είναι συχνό φαινόμενο στην αντιμετώπιση καταστροφών.  

Στην προκειμένη περίπτωση, η αναγγελία πυρκαγιάς σε γνωστό κρίσιμο σημείο έπρεπε να έχει σημάνει συναγερμό για την άμεση διάθεση περισσότερων πυροσβεστικών δυνάμεων πριν η πυρκαγιά πάρει διαστάσεις. 

Η έκβαση της κατάσβεσης μιας πυρκαγιάς κρίνεται πάντα από την αρχική επέμβαση. Οι Γάλλοι πυροσβέστες λένε χαρακτηριστικά ότι «το πρώτο λεπτό η πυρκαγιά σβήνεται με ένα ποτήρι νερό, το δεύτερο λεπτό με έναν κουβά νερό, το τρίτο λεπτό με μια δεξαμενή νερό, μετά κάνουμε ό,τι μπορούμε».

Με άλλα λόγια, η Πολιτική Προστασία πρέπει να προβλέπει την εξέλιξη της πυρκαγιάς και με βάση αυτή την πρόβλεψη να κατανέμει τα διαθέσιμα μέσα. Εάν περιμένουμε να αλλάξει η διεύθυνση του ανέμου και να ξεφύγει η πυρκαγιά του ελέγχου προκειμένου να σταλούν ενισχύσεις σε ένα μέτωπο, είναι ήδη αργά. Οι διαδικασίες κλιμάκωσης της επέμβασης πρέπει να επιταχύνονται σε τέτοια συμβάντα. Το αυτό ισχύει και για την λήψη απόφασης για την εκκένωση περιοχών που βρίσκονται σε κίνδυνο. Δεν πρέπει να περιμένουμε να φτάσει η πυρκαγιά στις αυλές των σπιτιών για να δοθεί η εντολή για εκκένωση. Πρέπει να υπάρχουν σχέδια εκκένωσης που να λαμβάνουν υπόψη το χρόνο εκκένωσης ως συνάρτηση των διαθέσιμων πόρων και της κίνησης στο εθνικό και δευτερεύον οδικό δίκτυο.

Τα ΜΜΕ ανέφεραν ότι υπήρξαν ενδείξεις για έλλειψη συντονισμού και σχεδιασμού κατά την κινητοποίηση, καθώς και ότι υπήρξε καθυστέρηση μίας έως μιάμιση ώρας στην άφιξη οχημάτων, τουλάχιστον στην Κινέτα. Στην Ανατολική Αττική, οι εικόνες που είδαμε μας υποδεικνύουν ότι τα θύματα προσπάθησαν να διαφύγουν μη γνωρίζοντας απο που, και, μάλλον, τις επόμενες μέρες θα πληροφορηθούμε για τις δραματικές καταληκτικές προσπάθειες επικοινωνίας με διασώστες και εξεύρεσης οδών διαφυγής, πριν έλθει το τέλος.

Η αντιμετώπιση των δασικών πυρκαγιών απαιτεί συνολική προσέγγιση, όχι μόνο επικεντρωμένη στην πυρόσβεση. Ο σχεδιασμός πολιτικής προστασίας της χώρας μας αυτή τη στιγμή επικεντρώνεται στην πυρόσβεση μόνο, δίνοντας μικρότερη σημασία στην προστασία του πληθυσμού. Όπως έχει δείξει η διεθνής και εθνική εμπειρία με πυρκαγιές στη διεπιφάνεια κατοικημένων και δασικών περιοχών, προκειμένου η εκκένωση να ολοκληρώνεται πριν η πυρκαγιά φθάσει στην κατοικημένη περιοχή, η απόφαση πρέπει να λαμβάνεται εγκαίρως. Εξ΄ ίσου σημαντική είναι η άμεση κινητοποίηση των εθελοντών πυροσβεστών και του Ερυθρού Σταυρού.

