Ο Οσκαρ Ουάιλντ έλεγε κάτι βασικό: «Μπορώ να ζήσω αν μου στερήσουν τα απαραίτητα, αλλά δεν μπορώ να αντέξω αν μου στερήσουν τα περιττά». Ενδεχομένως η φράση να φαντάζει ως παραδοξολογία, ή ακόμα και μια ως εστέτ άποψη, αλλά περιέχει μεγάλη δόση αλήθειας ανάλογης σχεδόν με τη ρήση του ευαγγελίου «Ουκ επ' άρτω μόνω ζήσεται άνθρωπος».
Μόλις κερδηθεί το ψωμί, αμέσως μετά έρχεται η αυτο-εικόνα, από καταβολής κόσμου.
Μόλις γεμίσει στοιχειωδώς το στομάχι, αμέσως αποκτά προτεραιότητα ο καθρέφτης: τα νύχια, τα μαλλιά, το πρόσωπο, τα ρούχα. Γιατί καλώς ή κακώς υπάρχουμε (και) μέσα από τα μάτια των άλλων.
Δείτε τα γυναικεία περιοδικά: τι έχουν ως κεντρικό θέμα μονίμως; Τη Σιμόν ντε Μποβουάρ; Δείτε τα ανδρικά περιοδικά: τι έχουν ως άξονα συνήθως; Την πλατωνική φιλοσοφία; Και πώς επιβιώνουν; Από τις διαφημίσεις των ρούχων, των αξεσουάρ, των καλλυντικών. Ολα. Κανένα δεν ζει από διαφημίσεις βιβλίων, ούτε καν οι λογοτεχνικές εκδόσεις. C' est la vie.
Εξάλλου, η φιλαρέσκεια και ο ναρκισσισμός (που δεν έχει σχέση μόνο με το κάλλος, αλλά και με την εξουσία) ίσως δεν είναι κάτι χειρότερο απ' τη στεγνή ηθικολογία μιας θεούσας ή ενός ντεκαφεϊνέ διανοουμένου. Το χειρότερο είναι η παγίδα του διλήμματος: όποια γυναίκα πάει να κάνει τα νύχια της εν μέσω πανδημίας είναι ηλίθια κι όποια αφήνει τα χέρια ή τα πόδια της σε μαύρα χάλια απαγγέλλοντας Κική Δημουλά είναι σοφή;
Πρόκειται για νηπιώδες ερώτημα. Ενας άνδρας ή μια γυναίκα με βασική συγκρότηση φροντίζει για όλα. Το ένα δεν αίρει το άλλο. Αλληλοσυμπληρώνονται μέσα σε μια δυναμική ισορροπία με στόχο την αυτοπεποίθηση και τον εξευγενισμό ενός βίου που τυχαίνει να είναι έγκλειστος. Ολοι πασχίζουμε να απαλύνουμε τις βαριές συνέπειες του λοκντάουν, να παρηγορηθούμε, να ξεφύγουμε. Αρα και τα όμορφα, τέλεια νύχια είναι ίδια προτεραιότητα με το να διαβάζεις Τόμας Μαν, αφού κι εκείνος έψαχνε την ομορφιά και τη νεότητα. Συν-γυμνασία πασών των αισθήσεων, έλεγαν οι αρχαίοι. Απλώς η διαφορά είναι ότι διαβάζοντας στο σπίτι είσαι ασφαλής, ενώ αν πας για μανικιούρ κινδυνεύεις από τα περιποιημένα πλην γαμψά νύχια του COVID.
Και βέβαια η αντίληψη πως μόνο τα χρηστικά μετράνε στη ζωή είναι λανθασμένη - φυσικά και τα χρειώδη είναι προϋπόθεση ύπαρξης, επιβίωσης, αλλά δεν αρκούν για να νιώσει κανείς άνθρωπος, να αισθανθεί κάτι παραπάνω από ζώο που απλώς τρέφεται, αναπαράγεται και ψοφολογάει. Η σκέψη, η αισθητική, το κάλλος, η χάρη, η τέχνη (ως «περιττά» ή όχι), η καλλιέργεια της προσωπικότητας είναι εκείνα που εντέλει κάνουν τη διαφορά και ανυψώνουν στην περιωπή του πολιτισμού και της εκλέπτυνσης ένα ανθρώπινο πλάσμα ή ένα κράτος. Το απλώς να επιβιώνει ένας άξεστος ή να ξιπάζεται ένας πλούσιος αλλά απελέκητος δεν είναι και ό,τι καλύτερο έχει να επιδείξει το ανθρώπινο γένος.
