ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Η δίψα για πραγματικότητα

Του Δημήτρη Tζιόβα 

Καθηγητή στο Πανεπιστήμιο του Birmingham της Aγγλίας.

Η πραγματικότητα αποτέλεσε σημείο αναφοράς πολλών φιλοσοφικών, αισθητικών και ιστοριογραφικών συζητήσεων. Ωστόσο τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε το παράδοξο να δίνεται αφενός έμφαση στην επινόηση και στη φαντασία, η οποία αποτυπώνεται και σε τίτλους βιβλίων με μεγάλη απήχηση, όπως Φαντασιακές κοινότητες ή Η επινόηση της παράδοσης, και παράλληλα να διαφαίνεται κάποια επιστροφή στην πραγματικότητα, όπως μαρτυρούν οι νεολογισμοί «faction» και «docudrama» ή η επανάκαμψη παλαιότερων σαν το biopics (συναίρεση των λέξεων biography και pictures). Αφενός, δηλαδή, η πραγματικότητα αναιρείται ως κάτι εικονικό, κατασκευασμένο ή επινοημένο και αφετέρου κυριαρχεί η δίψα για «πραγματικά γεγονότα», «βιογραφίες προσώπων», «αληθινά συμβάντα». 

Τι συμβαίνει τελικά; Μυθοπλαστική κόπωση ή δίψα για γεγονότα, υποτίμηση της φαντασίας ή αναζήτηση μιας νέας μορφής αυθεντικότητας;

O λογοτεχνικός κριτικός της βρετανικής εφημερίδας The Observer, William Skidelsky, τόνιζε πριν από λίγο καιρό ότι είναι καιρός να σταματήσει η ιδεοληψία για έργα τέχνης βασισμένα σε πραγματικά γεγονότα. Ως παραδείγματα αυτής της μανίας αναφέρει, μεταξύ άλλων, το βραβευμένο με Μπούκερ μυθιστόρημα της Χίλαρι Μάντελ Γουλφ Χολ βασισμένο στη ζωή του Τόμας Κρόμγουελ, αλλά και τα κινηματογραφικά έργα Ο Λόγος του Βασιλιά και Το Κοινωνικό Δίκτυο, που προτάθηκαν για Οσκαρ το 2010 και αναφέρονται στη ζωή δύο αινιγματικών δημόσιων προσώπων: του βασιλιά Γεωργίου Στ' του Ηνωμένου Βασιλείου και του ιδρυτή του Facebook Μαρκ Ζούκεμπεργκ.

Οι λόγοι για αυτή τη στροφή προς τον μυθοπλασιακό βιογραφισμό δεν είναι προφανείς, ωστόσο έχουν να κάνουν με την αλλαγή αντιλήψεων περί ιδιωτικότητας και αλήθειας.  

Αφενός η προσωπική ζωή των σταρ τούς επιτρέπει να βρίσκονται διαρκώς στην επικαιρότητα και αφετέρου ο σεβασμός προς τα δημόσια πρόσωπα έχει υποχωρήσει δραματικά με αποτέλεσμα η ιδιωτική τους ζωή, μια περιοχή που κάποτε θεωρούνταν άβατη, να έχει γίνει πιο προσβάσιμη όχι μόνο στους δημοσιογράφους αλλά και στους σκηνοθέτες. 

Πριν από μία δεκαετία, ένα κινηματογραφικό έργο σαν τη Βασίλισσα, το οποίο αναφέρεται στη σχέση ενός μονάρχη εν ζωή με τον πρωθυπουργό της χώρας, θα ήταν αδιανόητο. Με το να τείνει να επικρατήσει η πεποίθηση ότι σημαντικές αλήθειες ανιχνεύονται στις προσωπικές σχέσεις και τα αισθήματα, βλέπουμε στην πολιτική να δίνεται έμφαση στην προσωπική χημεία ή το ψυχολογικό προφίλ των πρωταγωνιστών, ενώ στην ιστοριογραφία το ερευνητικό ενδιαφέρον να στρέφεται και προς τα συναισθήματα των δρώντων προσώπων.