Πρέπει επίσης να υπάρχουν σχέδια εκκένωσης, τα οποία να λαμβάνουν υπόψη το χρόνο εκκένωσης ως συνάρτηση των διαθέσιμων πόρων και της κίνησης των οχημάτων, όχι απλά με την καταγραφή των ρόλων των κρατικών φορέων.  

Στην χώρα μας, εκτός απο τις ελάχιστες περιοχές οπού έχουν γίνει ασκήσεις πολιτικής προστασίας, δεν υπάρχουν χάρτες επικινδυνότητας με οδούς διαφυγής, ούτε υπάρχει ενημέρωση του πληθυσμού για τους κινδύνους της περιοχής τους.   

Μοντέλα μετάδοσης πυρκαγιάς, όπως το λεπτομερές μοντέλο FARSITE που έχει δημιουργηθεί από τη Δασική Υπηρεσία των ΗΠΑ (US Forest Service) για χρήση ακριβώς στον επιχειρησιακό και τακτικό σχεδιασμό, αυτά πρέπει να χρησιμοποιούνται για να βελτιώσουν το συγχρονισμό των ενεργειών, όχι απλά προς τέρψη των ερευνητών. Κατά τη διάρκεια της διεθνούς άσκησης αντιμετώπισης δασικών πυρκαγιών που διοργάνωσε η Ελλάδα το 2014, δοκιμάσαμε πιλοτικά τη χρήση του μοντέλου FARSITE, τόσο για τη βελτίωση του συγχρονισμού των ενεργειών, όσο και για τη λήψη απόφασης σχετικά με την τακτική αξιοποίηση των πυροσβεστικών αεροσκαφών. Οπως φάνηκε χθες, μάλλον, ούτε το κέντρο επιχειρήσεων ούτε οι δήμοι είχαν επίγνωση των δυνατοτήτων που επιτρέπει η σύγχρονη τεχνολογία για σχεδιασμό εκκένωσης πυκνοκατοικημένων δενδρόφυτων περιοχών. Αν είχαν γίνει έστω και στοιχειώδεις προσομοιώσεις μιας μεγάλης πυρκαγιάς στην περιοχή...

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΑΓΡΑΜΜΑΤΟΛΑΜΟΓΙΑΡΟΠΛΗΚΤΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Βασική παθογένεια της χώρας το έλλειμμα παιδείας

ΕΞΑΙΡΕΤΙΚΟ

Γράφει ο καθηγητής κ. Κώστας Συνολάκης 

Κατέχει την έδρα Γεωεπιστημών στην Ακαδημία Αθηνών και διδάσκει στο Πολυτεχνείο Κρήτης.

Για μία ακόμη φορά θρηνούμε θύματα από πλημμύρες λόγω της έλλειψης επαρκούς προετοιμασίας, κακής χωροταξίας και απουσίας κοινής λογικής.

Οπως και σε προηγούμενες θεομηνίες, η καταστροφή χαρακτηρίστηκε από τον Τύπο και τους αρμοδίους σαν βιβλική. Για τους ιδίους σχολιαστές και υπευθύνους, ακόμη και οι ελάχιστες ζημιές από τον σεισμό στην Κω τον Ιούλιο ήταν βιβλικές. Στη Μάνδρα εισπράξαμε τα αποτελέσματα από μία πλημμύρα-αστραπή, του είδους που αναφέρθηκε ότι γίνεται κάθε 50 έως 100 χρόνια.  

Αν είχαμε πλημμύρες σαν αυτές που αντιμετώπισε το Χιούστον τον περασμένο Αύγουστο, θα τις χαρακτηρίζαμε μεγαβιβλικές; 

Κανένας Ιάπωνας σχολιαστής δεν φαίνεται να παρομοίασε την καταστροφή του 2011 γύρω από τη Φουκουσίμα με «βιβλική».