Και εδώ υπάρχει πάντα ο κίνδυνος να σε παρεξηγήσουν όσοι καραδοκούν μέσα στα ορύγματα του κορέκτ ή των φεμινιστικών και φαλλοκρατικών κλισέ, να σε κατακεραυνώσουν ως χαριτοδιπλωμένο ή ως υπερ-αισθητή. Θαρρείς και παγκοσμίως η βιομηχανία καλλυντικών δεν είναι η ισχυρότερη απ' όλες, όπως και η μόδα, οι διάσημοι μόδιστροι, οι πανίσχυροι οίκοι δημιουργίας ρούχων και πως τα πάντα σχεδόν διαπερνώνται και καταξιώνονται από την αισθητική, ακόμα και τα απολύτως χρηστικά αντικείμενα και οι μηχανές: από τα αυτοκίνητα (όλοι προτιμούν μια Alfa Romeo από ένα Lada) μέχρι και τα βιομηχανικά αντικείμενα (ιδίως μετά την έλευση του Bauhaus) από τα ρολόγια μέχρι τα τιρμπουσόν. Η αισθητική δεν είναι κάτι αριστοκρατικό και κουλτουριάρικο, είναι πλέον η βασική διάσταση της ζωής. Δεν υπάρχει μουσική, τραγούδι, σινεμά, σχέδιο γραβάτας, μπάνιου, καρέκλας, γυαλιά οράσεως, παπούτσια χωρίς αισθητική αξίωση. Η ίδια η αρχιτεκτονική έχει, στις καλύτερες εκδοχές της, καλλιτεχνική διάσταση και οι ξένοι επί χιλιάδες χρόνια επισκέπτονται την Αθήνα για να θαυμάσουν την Ακρόπολη και τον Παρθενώνα, όχι βέβαια ως χρηστικά κτίσματα, αλλά για την ανυπέρβλητη αισθητική τους. Δεν τα βλέπουν ως απλά και κάποτε ωφέλιμα πετροντούβαρα.
Η αποκλειστικά οικονομίστικη, χρησιμοθηρική, ωφελιμιστική διάσταση υπάρχει μόνο σε προϊστορικές κοινωνίες, σε πρωτογενείς οργανισμούς ζωής ή σε χολερικές ιδεοληψίες που επιμένουν σε αξύριστες μασχάλες και στρατοκρατικά αμπέχονα (που κι αυτά αποτελούν μια άλλη εκδοχή κατευθυνόμενης, ιδεολογικοποιημένης αισθητικής) αλλά που στις δικές μας, ευρωπαϊκές κοινωνίες έχουν ξεπεραστεί.
Ουκ επ' άρτω μόνω ζήσεται άνθρωπος. Φυσικά υπάρχουν και φτωχοί που δυσκολεύονται και υποφέρουν, αλλά κι αυτοί, κατά το δυνατόν, θέλουν να είναι όμορφοι, κομψοί και αξιοπρεπείς, κι αυτοί εκτιμούν το κάλλος και το προτιμούν, αν και οι κλίμακες του ωραίου είναι μεταβλητές ανά εποχή. Η ασχήμια και το κάλλος είναι σχετικά μεγέθη. Ακόμα και το συνειδητό, πεποιημένο κιτς, όπως και τα σκισμένα τζιν, αποτελούν αισθητικές κατηγορίες πλέον.
Σε κάθε περίπτωση προέχει η ασφάλεια. Και είναι αισιόδοξο (εφόσον τηρούνται απόλυτα τα μέτρα) να...
βλέπεις γυναίκες και άνδρες να τρέχουν στα κομμωτήρια ή για περιποίηση νυχιών μέσα στην πανδημία. Ή να γυμνάζονται μόνοι τους. Πέρα από το ότι είναι μια μορφή αντίστασης στη μιζέρια και στην υποταγή του εγκλεισμού, αποτελεί και πίστη στη χαρά της ζωής, στην ομορφιά, στην αυτοπεποίθηση, στην έννοια του προσώπου. Αρκεί εν προκειμένω η θέληση για ζωή να μη φέρει το αντίθετο αποτέλεσμα, αν δεν προσέξουμε.
Υπάρχουν, εξάλλου, πολλές και διάφορες τεχνικές να αντεπεξέλθουμε. Κι ο καθείς - εφόσον δεν αποτελεί κίνδυνο - έχει τους δικούς του, ιδιαίτερους τρόπους να μάχεται. Το 'λεγε μια ωραιότατη, ευτραφής, πολύ σέξι κυρία προχθές και το χαιρόταν:
«Ο άνδρας μου, τώρα με το λοκντάουν, μου είπε ότι πάχυνα, ότι έγινα χοντρή, κι εγώ για να τον εκδικηθώ πήγα κι έφαγα τρία μιλφέιγ».
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου