ΕΘΝΙΚΑ ΘΕΜΑΤΑ: Η ελληνική στάση για τη Συρία

Του ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΕΛΛΙΣ

Στις διεθνείς σχέσεις πολύ συχνά ακούγονται δηλώσεις περί κοινών αξιών, παραδοσιακών συμμαχιών και στρατηγικών συνεργασιών. Συνήθως έχουν θεωρητική υπόσταση, αλλά ενίοτε η συγκυρία επιβάλλει να αποκτήσουν ουσιαστική αξία. Σε περιόδους κρίσεων κάθε χώρα καλείται να προχωρήσει πέρα από την εύκολη ρητορία στις δύσκολες αποφάσεις. Το πράττει με γνώμονα τις ευαισθησίες του λαού της και την εξυπηρέτηση του εθνικού της συμφέροντος.  

Η περίπτωση της Συρίας και το ενδεχόμενο στρατιωτικών επιχειρήσεων φέρνουν και την Ελλάδα ενώπιον σοβαρών αποφάσεων.

Η χώρα μας ορθώς συντάσσεται με τους ευρωατλαντικούς θεσμούς, στους οποίους ανήκει. Προσφέρει διευκολύνσεις, ανταποκρινόμενη στις δεσμεύσεις που έχει αναλάβει, αλλά δεν συμμετέχει με δικές της στρατιωτικές δυνάμεις. Αλλωστε, η κατάσταση της οικονομίας της επιβάλλει μια τέτοια συγκρατημένη στάση σε ό,τι αφορά την παροχή δυνάμεων, που έτσι κι αλλιώς δεν είναι αναγκαία.

Σε ό,τι αφορά την ορθότητα μιας πολεμικής επιχείρησης, όπως είναι φυσικό, οι απόψεις διίστανται. Πριν από μία δεκαετία το επιχείρημα περί χρήσης όπλων μαζικής καταστροφής από τον Σαντάμ είχε αποδειχθεί παραπλανητικό. Δεν είναι τυχαίο το ότι σήμερα όλοι επιμένουν στην παροχή αποδείξεων. Αυτό δικαιούται να πράξει και η Αθήνα. 

Από την άλλη, σε αντίθεση με το 2003, αυτήν τη φορά η Γαλλία είναι πλήρως υποστηρικτική, ενώ και η Γερμανία εμφανίζεται μεν πιο συγκρατημένη λόγω προεκλογικής περιόδου, αλλά δεν εναντιώνεται όπως είχε κάνει στην περίπτωση του Ιράκ. Επιπροσθέτως, ο Αραβικός Σύνδεσμος είναι θετικός.

Τέλος, η παρουσία στην ηγεσία της υπερδύναμης ενός ανθρώπου, όπως ο Μπαράκ Ομπάμα, που είναι αποδεδειγμένα διστακτικός έναντι της χρήσης βίας και αποσύρει τις αμερικανικές δυνάμεις από το Ιράκ και το Αφγανιστάν, προσδίδει άλλη διάσταση στην όλη προσέγγιση και καθιστά πιο εύκολη τη συστράτευση με τη «δυτική στάση». Ακόμη και αυτοί που βλέπουν πάντα τη θέση και τις κινήσεις της Ελλάδας μέσα από το πρίσμα των συσχετισμών με την Τουρκία καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η Αθήνα δεν έχει κανένα λόγο να αφήσει όλο το πεδίο στην Αγκυρα, η οποία, για τους δικούς της λόγους, τάσσεται εδώ και πολύ καιρό υπέρ μιας επέμβασης της Δύσης.

Μια άλλη σημαντική παράμετρος είναι η στρατηγική σχέση με το Ισραήλ, που οικοδομείται πολύ προσεκτικά τα τελευταία χρόνια και η οποία εκ των πραγμάτων επηρεάζει την ελληνική προσέγγιση. Το Ισραήλ δεν κρύβει την ανησυχία του για το Ιράν και τη στήριξη της Χεζμπολάχ, και η Ελλάδα, αν εννοεί αυτά που λέει, δεν μπορεί να παραμείνει στο περιθώριο.

Ο γεωπολιτικός ρόλος δεν αποδίδεται σε μια χώρα επειδή τον διατυμπανίζει. Εξασφαλίζεται από τη στάση της. Δεν αρκεί να δηλώνουμε παρόντες. Οφείλουμε να συνεισφέρουμε, στον βαθμό, φυσικά, που μας αναλογεί. Για παράδειγμα, στο Μεσανατολικό, η κατάθεση της πρότασης για τη φιλοξενία διαπραγματεύσεων και, γιατί όχι, ακόμη και συνόδου κορυφής Ισραηλινών και Παλαιστινίων, δεν πρόκειται να εξετασθεί αν την ώρα της κρίσης η Αθήνα επιλέξει να παραμείνει σιωπηλός παρατηρητής.

ΣΥΡΙΑ και ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΜΠΑΝΑΝΙΑ: Νέα στολή «πολεμικών συσκέψεων» από τον Δ. Αβραμόπουλο

Του ΝΙΚΟΥ ΖΑΧΑΡΙΑΔΗ

Πανέτοιμη για οποιαδήποτε εξέλιξη στη Συρία είναι η Ελλάδα! Αυτό το μήνυμα θέλησε να στείλει πρός κάθε κατεύθυνση ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας, φορώντας με νόημα τη νέα ειδική ενδυμασία για τις «Έκτακτες Συσκέψεις»

Με την καινούρια του στολή, όπως ορίζει πλέον το πρωτόκολο που εφάρμοσε μόλις ανέλαβε τα καθήκοντά του στο υπουργείο Εθνικής Άμυνας, υποδέχθηκε τον Ευάγγελο Βενιζέλο και μέλη των Ενόπλων Δυνάμεων ο Δημήτρης Αβραμόπουλος, προκειμένου να συζητήσουν εκτάκτως, ύστερα από 3 μέρες, τη στάση της Ελλάδας

Προς αποφυγή κάθε παρεξήγησης, πρέπει να σημειωθεί, ότι η στολή των «Έκτακτων Πολεμικών Συσκέψεων», δεν είναι ίδια με τη στολή των «Κανονικών Πολεμικών Συσκέψεων» καθώς η πρώτη, διαθέτει περισσότερα παράσημα, ώστε να κουδουνίζουν και να κρατάνε σε μεγαλύτερη εγρήγορση τον υπουργό.

Η συγκεκριμένη στολή σχεδιάστηκε από τον ίδιο τον Δημήτρη Αβραμόπουλο, και φτιάχτηκε από τον προσωπικό του ράφτη, ώστε να μη χάσει την απαραίτητη κομψότητα που είναι απαραίτητη στον Δημήτρη Αβραμόπουλο, προκειμένου να έχει καθαρό μυαλό αυτές τις κρίσιμες στιγμές.

ΗΝΩΜΕΝΕΣ ΝΑΤΟΪΚΕΣ ΜΠΑΝΑΝΙΕΣ: Χειρουργοί - "σωτήρες"...

Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΧΑΝΤΖΟΠΟΥΛΟΥ

ΤΟΥΡΚΙΑ: Bλέποντας τα πάντα μέσα από μια... κλειτορίδα.

Του ΑΡΗ ΑΜΠΑΤΖΗ

Είναι κακή συνήθεια άντρες και γυναίκες να κολυμπούν στην ίδια πισίνα και γι' αυτό ο Τούρκος πρωθυπουργός Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν υπόσχεται στους κατοίκους της Ριζούντας (Ρίζε) ότι θα κατασκευαστούν δύο χωριστές ολυμπιακών διαστάσεων. Δηλώνει ότι «έτσι, οι νέοι στη Ριζούντα δεν θα έχουν κακές συνήθειες».

Οι ποσοστώσεις είναι ο ακρογωνιαίος λίθος της δημοκρατίας, όπως αυτή ορίζεται και εφαρμόζεται πλέον στην Τουρκία.

Παρ' ότι δεν έχουν προς το παρόν γίνει δημοσκοπήσεις που θα έδειχναν τις τάσεις της τουρκικής κοινωνίας, έτσι ώστε να προκύψουν ποσοστά και με βάση αυτά να ληφθούν τα δέοντα μέτρα, φημολογείται ότι επίκειται απαγόρευση της κατοχής και χρήσης δονητών.

Θα δημιουργηθούν ειδικές χωματερές με σκοπό να θαφτούν όλοι οι δονητές, αλλά και τα προφυλακτικά που κυκλοφορούν στην αγορά.

Φημολογείται επίσης ότι με την πάροδο μερικών ετών θα απαγορευτεί διά παντός και η σεξουαλική δραστηριότητα. Ο πρωθυπουργός θα κάνει έκκληση, να έχουν όλοι οι πολίτες από έναν πελαργό για κατοικίδιο. Θα υπάρχει ωστόσο μία εξαίρεση. Θα επιτρέπεται ο βιασμός γυναικόπαιδων.