Διαγράφεται επίσης μια ριζική μετατόπιση στο πώς αντιλαμβανόμαστε σήμερα τον σκοπό της τέχνης . Για χρόνια οι άνθρωποι στρέφονταν στην τέχνη είτε για να ψυχαγωγηθούν είτε για να συλλάβουν τα μυστικά της ανθρώπινης ύπαρξης. Στην εποχή μας όμως η μυθοπλασία μετασχηματίζεται σε ελαφρό παιδαγωγικό εργαλείο, αποκτά τον ρόλο της ερευνητικής δημοσιογραφίας ή του ρεπορτάζ, με αποτέλεσμα ο ρόλος της δημιουργικότητας και της φαντασίας να υποβαθμίζεται. Η άνοδος της μυθοπλασίας βασισμένης σε πραγματικά συμβάντα ή αληθινές ζωές δημιουργεί κάποια σύγχυση όσον αφορά τη σκοπιμότητα της τέχνης και τα κριτήρια με τα οποία κρίνουμε. Ενα έργο που αναδημιουργεί τα γεγονότα είναι διαφορετικό από ένα που επινοεί μια υπόθεση. Η έμφαση μετατίθεται από το έργο αυτό καθαυτό στην επιδεξιότητα του δημιουργού να αναπλάθει τα γεγονότα. Τέτοια έργα (μυθιστορήματα ή φιλμ) δεν απογειώνουν αλλά προσγειώνουν.

Η δυναμική επάνοδος του ιστορικού μυθιστορήματος εντάσσεται και αυτή στη γενικότερη επιστροφή στην πραγματικότητα, δίνοντας φωνή σε όσους η Ιστορία είχε αποκλείσει στο παρελθόν, αλλά και στην κυριαρχία αυτού που ονομάζεται «ψυχαγωγική ιστορία» και υποστηρίζεται από την τηλεόραση, τον κινηματογράφο και τα άλλα μέσα ενημέρωσης. Φαίνεται ότι το ωμά αυθεντικό και όχι το φανταστικό ή το μυθοπλαστικό είναι αυτό που έχει σήμερα τη μεγαλύτερη πέραση και εμπορικότητα.

To 2010 κυκλοφόρησε στις ΗΠΑ το βιβλίο του David Shields, Reality Hunger, που θα μπορούσε να θεωρηθεί το μανιφέστο της επιστροφής στην πραγματικότητα. Ξεκινάει θυμίζοντας την άποψη του Ναμπόκοφ ότι η λέξη πραγματικότητα δίχως εισαγωγικά δεν έχει νόημα και συνεχίζει υποστηρίζοντας ότι διψούμε για πραγματικότητα (των άλλων ανθρώπων), μολονότι υποφέρουμε από κορεσμό πραγματικότητας. Ο πολιτισμός μας έχει εμμονές με τα πραγματικά γεγονότα, γιατί δεν βιώνουμε κανένα, δηλώνει αφοριστικά. Διψώντας για καθετί αληθινό, καθιστούμε τα γεγονότα περιττά.

Με τα παραδείγματα αυτά θέλω να δείξω ότι ενώ μιλούμε διαρκώς για επινόηση της πραγματικότητας και τη φαντασιακή κατασκευή του παρελθόντος, από την άλλη διψούμε για πραγματικά γεγονότα, για βιογραφίες και ντοκουμέντα. Ετσι στεκόμαστε μετέωροι μεταξύ φαντασίας και πραγματικότητας, επινόησης και ιστορίας.  

Πρόσφατο άρθρο στους New York Times επισημαίνει ότι η ιστορία των ανθρωπιστικών επιστημών στον εικοστό αιώνα είναι ένα χρονικό ποικίλων -ισμών (φορμαλισμός, φροϋδισμός, δομισμός, μεταμοντερνισμός) από τους οποίους εκπορεύτηκαν μια σειρά ερμηνευτικές προσεγγίσεις στη λογοτεχνία, στην πολιτική και στον πολιτισμό.  

Ποια θα είναι η επόμενη μεγάλη ιδέα στον χώρο της γλώσσας, της Ιστορίας και της τέχνης;  

Η απάντηση που δίνεται στο άρθρο είναι τα δεδομένα (data). Βρισκόμαστε λοιπόν σε ένα μεθοδολογικό σταυροδρόμι και ενδεχομένως κινούμαστε προς μια μεταθεωρητική εποχή, καθώς από την αφαίρεση των ιδεών επιστρέφουμε στην πραγματικότητα των δεδομένων και κατ' επέκταση στις ιστορίες των ανθρώπων που προϋποθέτουν τεκμήρια και δεδομένα.