Η προσπάθεια να απαλειφθούν οι ευθύνες με γλωσσολογικές υπερβολές δεν είναι τυχαία, όπως άλλωστε δεν είναι τυχαίος ο προκλητικός στρουθοκαμηλισμός πριν από την καταστροφή. Διαβάζουμε ότι σε σύσκεψη του Συντονιστικού Οργάνου Πολιτικής Προστασίας μόλις 10 ημέρες πριν από την καταστροφή, η περιφέρεια εμφανίστηκε έτοιμη να αντεπεξέλθει στις προκλήσεις της χειμερινής περιόδου και να θωρακίσει την περιοχή ενόψει των πλημμυρών. Δυστυχώς, η τραγική αυτή κωμωδία έχει ξαναπαιχτεί, σχεδόν αυτούσια. Αρμόδιοι της εταιρείας TEPCO –η οποία λειτουργούσε τον πυρηνικό αντιδραστήρα της Φουκουσίμα που υπέστη τήξη μετά το τσουνάμι του 2011– μόλις τρεις μήνες πριν από το ατύχημα, σε ειδική συνάντηση για την ασφάλεια των μονάδων παραγωγής πυρηνικής ενέργειας της Ιαπωνίας, είχαν δηλώσει ότι μόλις είχαν ολοκληρώσει νέα μελέτη και έτσι επιβεβαίωσαν εκ νέου την ασφάλεια του συγκεκριμένου εργοστασίου από πλημμύρες που οφείλονται σε τσουνάμι. Η εμφατικότητα των δηλώσεων και στις δύο περιπτώσεις υποδηλώνει το μέγεθος της εγκληματικής άγνοιας των επιπτώσεων.

Το γεγονός ότι έχουμε κτίσει τα σπίτια και τους δρόμους μας επάνω σε ρέματα, ενώ άλλα τα έχουμε μπαζώσει, και παντού έχουμε περιορίσει τις δυνατότητες μιας πεδιάδας απορροής, ούτως ώστε να μπορεί να γίνει απορρόφηση των ομβρίων υδάτων, ήταν γνωστό.  

Οι δικαιολογίες που ακούσαμε και πάλι για τις καθυστερήσεις υλοποίησης μελετών και τις αδυναμίες εντάξεως έργων δεν είναι πρωτόγνωρες. 

Το 2013, τέσσερις άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους σε μια πλημμύρα-αστραπή στο Καμάρι της Ρόδου, σε μια διασταύρωση όπου η μία λωρίδα του δρόμου είναι ανισόπεδη από το ποτάμι, δηλαδή σε γέφυρα, αλλά η αντίθετη είναι ισόπεδη με την κοίτη του ποταμού.

Αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι πώς η μισο-ανισόπεδη αυτή διάβαση δεν ήταν κρυμμένη στα βουνά της Ρόδου, αλλά σε κεντρικό δρόμο σε απόσταση μικρότερη από ένα χλμ. από την έξοδο του αεροδρομίου. Το μεγαλύτερο μέρος από τους 1,4 εκατομμύρια επισκέπτες που δέχεται το νησί κάθε χρόνο περνάει από τη μισο-ανισόπεδη διάβαση, όπως άλλωστε περνούν και οι τοπικοί άρχοντες. Το πρόβλημα είχε αναγνωριστεί από το 1986, αλλά όπως δήλωσαν οι Αρχές το 2013, το συγκεκριμένο έργο δεν είχε τις προϋποθέσεις για να ενταχθεί σε ΕΣΠΑ. Πέραν τούτου, πρόσφατα είχαν εγκρίνει την κατασκευή νέας ανισόπεδης διάβασης, αλλά δεν πρόλαβαν την πλημμύρα. Παρ’ όλα αυτά το έργο τούτο στη Ρόδο ακόμη δεν έχει υλοποιηθεί.  

Αντίστοιχα στη Μάνδρα, διαβάσαμε δηλώσεις ότι αντιπλημμυρικό έργο 11 εκατ. ευρώ είχε προγραμματισθεί από το 2015, αλλά για διαφόρους λόγους δεν υλοποιήθηκε.

Ας εξετάσουμε τι θα μπορούσαμε να είχαμε κάνει για να μετριάσουμε τις συνέπειες της πλημμύρας-αστραπή που μόλις αντιμετωπίσαμε, δεδομένης της άναρχης δόμησης και των παθογενειών της ευρύτερης περιοχής. Η πόλη του Χιούστον στο Τέξας κατά τον τυφώνα «Χάρβεϊ» δέχθηκε περίπου δέκα φορές περισσότερη βροχή απ’ ό,τι η Δυτική Αττική. Το γεγονός ότι στο Χιούστον θρήνησαν περίπου πέντε φορές λιγότερα θύματα ανά κάτοικο από εμάς οφείλεται στο ότι υπήρχαν μετρητές βροχής και στάθμης υδάτων τουλάχιστον σε 100 σημεία, και υδρογραφήματα που ενημέρωναν την πολιτική προστασία. Επίσης η ομοσπονδιακή υπηρεσία αντιμετώπισης καταστροφών είχε αφομοιώσει τα μαθήματα μετά τον τυφώνα «Κατρίνα», το 2005.

Τα υδρογραφήματα είναι μηχανολογικές εκτιμήσεις του βάθους και του χρόνου άφιξης της πλημμύρας σε συγκεκριμένα σημεία, από τοπική (και όχι μόνο) βροχόπτωση, βασισμένες σε ιστορικά στοιχεία και σε μετεωρολογικές προσομοιώσεις. Η τεχνολογία για υδρογραφήματα υπάρχει τουλάχιστον 50 χρόνια, αλλά χρειάζονται μετρήσεις. Οι εκτιμήσεις αυτές για τα χαρακτηριστικά πλημμυρών γίνονται μέχρι και 24 ώρες πριν, αλλά αναπροσαρμόζονται κάθε τρεις ώρες, και έτσι επιτρέπουν στοχευμένες παρεμβάσεις για εκκένωση περιοχών ή κλείσιμο δρόμων. Απ’ ό,τι τεκμαίρεται στη Μάνδρα δεν έγιναν έγκαιρες ενέργειες, βασισμένες σε υδρογραφήματα.

Πριν από έξι χρόνια, ο αείμνηστος ακαδημαϊκός Νικόλας Αμβράσης ανέπτυξε σε επιφυλλίδα στο Nature πως η πολιτική διαφθορά και η διαπλοκή σκοτώνουν, συγκρίνοντας θανάτους από σεισμούς ανά χώρα με τον παγκόσμιο δείκτη διαφθοράς.   

Δυστυχώς διαπιστώνουμε ότι η ίδια συσχέτιση ισχύει και με τις πλημμύρες. Η Ελλάδα άλλωστε είναι στην 69η θέση στον δείκτη διαφθοράς, με την Γκάνα παρέα στην 70ή θέση. Οπως και στους σεισμούς, οι πιο ευάλωτες κοινωνικές ομάδες εισπράττουν τις χειρότερες συνέπειες των πλημμυρών. Παρά τα 500 εκατ. ευρώ που έχει προγραμματίσει η Περιφέρεια Αττικής για αντιπλημμυρικά έργα, κατά τις δηλώσεις, και δεκάδες εκατομμύρια ευρώ που η ελληνική πολιτεία έχει δαπανήσει τις τελευταίες δύο δεκαετίες για μελέτες διαχείρισης υδάτινων πόρων και πλημμυρών, σε πανεπιστήμια, επιστημονικούς οργανισμούς και «μελετητικά» γραφεία, η τρωτότητα από πλημμύρες παραμένει αναλλοίωτη, και θα γίνεται πιο έντονη λόγω της ήδη εισπραττόμενης κλιματικής αλλαγής. Τα χειρότερα είναι μπροστά μας.

Ελπίζω να διαψευστώ, αλλά φοβούμαι ότι...