Τα βιασμένα γυναικόπαιδα θα εκτελούνται πάραυτα, προς αποφυγήν δημιουργίας τάξης μιασμάτων εντός της κοινωνίας.

Επιπλέον θα θεσμοθετηθεί ο φερετζές και για τα παιδιά, ανεξαρτήτως φύλου. Αφού είναι μια κοινωνική πραγματικότητα το γεγονός ότι υπάρχουν αρκετοί που ερεθίζονται βλέποντας παιδιά, τότε προκειμένου να μην προκαλούνται οι εν δυνάμει ερεθιζόμενοι, θα πρέπει να κυκλοφορούν τα παιδιά κουκουλωμένα.

Και επειδή ακριβώς τα πράγματα έχουν όπως τα περιέγραφε προ ημερών σημαίνων σχολιαστής του ισλαμικού χώρου στη χώρα, δηλαδή «η αντιστροφή της σχέσης μεταξύ άντρα και γυναίκας στη βάση της ισότητας ή της θετικής διάκρισης υπέρ της γυναίκας, προκαλεί τη διάλυση της οικογένειας, τις σεξουαλικές παρεκτροπές και τη δημιουργία του τρίτου φύλου», τα μέτρα θα εφαρμοστούν με θρησκευτική ευλάβεια.

Τι ζόρι τραβάνε αυτοί οι ισλαμιστές και βλέπουν τα πάντα μέσα από μια κλειτορίδα, μυστήριο πράμα. 

"Eπίγεια σοφία"

Ο κομμουνισμός είναι ο εκφυλισμός ενός ονείρου δικαιοσύνης.

Adlai Stevenson, 1900-1965, Αμερικανός πολιτικός

Οι «Μαρκς and Σπένσερ» νίκησαν τους Μαρξ and Ένγκελς.

Μάργκαρετ Θάτσερ, 1925-2013, Βρετανίδα πρωθυπουργός

Πώς μπορείς να καταλάβεις έναν κομμουνιστή; Eίναι κάποιος που διαβάζει Μαρξ και Λένιν. Και πώς μπορείς να καταλάβεις έναν αντικομμουνιστή; Είναι κάποιος που κατανοεί τους Μαρξ και τον Λένιν.

Ρόναλντ Ρήγκαν, 1911-2004, Αμερικανός πρόεδρος

Σαν σήμερα (30/8/ΧΧΧΧ)

1832: Η Διάσκεψη του Λονδίνου ορίζει τα ελληνοτουρκικά σύνορα στη γραμμή Αμβρακικού - Παγασητικού κόλπου.

1918: Ο σοβιετικός ηγέτης Βλαντιμίρ Λένιν πυροβολείται και τραυματίζεται κατά τη διάρκεια ομιλίας του σε εργοστάσιο της Μόσχας, σε μία δολοφονική απόπειρα από τη Φάνια Καπλάν, μέλος του Σοσιαλιστικού Επαναστατικού Κόμματος.

1933: Ιδρύεται η γαλλική αεροπορική εταιρία «Air France».

1944: Σοβιετικά στρατεύματα εισέρχονται στο Βουκουρέστι, εκδιώκοντας τους Ναζί.

1992: Ο Μίκαελ Σουμάχερ κερδίζει το γκραν-πρι του Βελγίου, επιτυγχάνοντας την πρώτη νίκη του στη Formula 1.

1937: Γεννιέται ο Μπρους ΜακΛάρεν, νεοζηλανδός σχεδιαστής αυτοκινήτων, οδηγός αγώνων και μηχανικός, ιδρυτής της «Μακ Λάρεν» που διαπρέπει στους αγώνες της Formula 1.

2003: Πεθαίνει ο Τσαρλς Μπρόνσον, καλλιτεχνικό ψευδώνυμο του Τσαρλς Μπουτσίνσκι, αμερικανός ηθοποιός.

ΙΣΤΟΡΙΚΑ - ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ: Πώς φτάσαμε στον ξεριζωμό

Του ΔΙΟΝΥΣΙΟΥ ΤΣΙΡΙΓΩΤΗ 

Λέκτορα στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιά 

 

Η ελληνική πολιτικοστρατιωτική εμπλοκή στη Μικρασία και η συμπαρομαρτούσα κοινωνικοπολιτική και οικονομική απίσχνανση των ομοεθνών πληθυσμών της Ιωνίας θα σηματοδοτήσει την απαρχή της γεωπολιτικής συρρίκνωσης του εξωελλαδικού Ελληνισμού και συνακόλουθα, κατά τον Γ. Κοντογιώργη, «θα σημάνει την οριστική μετάβαση του Ελληνισμού από το καθεστώς του έθνους-κοσμοσυστήματος στο έθνος-κράτος».

Για μια σειρά από λόγους και αιτίες που συνέχονται με τη διαδικασία διαμόρφωσης και εφαρμογής της ελληνικής υψηλής στρατηγικής, δηλαδή της σύζευξης και χρήσης όλων των διαθέσιμων συντελεστών ισχύος του κράτους για την επίτευξη του/των προσδιορισμένου/ νων πολιτικού/ών στόχου/ων, η καταστροφική απόληξη του ελληνικού εγχειρήματος στην Ανατολία θα οδηγήσει στον ενταφιασμό της Μεγάλης Ιδέας και στην εξάλειψη του μείζονος Ελληνισμού της Μικράς Ασίας.

Στο πλαίσιο αυτό και με γνώμονα τα προσδιοριστικά κριτήρια της στρατηγικής ανάλυσης, θα πραγματωθεί συγκριτικά και διαλεκτικά μια αξιολογικά ουδέτερη περιγραφική ανάλυση των αιτίων της ήττας στη Μικρά Ασία, τα οποία εντοπίζονται κυρίως στο εσωτερικό μέτωπο χωρίς ωστόσο να παροραθούν οι περιορισμοί και οι ευκαιρίες του διεθνούς συστήματος.

 

Προσκλήσεις και προκλήσεις

Εκκινώντας από την ιστορική απόφαση του Ελ. Βενιζέλου για την πολιτικοστρατιωτική εμπλοκή της Ελλάδας στην Ιωνία δύναται να υποστηριχθεί ότι η εν λόγω υψηλή στρατηγική συναρμόσθηκε (κατά μείζονα βαθμό) με τις γεωπολιτικές και γεωστρατηγικές μεταβλητές του εξωτερικού περιβάλλοντος, με απότοκο την ανάσχεση των άμεσων εξωτερικών απειλών και την αξιοποίηση των παράθυρων ευκαιρίας. Συγκεκριμένα, η αποδοχή της διασυμμαχικής πρόσκλησης/πρόκλησης για την αποστολή ελληνικού στρατού στη Σμύρνη (Μάιος 1919) αποσκοπούσε στην αξιοποίηση του αναφυόμενου παραθύρου ευκαιρίας στην Ανατολία, λόγω της οριστικής αποδιάρθρωσης-διαμελισμού της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και ταυτόχρονα στην ανάσχεση της άμεσης εξωτερικής απειλής, απότοκους της αποβίβασης ιταλικών στρατευμάτων στην Αττάλεια (Μάρτιος 1919) για τη δημιουργία εδαφικών τετελεσμένων.

Τοιουτοτρόπως καθίσταται πρόδηλη η στρατηγική ανεπάρκεια των μετανοεμβριανών ελληνικών κυβερνήσεων για το σχεδιασμό-εφαρμογή ενός συγκροτημένου εθνικού προτάγματος υψηλής στρατηγικής, συναρμοσμένου με τις επιταγές του εξωτερικού και του εσωτερικού περιβάλλοντος.

Ειδικότερα, η προβλεπόμενη αδυναμία της μετανοεμβριανής κυβέρνησης στις άμεσες εξωτερικές απειλές -π.χ. το τελεσίγραφο των συμμαχικών δυνάμεων για το ζήτημα της επανόδου του βασιλιά Κωνσταντίνου- επιτάχυνε την αναφαινόμενη αλλαγή στις ισορροπίες ισχύος-συμφερόντων στην Ανατολία. Παρεπόμενο ήταν η εξωτερική οικονομικοστρατιωτική -Γαλλοκεμαλική, Ιταλοκεμαλική και Ρωσοκεμαλική συνθήκη- και πολιτικοδιπλωματική ενίσχυση (διεθνής αναγνώριση) της κεμαλικής κυβέρνησης.

Συνακόλουθα, οι μετανοεμβριανές ελληνικές κυβερνήσεις απώλεσαν τη δυνατότητα αξιοποίησης μιας σειράς παραθύρων ευκαιρίας, όπως ήταν: 

1 Η σύμπηξη ενός πλαισίου πελατειακών σχέσεων με τις συμμαχικές δυνάμεις (κυρίως με τη Μεγάλη Βρετανία) για την πρόσκτηση των ικανών και αναγκαίων συντελεστών ισχύος -οικονομική, στρατιωτική, διπλωματική. 

