ΥΠΑΡΚΤΟΣ ΝΕΟΚΑΤΣΑΠΛΙΑΣ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ: Εξηγώντας την ελληνική εξαίρεση

Πήγαν να υπογράψουν για το νέο κόμμα ή όχι ? #Καρυστιανού pic.twitter.com/R1rlwz1azJ

— ΚΟΠΡΙΤΗΣ ΤΟΥ ΔΗΜΟΣΙΟΥ (@6hmoBPE37u83WiV) May 18, 2026

 

Γράφει ο Ηλίας Ντίνας

Καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και κάτοχος της ελβετικής έδρας στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας.

Η έρευνα της Polling Europe επιβεβαιώνει με τρόπο συστηματικό κάτι που προκύπτει ως μια διάχυτη παραδοχή: οι πολίτες της Ευρωπαϊκής Eνωσης αντιμετωπίζουν τη Ρωσία ως τη βασική πηγή εξωτερικού κινδύνου, πολύ περισσότερο από τις Ηνωμένες Πολιτείες ή την Κίνα. Ο μέσος όρος εμπιστοσύνης προς τη Ρωσία είναι στο μισό αυτού της Κίνας και στο ένα τρίτο των ΗΠΑ. Αντίστροφα, το ποσοστό που θεωρεί τη Ρωσία μεγαλύτερη απειλή είναι υπερδιπλάσιο του αντίστοιχου για τις ΗΠΑ και σχεδόν τετραπλάσιο του αντίστοιχου για την Κίνα.

Είναι αρκετοί οι παράγοντες που εξηγούν αυτές τις διαφορές, αλλά θα προσπαθήσω να τους ομαδοποιήσω σε δύο μεγάλες κατηγορίες:

Τη γεωπολιτική προσέγγιση και την πολιτισμική ή αξιακή.

Ποια από τις δύο εξηγεί καλύτερα τη γενική αυτή τάση;

Για να απαντήσω θα προβώ σε μια απλή άσκηση. Θα εξετάσω κατά πόσον η απόσταση των ευρωπαϊκών πρωτευουσών του δείγματος από τη Μόσχα εξηγεί αυτή τη διακύμανση.

Αν οι λόγοι είναι πολιτισμικοί, η κοινή γεωγραφία, που φέρνει συχνά και κοινή ιστορία, θα έπρεπε να μικραίνει αυτές τις διαφορές.

Αντιθέτως, αν είναι η ρεαλιστική γεωπολιτική προσέγγιση αυτή που έχει σημασία, θα πρέπει η γειτνίαση να αυξάνει την απειλή.

Τι από τα δύο υπερισχύει;

Συσχετίζοντας το ποσοστό που θεωρεί τη Ρωσία απειλή με τη (λογαριθμημένη) απόσταση της πρωτεύουσας κάθε χώρας από τη Μόσχα, προκύπτει μια ευδιάκριτη αρνητική σχέση (ο συντελεστής συσχέτισης είναι -0,35 και εξηγεί 12% της συνολικής διακύμανσης). Αντίστοιχα, η συσχέτιση μεταξύ εμπιστοσύνης και απόστασης είναι ασθενώς θετική. Η απόσταση λειτουργεί επομένως ως ένδειξη υπέρ μιας γεωπολιτικής ανάγνωσης του κόσμου: όσο πιο άμεση είναι η πιθανότητα σύγκρουσης, τόσο μικρότερη σημασία έχουν η κοινή ιστορία ή η αίσθηση γειτνίασης.

 

Υπάρχει μια μεγάλη εξαίρεση σ’ όλο αυτό: η Ελλάδα.

Παρά την ενδιάμεση απόστασή της από τη Μόσχα, συγκρίσιμη περίπου με εκείνη της Ιταλίας, η χώρα μας καταγράφει το χαμηλότερο ποσοστό αντίληψης της Ρωσίας ως απειλής σε ολόκληρο το δείγμα. Είμαστε η μόνη χώρα στην έρευνα όπου το ποσοστό που θεωρεί τις ΗΠΑ τη μεγαλύτερη απειλή για την Ευρώπη (31%) ξεπερνά το αντίστοιχο για τη Ρωσία (29%).

Είμαστε επίσης η χώρα με τη μικρότερη διαφορά ανάμεσα στην εμπιστοσύνη προς τις ΗΠΑ (24%) και προς τη Ρωσία (20%), όταν σε χώρες όπως η Πολωνία (52% έναντι 6%) ή η Ρουμανία (40% έναντι 12%) το χάσμα είναι τεράστιο.

Τα απόλυτα μεγέθη χρειάζονται προσοχή. Η ελληνική κοινή γνώμη δεν εμφανίζει υψηλή εμπιστοσύνη προς τη Ρωσία. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στη σχετική αποτίμηση των δύο δυνάμεων. Η Ελλάδα έχει σχεδόν κλείσει την ψαλίδα ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και στη Ρωσία, ενώ σε όλες τις υπόλοιπες χώρες του δείγματος η απόσταση είναι σαφής.

Τι εξηγεί αυτήν την ελληνική ιδιαιτερότητα;

Είναι σίγουρα πολλοί οι παράγοντες, αλλά θέλω να σταθώ στον ρόλο της γεωπολιτικής, που στη χώρα μας έχει πάρει διαστάσεις «ιερής αγελάδας».

Oταν η εξωτερική πολιτική ενός κράτους οργανώνεται αποκλειστικά γύρω από το συμφέρον –μεταφρασμένο σε εξοπλισμούς ή χρήματα–, απουσιάζει ένα σταθερό πολιτικό και αξιακό λεξιλόγιο μέσα από το οποίο οι πολίτες μπορούν να ερμηνεύσουν τη θέση της χώρας στον κόσμο. Η ρητορική του μικρού και ευάλωτου κράτους προσφέρει επιπρόσθετο κίνητρο παραγκωνισμού αξιακών κριτηρίων στις εθνικές επιλογές μας και επιμέρους συμμαχίες. Το αξιακό κενό που παράγεται από αυτήν την τακτική καλύπτεται από την αναδρομή σε προγενέστερες ταυτίσεις – στην ελληνική περίπτωση μια τέτοια είναι η θρησκεία. Η Ορθοδοξία λειτουργεί ως το υπόλοιπο απόθεμα οικειότητας που δεν χρειάζεται να δικαιολογηθεί με επιχειρήματα προσδοκώμενου κέρδους.

Εδώ βρίσκεται και η ειρωνεία.

Στη χώρα που επενδύει τόσο έντονα στην εικόνα μιας έξυπνης και ορθολογικής εξωτερικής πολιτικής, η οποία ζυγίζει συσχετισμούς, ανταλλάγματα και κέρδη, ευδοκιμούν τελικά οι πιο ανορθολογικές και προνεωτερικές μορφές πολιτισμικής ταύτισης.

Iσως λοιπόν χρειάζεται…

 

 να δούμε την εξωτερική πολιτική όχι μόνο ως διαχείριση ισχύος, αλλά και ως διαμόρφωση μιας σταθερής αντίληψης για το τι θέλουμε να πρεσβεύει η χώρα μας στον κόσμο.