2 Η αποδοχή των προτάσεων της Διασκέψεως του Λονδίνου (Μάρτιος - Ιούνιος 1921) για τη διαμεσολάβηση των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων μεταξύ των δύο αντιμαχόμενων μερών, γεγονός που θα νομιμοποιούσε διεθνώς την ελληνική υψηλή στρατηγική ως σύννομη με τις επικρατούσες διεθνείς ηθικοκανονιστικές αρχές -π.χ. η διακήρυξη των δεκατεσσάρων σημείων του Αμερικανού προέδρου Ουίλσον. 

3 Ανάλογη κατάσταση παρατηρείται και στο επίπεδο της εσωτερικής πολιτικής λόγω του υψηλού πολιτικοκοινωνικού και οικονομικοστρατιωτικού κόστους που ενείχε η αποκλειστική εφαρμογή μιας επιθετικής στρατιωτικής στρατηγικής για την επιβολή της ελληνικής πολιτικής βουλήσεως στην κεμαλική κυβέρνηση. Παρεπόμενο ήταν η δημιουργία επαναστατικού κινήματος στους κόλπους του ελληνικού στρατού με στόχο την ανατροπή της αντιβενιζελικής κυβέρνησης και την εκθρόνιση του βασιλιά Κωνσταντίνου. 

Εξίσου σημαίνουσα παράμετρος για την έκβαση του πολιτικοστρατιωτικού εγχειρήματος ήταν η ανεπιτυχής εφαρμογή της ελληνικής διπλωματικής στρατηγικής λόγω της εσωτερικής της υπονόμευσης από την πολιτική πράξη της μετανοεμβριανής κυβέρνησης. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η απόφαση των μετανοεμβριανών κυβερνήσεων για συμμετοχή στη συμμαχική διάσκεψη του Λονδίνου (Φεβρουάριος - Μάρτιος 1921) παράλληλα με τη χρήση στρατιωτικής ισχύος (Μάρτιος 1921) για τη δημιουργία εδαφικών τετελεσμένων.

Η αδυναμία της ελληνικής διπλωματίας ήταν επακόλουθο της πολιτικοστρατηγικής ανικανότητας της μετανοεμβριανής κυβέρνησης να συνυφάνει τα ελληνικά εθνικά συμφέροντα με όρους ισχύος, αποκτώντας την ικανότητα διεξαγωγής ισόρροπων πολιτικών διαπραγματεύσεων.

Ποιο ήταν όμως το μέτρο αποτελεσματικότητας της υψηλής στρατηγικής του Ε. Βενιζέλου; 

Η απάντηση στο εν λόγω ερώτημα συνυφαίνεται, πρώτον, με το εάν και σε ποιο βαθμό αναφύονταν οι προϋποτιθέμενες συνθήκες για την ανάληψη του μικρασιατικού εγχειρήματος και, δεύτερον, με την πραγμάτωση των ικανών και αναγκαίων προπαρασκευαστικών, πολιτικοστρατηγικών ενεργειών για την επιτυχή διεξαγωγή της μικρασιατικής επιχείρησης.

Συντομογραφικά δύναται να υποστηριχθεί ότι ο βαθμός αποτελεσματικότητας της υψηλής στρατηγικής του Ελληνα πρωθυπουργού, κρινόμενος εκ του προσωρινού και τυπικού αποτελέσματος της υπογραφής της Συνθήκης των Σεβρών με την οποία εδημιουργείτο (έστω και στα χαρτιά) η Μεγάλη Ελλάδα των δύο ηπείρων και των πέντε θαλασσών, ήταν υψηλός.

Αντίστροφα το μέτρο αποτελεσματικότητας της υψηλής στρατηγικής των μετανοεμβριανών κυβερνήσεων ήταν ισχνό. Η ολοκληρωτική εξάντληση των οικονομικών πόρων και του έμψυχου δυναμικού της Ελλάδας και η υποπλασία της υψηλής της στρατηγικής υπονόμευσαν την εσωτερική νομιμοποίηση του στρατιωτικού εγχειρήματος στην Ανατολία. Συγκεκριμένα, το απόλυτο στρατιωτικό κόστος για την περίοδο 1921-1922 ανέρχεται στους 20.800 νεκρούς, 46.700 τραυματίες και αποβιώσαντες και 18.000 αγνοουμένους.

Ακολούθως η οικονομική εξουθένωση του ελληνικού κράτους αντικατοπτρίζεται στην προοδευτική αύξηση των επιμελητειακών αναγκών της Ελληνικής Στρατιάς και στην υπέρμετρη αύξηση του δημόσιου χρέους. Συνεπακόλουθα, τα διαφυγόντα κέρδη της υψηλής στρατηγικής των μετανοεμβριανών κυβερνήσεων αποκρυσταλλώνονται στην ολική επαναφορά του status quo ante (αναθεώρηση των όρων της Συνθήκης των Σεβρών) και στην αποσάθρωση της πολιτικής και στρατιωτικής της διάστασης με απότοκο τη γεωγραφική, πολιτικοοικονομική και στρατηγική συρρίκνωση του ρόλου και της θέσης της Ελλάδας στο περιφερειακό υποσύστημα των Βαλκανίων.

 

Κόστος μη αντιστρέψιμο

ΙΣΤΟΡΙΚΑ - ΜΙΚΡΑΣΙΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ: Γιατί ηττήθηκαν οι Ελληνες από τους κεμαλικούς, το '22

Του ΒΛΑΣΗ ΑΓΤΖΙΔΗ 

Διδάκτορα Σύγχρονης Ιστορίας και μαθηματικού

  

«...Ακόμα και σήμερα δεν έχει σιγάσει η διαμάχη γύρω από το ζήτημα γιατί οι ελληνικές δυνάμεις, που υπερτερούσαν αριθμητικά και δεν ήταν πολύ χειρότερα εξοπλισμένες από τα στρατεύματα του Κεμάλ, οδηγήθηκαν σ' αυτή την καταστροφική ήττα».
DOUGLAS DAKIN
(«Η ενοποίηση της Ελλάδας 1770-1923», εκδ. ΜΙΕΤ)

   

Η ήττα του ελληνικού στρατού τον Αύγουστο του 1922 από τους κεμαλικούς εθνικιστές έθεσε τέλος σε μια επώδυνη ιστορική διαδικασία, κατά την οποία η προνεοτερική, πολυεθνική, ισλαμική Οθωμανική Αυτοκρατορία παραχωρούσε τη θέση της στο έθνος-κράτος, στη νέα πολιτειακή μορφή που εμφανίστηκε στην ιστορία του ανθρώπου με το δυτικό Διαφωτισμό.

Με την ελληνική ήττα στις 13 Αυγούστου (με το παλαιό ημερολόγιο), ο πολυεθνοτικός οθωμανικός χώρος μετατρεπόταν αποκλειστικλά σε μονοεθνικό τουρκικό. Οσοι από τις πολυάνθρωπες χριστιανικές κοινότητες (Ελληνες της Ανατολής, Αρμένιοι, Ασσυροχαλδαίοι) δεν εξοντώθηκαν, υποχρεώθηκαν να εκπατριστούν. Ενώ οι πολυεθνοτικοί και πολύγλωσσοι μουσουλμανικοί πληθυσμοί υποχρεώθηκαν από το νέο κράτος που δημιούργησε ο Μουσταφά Κεμάλ και οι Νεότουρκοι σύντροφοί του να μεταμορφωθούν σε εθνικά Τούρκους.

Η ήττα των Ελλήνων -και συνακόλουθα και των Αρμενίων- υπήρξε η επιβράβευση της πολιτικής που είχε υιοθετήσει η ακροδεξιά τάση των Νεότουρκων (Τζεμάλ, Ενβέρ, Ταλαάτ) που είχε καταλάβει πραξικοπηματικά την εξουσία από το 1908. Παρ' ότι η διαδικασία δημιουργίας έθνους-κράτους ήταν βίαιη, όπως κάθε μορφή διοίκησης που εμπεριέχει την κυριαρχία επί ανόμοιων πληθυσμών, εν τούτοις με τους Νεότουρκους εμφανίστηκαν κάποια νέα χαρακτηριστικά.  

Η πρωτοτυπία των Νεότουρκων ήταν ότι για πρώτη φορά στα σύγχρονα χρόνια μια εξουσία, τελείως ψύχραιμα: 

* επιλέγει εξαρχής ρατσιστικά κριτήρια, 

* εντοπίζει και προγράφει τα θύματα, 

* διαμορφώνει και διαχέει στους υπόλοιπους μια ιδεολογία μίσους, 

* ακολουθεί μεθόδους κοινωνικού αποκλεισμού των στοχοποιημένων πληθυσμών, 

* συγκροτεί και οργανώνει σε ήρεμους καιρούς παρακρατικούς μηχανισμούς που θα αναλάβουν τη «βρομοδουλειά» όταν το επιτρέψουν οι γενικότερες συνθήκες. 

Αυτά ακριβώς έκαναν για πρώτη φορά στη σύγχρονη εποχή οι Τούρκοι εθνικιστές με τη βοήθεια των Γερμανών ιμπεριαλιστών και τα κορύφωσαν 20 χρόνια μετά οι ναζί.

Ο Μουσταφά Κεμάλ θα εκφράσει αυτή την πολιτική μετά το τέλος του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, όταν θα συγκροτήσει το εθνικιστικό του μέτωπο, εκδιώκοντας σκληρά τους Οθωμανούς αντιπάλους του που αρνούνταν την εθνικιστική του ατζέντα, καθώς και τις μη τουρκικές μουσουλμανικές μειονότητες που προσπάθησαν να αρθρώσουν έναν αυτόνομο λόγο. Αφού εξόντωσε κάθε πραγματικό ή δυνητικό αντίπαλο εντός του μουσουλμανικού χώρου, προσπάθησε επιτυχημένα -παρ' ότι υπήρξε ένας αντικληρικαλιστής μεσοπολεμικός ακροδεξιός- να ενδυθεί το ρόλο του gazi, δηλαδή του ιερού πολεμιστή του Κορανίου, και να κηρύξει τζιχάντ, δηλαδή «ιερό πόλεμο κατά των απίστων».

Η διαμόρφωση ενός αρνητικού σκηνικού σχετιζόταν με πλήθος παραγόντων, όπως: 

Η εγκατάλειψη των Ελλήνων του Πόντου στη μοίρα τους από τις κυβερνήσεις του Λαϊκού Κόμματος, η άρνηση δημιουργίας ντόπιου μικρασιατικού στρατού τη στιγμή που άρχισαν να κυριαρχούν τάσεις αποχώρησης της Ελλάδας από τη Μικρά Ασία, η σύγκρουση στα υψηλά στρατιωτικά και πολιτικά κλιμάκια, η άρνηση του Ιωάννη Μεταξά να αναλάβει την αρχιστρατηγία του ελληνικού στρατού μετά την αποπομπή του Παπούλα, η ανάληψη της αρχιστρατηγίας από τον περιορισμένης ικανότητας Χατζηανέστη, η αποδυνάμωση του μετώπου λόγω της επιχείρησης κατάληψης της Κωνσταντινούπολης κ.λπ.

 

Οι ανταποκρίσεις του Χέμινγουεϊ

Η συντριβή των Ελλήνων τον Αύγουστο του 1922 και τα όσα τραγικά επακολούθησαν της νίκης των κεμαλικών δεν υπήρξαν ένα νομοτελειακό γεγονός, αλλά απόρροια της διαχείρισης μιας μοναδικής ευκαιρίας από τις ελλαδικές πολιτικές και στρατιωτικές ελίτ. Χαρακτηριστικά είναι τα όσα περιγράφει ο Αμερικανός συγγραφέας Ερνεστ Μίλερ Χέμινγουεϊ (Ernest Miller Hemingway), ο οποίος κάλυπτε δημοσιογραφικά τον ελληνοτουρκικό πόλεμο.

Οι ανταποκρίσεις είναι ιδιαίτερα σημαντικές. Για την πολιτική των μοναρχικών και του Λαϊκού Κόμματος μετά τις εκλογές του Νοεμβρίου του 1920 έγραψε:

ΠΡΟΣΩΠΑ: Τί οδήγησε τον Ζαχαριαδη στην κρεμάλα

Του ΛΑΜΠΡΟΥ ΣΤΑΥΡΟΠΟΥΛΟΥ

Συμπληρώθηκαν εφέτος 40 ολόκληρα χρόνια από την ημέρα που ο Νίκος Ζαχαριάδης άφησε την τελευταία του πνοή στη Σιβηρία – κρεμασμένος σε μια αυτοσχέδια αγχόνη. Δεν έχουν γίνει ακόμη γνωστές οι λεπτομέρειες του φρικτού τέλους που επιφύλασσε η μοίρα στον μυθικό ηγέτη του ΚΚΕ.  

 

Ο Ζαχαριάδης υμνήθηκε και τραγουδήθηκε όσο κανένας άλλος κομμουνιστής ηγέτης για να μισηθεί από ακόμη περισσότερους, οι οποίοι τον θεώρησαν υπεύθυνο για τον αιματηρό εμφύλιο που βύθισε την Ελλάδα στο σκότος.

 

Ο άνθρωπος ο οποίος απέκτησε τιμητικά τον τίτλο του σοβιετικού πολίτη και τον επίζηλο τίτλο του μέλους του ΚΚΣΕ τερμάτισε τη ζωή του γιατί το καθεστώς στο οποίο αφιέρωσε τον βίο του δεν του επέτρεψε να γυρίσει στην Ελλάδα για να δικαστεί όπως είχε ο ίδιος ζητήσει. Οργισμένος και αμείλικτος με τον εαυτό του, προτού αυτοκτονήσει έγραψε τη φράση: «...Το κουφάρι μου το κληροδοτώ στον Μπρέζνιεφ, στον Κολιγιάννη και στον Φλωράκη...».

 

Ο Νίκος Ζαχαριάδης, θαυμαστής του Στάλιν, άρχισε να απωθείται στο περιθώριο όταν ο Νικίτα Χρουστσόφ (μαζί με τον Σεπίλοφ, τον Καγκάνοβιτς και άλλους) αποκαθήλωσε τον Στάλιν και παραμέρισε τον Ζαχαριάδη. Ακολούθησε η αποκαθήλωση του Χρουστσόφ από την τριανδρία Μπρέζνιεφ, Κοσίγκιν και Ποντγκόρνι που έθεσε οριστικά τον σταλινισμό στο περιθώριο.Ο Νίκος Ζαχαριάδης χαρακτηρίστηκε εχθρός του λαού και του κομμουνισμού και είχε τελικώς τύχη χειρότερη από εκείνους τους συντρόφους του οι οποίοι επί των ημερών του κατηγορήθηκαν για προδοσία. Οπως δείχνει η Ιστορία, η απόσταση ανάμεσα στο Ωσαννά!.. και στο Σταύρωσον!.. είναι σχεδόν μηδενική.
Ο Ζαχαριάδης κρεμάστηκε σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την άρνηση της ηγεσίας του ΚΚΣΕ να αποδεχθεί τα αιτήματά του: δικαιώματα πολιτικού πρόσφυγα, δυνατότητα να μετακινείται ελεύθερα εντός της (τότε) ΕΣΣΔ και δυνατότητα να ταξιδέψει εκτός αυτής. Για τα δικαιώματα αυτά δεν δίστασε να προχωρήσει σε αλλεπάλληλες απεργίες πείνας διότι τα «παράνομα και επαίσχυντα μέτρα εναντίον του συνεχίζονταν», όπως ανέφερε σε επιστολές του προς τη Μόσχα. Οι απεργίες πείνας είχαν θορυβήσει τις ηγεσίες τόσο του ΚΚΣΕ όσο και του KKE που προσπάθησε επανειλημμένως με απεσταλμένους του να τον σταματήσει. Ομως ο Ζαχαριάδης ήταν ανένδοτος.

Η άτεγκτη στάση της Μόσχας φάνηκε και από το γεγονός ότι η αυτοκτονία του κρατήθηκε κρυφή επί πολλά χρόνια από τη σοβιετική κομματική νομενκλατούρα, η οποία απέδωσε ψευδώς τον θάνατό του σε παθολογικά αίτια (καρδιακή προσβολή, σύμφωνα με το πλαστό πιστοποιητικό θανάτου που συνέταξε ο ιατροδικαστής, καθ' υπόδειξη της KGB). 

 

Οι μόνοι που γνώριζαν ότι ο Ζαχαριάδης αυτοκτόνησε ήταν ο γιος του Σήφης, η σύζυγός του Ρούλα Κουκούλου, εκ των ηγετικών στελεχών του μεταπολιτευτικού ΚΚΕ, ο μεγαλύτερος γιος του Κύρος (από τον πρώτο γάμο του με την τσεχοσλοβάκα κομμουνίστρια Μάνια Νοβάκοβα, με την οποία είχε αποκτήσει και μια κόρη, την Ολγα) και προφανώς το Πολιτικό Γραφείο του ΚΚΕ. Ωστόσο, η είδηση της αυτοκτονίας έγινε γνωστή πολλά χρόνια αργότερα, τον Δεκέμβριο του 1990, από την εφημερίδα «Κομσομόλσκαγια Πράβντα» της Μόσχας. H μεταφορά των οστών και η ταφή τους στην Ελλάδα έγινε με ευθύνη της ΚΕ του ΚΚΕ στις 28 Δεκεμβρίου 1991, ενώ είκοσι χρόνια μετά, το 2011, το κόμμα τον αποκατέστησε πολιτικά και κομματικά.  

Η σύγκρουση «ζαχαριαδικών» και «αντιζαχαριαδικών» στην Τασκένδη πριν και μετά την αποκαθήλωση του Ζαχαριάδη, το 1956, ήταν για τους Σοβιετικούς μεγάλος πονοκέφαλος, οι οποίοι στήριζαν όσους είχαν δηλώσει υπακοή στη νέα χρουστσοφική κατάσταση. 

 

Τραγική ειρωνεία: ο Ζαχαριάδης υπήρξε κάποτε επίλεκτο μέλος του κόμματος των μπολσεβίκων, του οποίου ήταν μέλος και εκ των επιφανών ξένων κομμουνιστών που διακρίθηκαν για την επαναστατική τους συνέπεια - μαζί με τον τούρκο ποιητή και φίλο του Ναζίμ Χικμέτ στάθηκε σε ηλικία 21 ετών τιμητική φρουρά δίπλα στο φέρετρο του Λένιν τον Ιανουάριο του 1924 ως φοιτητής του περιβόητου «ΚΟΥΤΒ», του Κομμουνιστικού Πανεπιστημίου των Εργαζομένων της Ανατολής.  

Το 1957, χρονιά κατά την οποία ο άλλοτε πανίσχυρος ηγέτης διαγράφηκε και από μέλος του ΚΚΕ, οι Σοβιετικοί τον έστειλαν στην περιοχή του Νόβγκοραντ, στην πόλη Μποροβίτσι, όπου εργάστηκε ως διευθυντής δασικής επιχείρησης ως το 1962 και στη συνέχεια τον εκτόπισαν στο παγωμένο Σουργκούτ, αφού πρώτα οι Αρχές του απέσπασαν τον μικρό γιο του, Σήφη, τον οποίο ανέλαβε να φροντίζει ο πιστός μέχρι σήμερα σε αυτόν ποιητής και πεζογράφος Αλ. Πάρνης.  

 

Μοιραία κίνηση απέβη η πρωτοβουλία του Ζαχαριάδη να απευθυνθεί στην ελληνική πρεσβεία στη Μόσχα, όπου υπέβαλε αίτημα (από 1.2.1962) προς την Εισαγγελία Αθηνών με το οποίο ζητούσε να του επιτραπεί η επιστροφή στην Ελλάδα για να δικαστεί. Ηταν μια απεγνωσμένη προσπάθεια με στόχο να ξεφύγει από τον κλοιό των Σοβιετικών και παράλληλα να παρέμβει πολιτικά στην εσωτερική πολιτική κατάσταση της Ελλάδας και του ΚΚΕ. Στις 8.4.1962 η απάντηση που πήρε ήταν αρνητική. Ο εκτοπισμός του στην παγωμένη Σιβηρία πιστοποιούσε την απόφαση της Μόσχας να τον βγάλει απ' τα πόδια της.

ΠΡΟΣΩΠΑ: Ο... άλλος Ζαχαριάδης

Του ΦΟΙΒΟΥ ΟΙΚΟΝΟΜΙΔΗ

Σ' ένα κείμενό του, την περίοδο της εξορίας του, ο Ζαχαριάδης προσπαθεί ν' αγγίξει τις πηγές της ελευθερίας ως της πεμπτουσίας της ανθρώπινης ύπαρξης. «Το δικό μας θανάσιμο λάθος ήταν ότι τη διαλεχτική θέλαμε να την αποφτερώσουμε, να τη στριμώξουμε μέσα σε καλούπια, νόμους, περιθώρια. Και για τέτοιο φέρσιμο η διαλεχτική, δηλαδή η ζωή, εκδικιέται γιατί μας αφήνει πίσω της έκθετους, πελαγωμένους έξω από την πραγματικότητα (...) Για τη διαλεχτική, την ύπαρξή της, για οξυγόνο ζωτικά απαραίτητο=λεύτερη σκέψη-λεύτερη δημιουργία-λεύτερη συζήτηση χωρίς εκ των προτέρων φραγμούς-περιορισμούς-βέτο-ταμπού-ιερά απαραβίαστα, απρόσιτες και ατράνταχες εγκυρότητες».

Την 1η Αυγούστου 1973 ο παλιός αρχηγός του ΚΚΕ Νίκος Ζαχαριάδης έδωσε τέλος στη ζωή του στο μακρινό Σουργκούτ της Σιβηρίας όπου ήταν εξόριστος.

Υπήρξε γενικός γραμματέας του ΚΚΕ επί 25 συνεχή χρόνια, από το 1931 ώς το 1956, οπότε η νέα σοβιετική ηγεσία, υπό τον Νικίτα Χρουστσόφ, αποφάσισε να τον αντικαταστήσει.

Ο Ζαχαριάδης γεννήθηκε στην Αδριανούπολη (σύμφωνα με τον αδελφό του, Μίμη Ζαχαριάδη) στις 27 Απριλίου 1903. Ο πατέρας του ήταν υπάλληλος «στο μονοπώλιο καπνών» και υφίστατο μεταθέσεις. Το 1921 η οικογένεια Ζαχαριάδη συγκεντρώθηκε στην Κωνσταντινούπολη, ο πατέρας τού Νίκου ήταν «γέννημα θρέμα Φαναριώτης».

Ο Ζαχαριάδης εργάστηκε στο λιμάνι του Γαλατά, σ' ένα θείο του, τον Ανέστη Σεφεριάδη, που ήταν γενικός διευθυντής στα ανθρακωρυχεία του Ζουγκουλντάκ. Εκεί ο Νίκος συνδέθηκε με το εργατικό κίνημα.

Ο Σιάντος είχε αναφέρει ότι ο Ζαχαριάδης ήταν «γιος καπνεργάτη», πράγμα που δεν ήταν αλήθεια. Στα ταξίδια που άρχισε τότε ο Ζαχαριάδης σε σοβιετικά λιμάνια της Μαύρης Θάλασσας πέρασε από το 1921 στην Ομοσπονδία των Κομμουνιστικών Νεολαιών της Σοβιετικής Ενωσης, με σύνδεση από την Κομμουνιστική Νεολαία της Πόλης και το 1922 έγινε μέλος στο Συνδικάτο Εργατών Μεταφοράς και στη Διεθνή Λέσχη Ναυτεργατών στη Θεοδόσια.

Το 1923 έγινε μέλος του ΚΚ Τουρκίας και έφυγε από την Κωνσταντινούπολη για τη Σοβιετική Ενωση, όπου στο Κομμουνιστικό Πανεπιστήμιο των Εργαζομένων της Ανατολής σπούδασε «μαρξισμό-λενινισμό» μέχρι τον Απρίλιο του 1924. Ετσι είχε την ευκαιρία να βρεθεί φρουρός, μαζί με άλλους, πλάι στη σορό του Λένιν τον Ιανουάριο του 1924. 

 Στην Ελλάδα κατέβηκε πρώτη φορά κομμουνιστικά οργανωμένος στο τέλος Μαΐου και στις αρχές Ιουνίου του 1924, οπότε άρχισε την ενεργό δράση στο ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα.

Το 1931 με απόφαση της Κομμουνιστικής Διεθνούς ανέλαβε την ηγεσία του ΚΚΕ και επέστρεψε παράνομα στην Ελλάδα από τη Σοβιετική Ενωση, όπου είχε καταφύγει περί τα μέσα του 1929.

Ο θρύλος της Οκτωβριανής Επανάστασης του 1917 ήταν ακόμα νωπός και ο Ζαχαριάδης ζούσε έντονα μ' αυτόν. Παράλληλα είχε γίνει μέλος και ο ίδιος του Μπολσεβικικού Κόμματος όπως και όλα τα στελέχη των ξένων κομμάτων που ζούσαν στη Μόσχα. 

Ο Ζαχαριάδης ήταν άνθρωπος αυστηρών αρχών, που δεν κάπνιζε ούτε έπινε. Αθλείτο καθημερινά. Προετοιμαζόταν ψυχικά και σωματικά για τη μεγάλη στιγμή κάθε κομμουνιστή τής εποχής εκείνης, που ήταν η επαναστατική ανατροπή τού καπιταλιστικού κινήματος. Ηταν προσηλωμένος συναισθηματικά στη Σοβιετική Ενωση, «το πρώτο κράτος των εργατών και χωρικών», συνδεδεμένος με τον Λένιν -τον έζησε για λίγο- και κυρίως με τον Στάλιν, ο οποίος παρουσιάστηκε ως ο διάδοχός του.

Εζησε σε μια από τις κρισιμότερες περιόδους της σύγχρονης νεοελληνικής ιστορίας, ως επικεφαλής του ΚΚΕ, που περιλαμβάνει τη δικτατορία Μεταξά, το Β' Παγκόσμιο Πόλεμο και την Εθνική Αντίσταση, όπως και τον Εμφύλιο Πόλεμο. Βέβαια στη διάρκεια της Κατοχής ο Ζαχαριάδης ήταν κρατούμενος στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Νταχάου και στη δικτατορία Μεταξά φυλακισμένος, αλλά παρέμενε πάντα, τυπικά τουλάχιστον, ο ηγέτης του κόμματος.

Στην πορεία της δράσης του είχε να επιδείξει ορθές και λανθασμένες ενέργειες. Είχε τον αρχικό διχασμό κάθε κομμουνιστή που έζησε την περίοδο του Στάλιν και παρέμεινε πιστός στη Σοβιετική Ενωση.

Είναι πολύ δύσκολο να αναλύσουμε σ' ένα άρθρο τις θετικές και αρνητικές πλευρές της δράσης του, τις μεγάλες αντιφάσεις του, μέσα στο πλαίσιο μιας κοσμογονικής εποχής.

Αυτό όμως που μπορούμε σήμερα να διακρίνουμε, είναι ότι ο Ν. Ζαχαριάδης υπήρξε ο πρώτος και ίσως ο μοναδικός ηγέτης του ΚΚΕ που είχε διακρίνει τις αντιφάσεις που υπήρχαν στην ΕΣΣΔ, την ανάγκη για ανεξάρτητη πορεία του κόμματος από τις σοβιετικές υποδείξεις, αλλά και τις αντιφάσεις του ίδιου του «μαρξισμού-λενινισμού» απέναντι στο πάντα επίκαιρο ζήτημα της ελευθερίας. Και αυτά αρκετά νωρίς, ζώντος του Στάλιν και του καθεστώτος που είχε επιβάλει.

Μια βραδιά του 1956 ο Ζαχαριάδης θύμισε στον Λευτέρη Ελευθερίου μια συζήτηση που πρέπει να έγινε στις αρχές της δεκαετίας του '50:  

ΙΣΤΟΡΙΑ και ΚΟΙΝΩΝΙΑ: Η κληρονομικότητα του Εμφυλίου

Του ΗΛΙΑ ΜΑΓΚΛΙΝΗ

Εθνική συμφιλίωση. Ευγενής ιδέα ή ένας ακόμη μύθος; 

Από το γκράφιτι «Βάρκιζα τέλος», που έκανε την εμφάνισή του στους τοίχους της Αθήνας μετά τον Δεκέμβριο του ’08 έως την κατοχική-εμφυλιοπολεμική φιλολογία και συνθηματολογία στην οποία αναλώνονται βουλευτές και όχι μόνο, η ιδέα της «εθνικής συμφιλίωσης» μοιάζει να δέχεται απανωτά χτυπήματα.

Η ειρωνεία είναι ότι όταν παλαιότερα κυκλοφορούσε κάποιο βιβλίο με θέμα τον Εμφύλιο, κάποιος πάντοτε αγανακτούσε: «Οχι ακόμα ένα βιβλίο για τον Εμφύλιο». Με το που η χώρα πέρασε όμως σε ένα νέο διχαστικό σχήμα («μνημονιακοί-αντιμνημονιακοί»), τα λεκτικά σχήματα, η σημειολογία της αντιπαράθεσης και η ψυχολογία παραπέμπουν στις εφιαλτικές εποχές των Δεκεμβριανών του 1944 και του τρίχρονου εμφυλίου σπαραγμού που ακολούθησε. Φαίνεται λοιπόν ότι δεν έχουμε στ’ αλήθεια βαρεθεί ή κουραστεί με το θέμα του Εμφυλίου...

Ισως να μην είναι τυχαίο ότι τελευταία το κόμμα της ριζοσπαστικής Αριστεράς μνημονεύει το ΕΑΜ για να δώσει το στίγμα του αγώνα κατά της «μνημονιακής επιβολής», τόσο της εσωτερικής όσο και της εξωτερικής. Ορισμένοι σχολιαστές βλέπουν σε αυτή την τακτική μια προσπάθεια άντλησης ψήφων από όλο το αριστερό φάσμα, άλλοι πάλι βλέπουν μια πολιτική στάση που κρύβει μια βαθύτερη αντίληψη πραγμάτων: αυτή της σύγκρουσης ως της μοναδικής οδού κατανόησης του συλλογικού και ατομικού εαυτού.

Υπό μία έννοια, οι δυνάμεις της κεντροαριστεράς και της κεντροδεξιάς, αυτές δηλαδή που ουσιαστικά εκπροσωπούν το «μνημονιακό μέτωπο» και διαδέχθηκαν η μία την άλλη στην εξουσία όλα αυτά τα χρόνια, κατελήφθησαν εξαπίνης και παρακολουθούν μάλλον με αμηχανία. Στη ρητορική της εμφυλιακής σύγκρουσης συμμετέχει βεβαίως το απώτατο άκρο του δεξιού τόξου, η Χρυσή Αυγή, όχι μόνο με γηπεδικού τύπου συνθήματα, αλλά και με ευθείες επιθέσεις και μάλιστα on camera. Ιδεολογικά μιλώντας, το πράγμα μπερδεύεται καθώς το άλλο δεξιό μόρφωμα, των λαϊκών, πατριδολαγνικών, συνωμοσιολόγων Ανεξάρτητων Ελλήνων, δείχνει να συντάσσεται με μια Αριστερά που έχει ως σημείο αναφοράς (το είδαμε και στο πρόσφατο συνέδριο του ΣΥΡΙΖΑ) το ΕΑΜ. Ενα ΕΑΜ, ιδωμένο πάντοτε από τη μεριά της Αριστεράς, ως ένα λαϊκό, μαζικό «εθνικό απελευθερωτικό μέτωπο», λησμονώντας όμως ότι για ένα σημαντικό κομμάτι του πληθυσμού, τότε και τώρα, το ΕΑΜ, παρά τη συσπείρωση που κατόρθωσε κατά του κατακτητή την περίοδο 1941-44, συνδέεται με σκληροπυρηνικά αριστερά στοιχεία ακόμα και εγκληματικά (βλέπε ΟΠΛΑ). Η ακόμα μεγαλύτερη ειρωνεία βέβαια είναι ότι όλη αυτή η συζήτηση θα μπορούσε κάποιος να πει ότι είναι τελείως ασήμαντη: αφορά αποκλειστικά και μόνο τη χώρα μας, καθώς κομμουνισμός όπως τον ξέραμε δεν υφίσταται πουθενά στον πλανήτη. Αν κάποτε το ΕΑΜ-ΕΛΑΣ και μετά ο Δημοκρατικός Στρατός συνιστούσαν απειλή για τις δυνάμεις της αστικής, κοινοβουλευτικής δημοκρατίας ήταν επειδή υπήρχε (και) ένα πανίσχυρο σοβιετικό μπλοκ.

Κι όμως, πέρα από τις απώλειες σε ανθρώπινες ζωές και τις υλικές καταστροφές, στην Ελλάδα, τα φαντάσματα που άφησε το εμφυλιακό σφαγείο στοίχειωσαν για δεκαετίες. Χρειάστηκε να φτάσουμε στα 1974-81 για να αποκτήσει τη στόφα μιας αληθινής δυτικής δημοκρατίας η Ελλάδα. Αναγνωρίστηκε η Εθνική Αντίσταση (με όλα τα τραγελαφικά παρεπόμενα) και το 1989, η χώρα απέκτησε κυβέρνηση συνασπισμού Δεξιάς και Αριστεράς. Καταργήθηκαν διχαστικοί όροι όπως «κομμουνιστοσυμμορίτης», «εαμοβούλγαρος» κ.λπ., έγινε βέβαια το μέγα ατόπημα (από πλευράς ιστορικών τεκμηρίων) της καύσης των φακέλων, και αυτό όμως μέσα σε ένα πνεύμα συμφιλίωσης, και από τη δεκαετία του ’90 και μετά αρχίσαμε να έχουμε πιο τεκμηριωμένες, αποστασιοποιημένες ιστορικές προσεγγίσεις πάνω στο ίδιο το θέμα του Εμφυλίου, οι οποίες πάντως προκαλούσαν πάντοτε ζωηρές διαφωνίες και δημόσιες αντιπαραθέσεις μεταξύ ιστορικών και αναγνωστών.

Υπάρχει μια πολύ χαρακτηριστική εικόνα από την περίοδο που (υποτίθεται ότι) τέθηκαν τα θεμέλια της ιδέας της «εθνικής συμφιλίωσης»: 

ΙΣΤΟΡΙΚΑ - ΕΜΦΥΛΙΟΣ: H επανάληψη της Ιστορίας ως εσχάτης τραγωδίας

Του Νικολαου Ι. Μερτζου

Προέδρου της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών, δημοσιογράφου και συγγραφέα

Στις 29 Αυγούστου 1949 έληξαν οι στρατιωτικές -μόνον- επιχειρήσεις του Εμφυλίου πνιγμένες στο αίμα των Ελλήνων. Προκαλεί, λοιπόν, βαθιά λύπη και ανησυχία το γεγονός ότι σήμερα, έπειτα από 64 χρόνια, βουλευτές και κόμματα τον χρησιμοποιούν και δεν φοβούνται μήπως τον αναστήσουν. Αρκεί να νικήσουν και, φυσικά, να στείλουν τους πολιτικούς αντιπάλους τους «στα γουναράδικα», «στην κρεμάλα», «στον Γράμμο μέσα στην άμμο» κ.λπ. Ου γαρ οίδασι τι ποιούσι! Δεν τον έζησαν και δεν τον έμαθαν ποτέ. Απλώς καθεμιά πλευρά, ντιπ ανίδεη, τον προσαρμόζει στην ιδεοληψία της. 

Ωστόσο, όσοι τον βιώσαμε κατάσαρκα και μετά τον μελετήσαμε ψυχρά, νιώθουμε πως την Ελλάδα του Εμφυλίου περιγράφει ο Απόστολος Ιωάννης στην Αποκάλυψή του (16, 1.13-14.16): «Εκχέετε τας επτά φιάλας του θυμού του Θεού. Και πνεύματα τρία ακάθαρτα εκπορεύεται επί τους Βασιλείς της Οικουμένης όλης συναγαγείν αυτούς εις τον πόλεμον. Και συνήγαγεν αυτούς εις τον τόπον τον καλούμενον Εβραϊστί Αρμαγεδδών.»

Πράγματι η Ελλάδα κατέστη Αρμαγεδδών. Ο καθηγητής Αρνολντ Τόυνμπη, κορυφαίος Βρετανός ιστορικός, έγραψε: «Ο ελληνικός Εμφύλιος υπήρξε ο μοναδικός θερμός πόλεμος του Ψυχρού Πολέμου στην Ευρώπη όπου αναμετρήθηκαν η Δύση και η Ανατολή με Ελληνες αντιπροσώπους τους».

Ο καθηγητής Αγγελος Αγγελόπουλος, υπουργός στην εαμική «κυβέρνηση του βουνού» ΠΕΕΑ, σε μελέτη του το 1958 υπολόγισε ότι στον Εμφύλιο σκοτώθηκαν 150.000 Ελληνες, ανατινάχθηκαν 658 γέφυρες, αφανίσθηκαν τα χωριά και οι πηγές της παραγωγής. Το σύνολο των υλικών καταστροφών ανερχόταν στο ιλιγγιώδες ποσό των 4 τρισεκατομμυρίων δραχμών όταν το δολάριο ήταν μόλις 30 δραχμές.

Προηγουμένως στην Κατοχή οι Γερμανοί, Ιταλοί και Βούλγαροι κατακτητές λεηλάτησαν και πυρπόλησαν την Ελλάδα, ανατίναξαν όλες τις υποδομές της και δεκάτισαν τον πληθυσμό της. Οι Ελληνες ολοκλήρωσαν την καταστροφή.

Ο Εμφύλιος υπήρξε η μεγαλύτερη εθνική τραγωδία του νεότερου ελληνισμού μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Θυσίασε δεκάδες χιλιάδες ενόπλους και αμάχους. Εξοστράκισε περίπου εξήντα χιλιάδες ηττημένους, ανάμεσά τους χιλιάδες αμάχους της γραμμής του πυρός και τουλάχιστον είκοσι χιλιάδες μικρά παιδιά. Διέλυσε τον κοινωνικό ιστό και το παραγωγικό δυναμικό. Ανέτρεψε τη χωροταξική ισορροπία και την ανθρωπογεωγραφία της Ελλάδος. Διέστρεψε τη μακροσκοπική πορεία της Ελλάδος σε όλους τους στρατηγικούς τομείς: δημογραφία, κοινωνία, οικονομία, χωροταξία, πολεοδομία και παιδεία. Δέσμευσε τον λαό στον διχασμό και υπονόμευσε τον δημόσιο βίο τα επόμενα σαράντα χρόνια. Δηλητηρίασε την ελληνική ζωή. Συνέπειές του επίσης είναι η ερήμωση της πυρπολημένης υπαίθρου, η πανικόβλητη συρροή εκατοντάδων χιλιάδων εσωτερικών προσφύγων στις πόλεις και η καταστροφική ανοικοδόμηση πολυκατοικιών για να στεγασθούν οι μυριάδες «ανταρτόπληκτοι» και, μαζί τους, οι ακόμη ανέστιοι πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής. Δεν προέκυψε τυχαία ο τωρινός χυλός.

IΣΤΟΡΙΚΑ: O Ελληνικός εμφύλιος - Ενας πόλεμος απ όπου όλοι χάσαμε

Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΦΥΣΣΑ
d.fyssas@gmail.com

(...)Κατά τη διάρκεια της κατοχής η αριστερή αντίσταση είχε δυναμώσει τόσο πολύ, ώστε με την απελευθέρωση από τους Γερμανούς (1944) να μη δέχεται την παλινόρθωση του προπολεμικού καθεστώτος. Όμως, καθώς η Ελλάδα είχε συμφωνηθεί ν’ ανήκει στη βρετανική σφαίρα επιρροής, τα σοβιετικά στρατεύματα, απωθώντας τους Γερμανούς, σταμάτησαν επιμελώς στα βουλγάρικα σύνορα. Συνεπώς η Ελλάδα δεν υπήρχε περίπτωση να περάσει στο κομμουνιστικό μπλοκ. 

Αυτό το απλό πράγμα δεν έγινε δυνατό να γίνει αντιληπτό από την ηγεσία του ΚΚΕ: έτσι επήλθαν τα Δεκεμβριανά του 1944, οπότε οι δυνάμεις της επίσημης κυβέρνησης, με την ισχυρή βοήθεια των Βρετανών, συνέτριψαν τον κατά βάση κομμουνιστικό ΕΛΑΣ στην Αθήνα (η σύγκρουση ήταν πρωτοφανής, δεδομένου ότι ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος συνεχιζόταν και η ναζιστική Γερμανία άντεχε ακόμα).  

Τα επόμενα χρόνια το μεν ΚΚΕ δεν παραδέχτηκε την ήττα, ούτε προσανατολίστηκε σε αποκλειστικά κοινοβουλευτική δράση, η δε Δεξιά και μάλιστα η Άκρα Δεξιά, άσκησε άγρια τρομοκρατία κατά των αριστερών – μέχρις ότου το ΚΚΕ, πέφτοντας στην παγίδα, εξωθήθηκε σε νέο πόλεμο πάνω στα βουνά.  

Ο πόλεμος αυτός κράτησε από το 1946 ως το 1949 και τέλειωσε με τη νίκη του εθνικού στρατού εναντίον του «Δημοκρατικού Στρατού» του ΚΚΕ.

Ο πόλεμος υπήρξε εμφύλιος και όχι «συμμοριτοπόλεμος», ούτε «ανταρτοπόλεμος». Ο όρος «συμμορίτες» πολύ περισσότερο ταίριαζε στους ακροδεξιούς φονιάδες Σουρλαίους, ΜΑΥδες κ.λπ. ή στη δολοφονική ΟΠΛΑ του ΚΚΕ (που είχε όμως ήδη διαλυθεί), παρά στους πειθαρχημένους στρατιώτες του Δημοκρατικού Στρατού. Ούτε απλός «ανταρτοπόλεμος» ήταν, δεδομένου ότι ο «Δημοκρατικός Στρατός» έλεγχε εκτεταμένες περιοχές, όπου είχε επιβάλει οιονεί κρατική οργάνωση, για να μη μιλήσουμε για την πολιτική επιρροή του  ΚΚΕ στις πόλεις. Ο πόλεμος υπήρξε εμφύλιος διότι οι στρατιώτες και των δύο πλευρών ήταν Έλληνες πολίτες. Κι αν ο «Δημοκρατικός Στρατός» εφοδιαζόταν από τις «Λαϊκές Δημοκρατίες» (όπου αργότερα κατέφυγαν ως πρόσφυγες οι μαχητές του), άλλο τόσο και περισσότερο εφοδιαζόταν ο εθνικός στρατός από τους Αμερικανούς. 

Ο ελληνικός εμφύλιος υπήρξε η πρώτη σύγκρουση του «Ψυχρού Πολέμου» (1945- 1989), κατά τον οποίο το δυτικό και το κομμουνιστικό στρατόπεδο συγκρούστηκαν πολλές φορές και σε πολλά επίπεδα (μάχες, διπλωματία, κατασκοπία, τεχνολογία, πραξικοπήματα, αποσκιρτήσεις χωρών, στρατιωτικές επεμβάσεις, εντυπώσεις κοινής γνώμης κ.λπ.), χωρίς όμως οι δύο επικεφαλής (ΗΠΑ - Σοβ. Ένωση) να πολεμήσουν ποτέ απευθείας. 

Ο Στάλιν χρησιμοποίησε τον ελληνικό εμφύλιο για να φθείρει πολιτικά τους αγγλοαμερικάνους, ενώ οι τελευταίοι δοκίμασαν εδώ όπλα που αργότερα αξιοποιήθηκαν αλλού. Αλλά πραγματικό διακύβευμα νίκης δεν υπήρχε, αφού εξαρχής η Ελλάδα ήταν προαποφασισμένα σφηνωμένη στο δυτικό μπλοκ. Κι αν υποθέσουμε ότι όντως οι κομμουνιστές νικούσαν και επέβαλαν το καθεστώς τους, τότε από το 1989 ο κομμουνισμός θα είχε καταρρεύσει όπως παντού στην Ευρώπη και η Ελλάδα θα ήταν τώρα κάπως σαν την Αλβανία ή τη Βουλγαρία.

Η Ελλάδα μετά τον εμφύλιο υπήρξε μια αντικομμουνιστική, περιορισμένη και ελεγχόμενη δημοκρατία (κάτι που δεν μπορεί να ειπωθεί για τις χώρες του ανατολικού μπλοκ), με κύριο προσόν ανέλιξης την «εθνικοφροσύνη» και όχι την προσωπική αξία. Πάντως οι πολιτικές ελευθερίες σε γενικές γραμμές λειτουργούσαν, σταδιακά τα Μακρονήσια έκλειναν, οι εκτελέσεις σταμάτησαν ήδη από το 1952 και το αριστερό κόμμα της ΕΔΑ ήταν νόμιμο, με σημαντική δύναμη στους δήμους, στο συνδικαλισμό και στη Βουλή. Όταν όμως η δημοκρατία αυτή «κινδύνεψε» –κατά τους ψυχροπολεμικούς ιθύνοντες–  να λάβει μια κάπως πιο «αριστερή» κατεύθυνση, πρώτα ήρθε η βία και νοθεία του 1961 (κάτι που και σήμερα ακόμα αρνείται ο κ. Βαρβιτσιώτης πατήρ, επικεφαλής των ευρωβουλευτών της ΝΔ), ενώ αργότερα  οι προγραμματισμένες εκλογές του Μάη του 1967 ματαιώθηκαν με το πραξικόπημα της χούντας και του βασιλιά. Κι αν εφτά χρόνια μετά η δικτατορία κατέρρευσε, είχε ωστόσο προλάβει πρώτα να εκτελέσει το εθνικιστικό της έγκλημα στην Κύπρο (οι χειρότερες στρατιωτικές ήττες της νεότερης Ελλάδας οφείλονται σε εθνικιστικούς μαξιμαλισμούς: το «μαύρο ’97», η μικρασιατική καταστροφή του 1922 και η Κύπρος του 1964-74).

Ο εμφύλιος πόλεμος κερδήθηκε από μια ετερόκλητη, μα αναγκαστική πολιτική συμμαχία δημοκρατικών δεξιών, φιλελεύθερων, σοσιαλιστών και ακροδεξιών. Πρωθυπουργός στο μεγαλύτερο μέρος του ήταν ο βενιζελικός Σοφούλης. Όμως (σχεδόν) κανείς από τους πολιτικούς επιγόνους των παραπάνω δεν θέλει να θυμάται την επέτειο της λήξης του, επειδή (σχεδόν) κανείς δεν νιώθει περήφανος για ό,τι έγινε τότε. Θυμούνται όμως και γιορτάζουν κάθε τέλος Αυγούστου οι ηττημένοι κομμουνιστές και οι εκ των νικητών ακροδεξιοί.

Δεν νομίζω όμως ότι το δικαιούνται:  

ΙΣΤΟΡΙΚΑ: Τέσσερις εκδοχές για το τέλος του ελληνικού εμφυλίου πολέμου

Του Στάθη Ν.Καλύβα 

Καθηγητή Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Yale.

Το συμβατικό τέλος

Το συμβατικό τέλος του ελληνικού εμφυλίου τοποθετείται στο 1949 με τη λήξη των μεγάλων μαχών στον Γράμμο και το Βίτσι και την ουσιαστική παραδοχή της ήττας του από το ΚΚΕ. 

Δύο διαφορετικές ημερομηνίες θα μπορούσαν να είχαν διεκδικήσει τον τίτλο αυτό αν η ιστορία είχε πάρει διαφορετική τροπή. 

Η πρώτη είναι το φθινόπωρο του 1944, αμέσως μετά την αποχώρηση των Γερμανών. Οπως είναι γνωστό ο εμφύλιος πόλεμος είχε ξεκινήσει από το 1943, αρχικά με τις συγκρούσεις αντιπάλων αντιστασιακών οργανώσεων και αργότερα με την αιματηρή σύρραξη ΕΛΑΣ και Ταγμάτων Ασφαλείας. Η αποχώρηση όμως των Γερμανών δεν συνοδεύθηκε από το τέλος των εμφυλίων συγκρούσεων αλλά, αντίθετα, από τη γενίκευσή τους. Κάτι αντίστοιχο ισχύει και με τη Συνθήκη της Βάρκιζας, τον Φεβρουάριο του 1945. Μολονότι οι δύο αυτές ημερομηνίες αφορούν δυνατότητες που δεν μετουσιώθηκαν σε πράξη, διατηρούν τη συμβολική τους σημασία και συνεχίζουν να τροφοδοτούν τον αέναο προβληματισμό των ιστορικών για το αν «ήταν αναπότρεπτος ο εμφύλιος πόλεμος».

Συμβολικές ημερομηνίες

Αν όμως το 1949 αποτελεί το συμβατικό τέλος του Εμφυλίου, ποιο είναι το συμβολικό του τέλος, αυτό δηλαδή που απαντά στο ερώτημα «πότε πραγματικά έληξε ο Εμφύλιος»; Μπορούμε να διακρίνουμε τουλάχιστον τέσσερα, το καθένα με τον δικό του ξεχωριστό συμβολισμό.

Το πρώτο συμβολικό τέλος του Εμφυλίου μπορεί να τοποθετηθεί στο 1958 όταν η ΕΔΑ, το κόμμα που εκπροσωπούσε τους ηττημένους του Εμφυλίου και ελεγχόταν από το παράνομο ΚΚΕ, κατέκτησε τη δεύτερη θέση στις εκλογές και αναδείχθηκε κόμμα της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Υπογραμμίζεται συχνά, και ορθά, η κατασταλτική διάσταση του ελληνικού μετεμφυλιακού πολιτικού συστήματος, το οποίο διαπερνούσε η (όχι πάντοτε αυθαίρετη) αντίληψη πως ο εμφύλιος πόλεμος δεν είχε λήξει- η λογική, δηλαδή, της «διαρκούς ανταρσίας». Είναι όμως εξίσου αλήθεια (και συχνά παραβλέπεται) πως ο «περιορισμένος» ή «ελεγχόμενος» κοινοβουλευτισμός της μετεμφυλιακής Ελλάδας προσέφερε σημαντικά περιθώρια πολιτικής έκφρασης και κινητοποίησης στους ηττημένους, περιθώρια εντυπωσιακά σε σύγκριση με ανάλογες περιπτώσεις (π.χ. φρανκική Ισπανία). Η εξέλιξη αυτή διακόπηκε απότομα με το απριλιανό πραξικόπημα: το 1967 σκέπασε το 1958.

Η μεταπολίτευση του 1974 έθεσε το ελληνικό πολιτικό σύστημα σε εντελώς νέες βάσεις. Η νομιμοποίηση του ΚΚΕ αποτέλεσε κεντρικό συμβολικό θεμέλιο της νέας πραγματικότητας. Για πρώτη φορά στη μετεμφυλιακή Ελλάδα ο λόγος των ηττημένων ξέφυγε από το περιθώριο και εγκαταστάθηκε στο κέντρο της πολιτικής και κοινωνικής ζωής, ως ηγεμονικός πλέον λόγος τριακονταετούς σχεδόν κυριαρχίας. Ο Αρης Βελουχιώτης, ως έλληνας Τσε Γκεβάρα, μετατράπηκε σε ηρωική μορφή όχι μόνο για τους ηττημένους του Εμφυλίου αλλά, κυρίως, για τη νέα γενιά που ανέλαβε σταδιακά τα ηνία της χώρας. Η «γενιά της μεταπολίτευσης», στελεχωμένη σε μεγάλο βαθμό από τους φυσικούς απογόνους των νικητών του Εμφυλίου, έπλασε τον δικό της ιστορικό μύθο, προβάλλοντας στη δεκαετία του ΄40 τα όνειρά της αλλά και τις διαψεύσεις τους.

Δύο ακόμη εκδοχές